Кіріспе

Германиядағы қала, Саксония Германиядағы қала Гёрлиц (; Zgorzelec, , Шығыс Лузация диалектілері: Gerlz, Gerltz, Gerltsch) – Германияның Саксония жерінде орналасқан қала. Ол Лузациялық Нейсе өзенінің жағасында орналасқан және Жоғарғы Лузациядағы ең ірі қала, сондай-ақ Коттбустан кейін Лузация аймағындағы екінші ірі қала. Гёрлиц – Германияның ең шығыс қаласы (ең шығыс ауылы – Зентендорф (Šćeńc)) және 1945 жылға дейін Гёрлицтің шығыс бөлігі болған поляк қаласы Згорзелецке қарама-қарсы орналасқан. Қаланың шамамен 56 000 тұрғыны бар, бұл Гёрлицті Саксониядағы алтыншы ірі қалаға айналдырады. Ол Гёрлиц ауданының орталығы. Згорзелецпен бірге Гёрлиц/Згорзелец еуроқаласын құрайды, оның халқы шамамен 86 000 адамды құрайды. Лузация тілінде сөйлемейтін болғанымен, қала Лузация аймағының сорб тілінде сөйлейтін бөлігінің шығысында орналасқан. Қаланың тарихы 11 ғасырда сорбтардың қонысы ретінде басталады. Тарихы барысында ол неміс, чех (богемиялық), поляк және венгр билігінде болды, соңғы үшеуі басып алу арқылы болды. 1815 жылдан 1918 жылға дейін Гёрлиц Пруссия Корольдігінің Силезия провинциясына, кейін Пруссияның еркін мемлекеті Төменгі Силезия провинциясына қарасты. Ол Одер-Нейсе желісінен батысқа қарай Силезия провинцияларының ең үлкен қаласы болды, сондықтан Гёрлиц 1949 жылдан бастап Германияның бірігуіне дейін 1990 жылға дейін Шығыс Германияның құрамына кірді. Гёрлиц мәдени тұрғыдан алуан түрлі. Саксонияда орналасқанмен, оның тұрғындары өздерін Жоғарғы Лузациялықтар деп санайды. Қаланың Шығыс Лузация диалектісі Саксонияның көп бөлігінде, әсіресе Дрезден мен Лейпцигте қолданылатын Жоғарғы Саксония диалектілерінен ерекшеленеді. Қала бұрынғы Силезия және кейіннен Төменгі Силезия провинцияларына енгендіктен, қала мәдениетінде силезиялық элементтер бар, бұл кейбір силезиялық тағамдардың болуымен көрінеді. және , Силезия музейі (Schlesisches Museum zu Görlitz) және Силезия Рождестволық базары. Бұған қаланың аты және оның біріктірілген ауылдарының этимологиясы, сондай-ақ географиялық ерекшеліктерінің славяндық тегі дәлел. Екінші дүниежүзілік соғыстан зардап көрмеген қала бай сәулеттік мұраға ие. Көптеген кино өндірушілер әртүрлі орындарды түсіру алаңдары ретінде пайдаланған.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда бұл аймаққа батысқа қарай славян көші-қоны кезінде шабуыл жасалды. Жақын жердегі Ландескрон тауы, Бусинк ретінде, ерте тайпалардың басты бекінісі саналады, ал Горелич – шағын ауылды білдіреді. Басқа деректерде Görlitz атауының шығу тегі славян тіліндегі «күйген жер» деген сөзбен байланысты, ол жерді елді мекендер салу үшін дайындау тәсіліне сілтеме жасайды. Zgorzelec және чех Zhořelec-тің де шығу тегі осы сөзбен байланысты. Ерте сорб Милцени тайпасы 990 жылы Киелі Рим империясының шекаралық маршы – Мейссен маркграфылығына бағындырылды. 1002 жылы бұл елді мекенді поляк билеушісі Болеслав I Хробры басып алды және 1025 жылдан 1031 жылға дейін Польша билігінде болды, содан кейін аймақ қайта Мейссен маркграфылығына қарады. 1075 жылы ауыл Богемия герцогтығына берілді. Горелиз туралы алғашқы жазба 1071 жылы Германия королі, кейіннен Киелі Рим императоры Генрих IV құжатында кездеседі. Бұл құжат Гёрлицті Мейссен діни епархиясына, сол кезде Мейссен епискобы Бенноның басшылығындағы, берді. Аталған құжат қазір Дрездендегі Саксония мемлекеттік мұрағатында сақтаулы. 1126–1131 жылдары Богемия герцогы Собеслав I Богемия-Польша шекарасындағы бірнеше жаңа қамалдардың бірін салды. Бұл қамал қазіргі Санкт-Петербург және Пауыл шіркеуі орналасқан жерде болған болуы мүмкін. Қаланың негізі қаланған күні белгісіз, бірақ 13 ғасырда ауыл біртіндеп қалаға айналды. Ежелгі және ортағасырлық сауда жолы – Виа Регияда орналасқандықтан, елді мекен гүлденді. 1319 жылы ол қысқа мерзімге бөлінген Польшаның Явор герцогтығының құрамына кірді, ал Явор герцогы Генрих I қаланың құқықтарын бекітті. Кейін қала Богемияға қайта оралды. 1346 жылдан бастап Гёрлиц Баутцен, Гёрлиц, Каменц, Любань, Лёбау және Зитау қалаларынан тұратын Лузация лигасының бай мүшесі болды. 1352 жылы Польша королі III Казимирдің тұсында Гёрлицтен шыққан лузациялық неміс отаршылары Польшаның оңтүстігінде, Краковқа жақын Горлице қаласын құрды. 1377 жылдан 1396 жылға дейін ол осы аттас герцогтықтың астанасы болды.

Қазіргі заман

Протестанттық реформация 1520-жылдардың басында Гёрлицке келді, ал 16 ғасырдың соңғы жартысында қала және оның төңірегіндегі аймақтар толыққанды лютерандыққа көшті. 1623 жылы Отыз жылдық соғыс кезінде қала Швеция мен Киелі Рим империясының кезегімен басып алынды. 1635 жылы Жоғарғы Лузация аймағы (Гёрлиц қоса) Саксония сайлаушылығына берілді. 1639 жылдан бастап қала тағы да Швецияның билігіне көшті, содан кейін 1641 жылы императорлық және саксондық әскерлермен қоршалды. Наполеон 1807, 1812 және 1813 жылдары бірнеше рет қалаға келді. Наполеон соғыстарынан кейін 1815 жылғы Вена конгресі қаланы Саксония корольдығынан Пруссия корольдығына қосты. Гёрлиц кейіннен Силезия провинциясының құрамына кірді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылға дейін – Төменгі Силезия провинциясының құрамында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қазіргі Згожелецте грек әскерлері үшін тұтқындар лагері құрылды, ал 500 грек офицері қаланың әртүрлі жерлерінде жеке пәтерлерде тұрды. Жергілікті зиратта грек әскерлерінің зираттары орналасқан. Саяси тұтқындар лагерьте ұсталып, азапталды, 1933 жылдың тамызында лагерь таратылып, тұтқындар басқа концлагерлерге депортацияланды. 1938 жылдың қарашасында «Хрустальді түнінде» қаланың синагогасына өрт қойылды. Бірақ өрт сөндірушілердің өртті сөндіруге қарсылық көрсетуінің арқасында ғимарат көп зақым көрмеді. Бұл Саксония штатындағы нацистік үкіметтен аман қалған жалғыз синагога. Соғыс аралық кезеңде еврейлердің көп бөлігі қаланы тастап кетті, олардың саны 1925 жылы 567-ден 1939 жылы 134-ке дейін азайды. Қалған еврейлердің көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Холокост құрбаны болды. Нацистер қазіргі Бисниц және Куннервиц аудандарында Гросс-Розен концлагерінің екі қосалқы лагерін құрып, басқарды, онда 1500-ден астам еврей ерлер мен әйелдер мәжбүрлі еңбекке жұмылды, олардың 470-і қайтыс болды. Қалада Stalag VIII әскери тұтқындар лагерінің көптеген қосалқы лагерлері орналасқан, онда 1942 жылы 10 000-нан астам тұтқын мәжбүрлі еңбекпен жұмыс істеді, ал ең ірі қосалқы лагерьтердің бірі жақын жердегі Вайнхюбельде (1949 жылдан бері Гёрлиц ауданы) орналасқан. 1944 жылғы кеңес әскерлерінің шабуылынан және неміс билігіндегі Польшадағы генерал-губернаторлықтан неміс сот қызметкерлерінің ішінара эвакуациялануынан кейін жергілікті сот ғимаратында генерал-губернаторлықтың арнайы соты құрылды. Бірнеше поляк азаматы Гёрлицте тұтқындалып, Холокосттан еврейлерді құтқарғаны үшін осы сотта түрмеге жазаланды немесе өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында неміс әскерлері Луасатияның Нейсе өзенінен өтетін барлық көпірлерді қиратты. 1945 жылы шекаралардың қайта сызылуы, әсіресе Шығыс Германияның Польша шекарасының қазіргі Одер-Найс шекарасына дейін жылжуы қаланы екіге бөлді. Оң жағалау Польшаның құрамына кірді және бастапқыда Згожельце, содан кейін 1948 жылы Згожелец деп аталды, екі атау да поляк тілінде тарихи тұрғыдан қолданылып келді, ал сол жағалаудағы негізгі бөлік Шығыс Германияның құрамына кірді, қазір Саксония штатында. 1945 жылдың 12 маусымында қала төрт түрлі пошта маркасын шығарды.

Германия Демократиялық Республикасы мен Германияның қайта бірігуі

1952 жылы Шығыс Германия штаттары таратылған кезде Гёрлиц Дрезден округінің құрамына кірді, бірақ штаттар 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін қайта жаңартылды. 1972 жылы Шығыс Германия – Польша шекарасы визасыз саяхат үшін ашылды, нәтижесінде Гёрлиц пен Згорзелец арасында қарқынды қозғалыс болды, ол 1980 жылға дейін жалғасты. Шығыс Германия антикоммунистік наразылықтар мен Польшадағы «Солидарлық» қозғалысының пайда болуына байланысты шекараны бір жақты түрде жапты. 1994 жылдың 27 маусымында қала Гёрлиц Рим-католик дінбасылығының орталығы болды, бірақ ол лютерандық протестанттық бекініс болып қала береді. 2002 жылы Гёрлицтен оңтүстікке қарай орналасқан, бұрынғы ашық карьерлік тас көмір кені орнындағы Берздорф көлі толтырыла бастады. 2003 және 2004 жылдар аралығында Гёрлиц пен туыс қала Згорзелец арасындағы Альштадтбрюкке (әдеби мағынада – Ескі қала көпірі) қайта салынды. Ол 2004 жылдың 20 қазанында ресми түрде ашылды. Польша Шенген келісіміне қол қойғаннан кейін (2007 жылдың 20 желтоқсаны), шекаралық бақылау жойылғандықтан өзеннің екі жағалауы арасындағы қозғалыс қайтадан шексіз болды. Шындығында, жаңа жаяу өткелді пайдаланушыларға ешқандай белгілер хабарламайды, олар бір елден екінші елге өтіп бара жатқандарын. Германияның қайта бірігуінен бастап және 2013 жылға дейін 700-ден астам ғимарат жаңартылды. Ол Германияның егде саяхатшылары үшін тыныш және неміс стандарттарымен салыстырғанда қолжетімді болғандықтан зейнеткерлікке шығу үшін танымал орын болып табылады. Оның туристік әлеуеті тез өсіп келеді, себебі ол Гейдельберг сияқты қалалардың шығыс әріптесі болып табылады. Гёрлицтегі қала ғимараттарын жөндеуге көптеген қаржы анонимді донордан түсті, ол 1995 жылдан бері жыл сайын 500 000 евродан астам, барлығы 10 000 000 евродан астам қаржы жөнелтті. 2021 жылы аман қалған ескі синагог қайта ашылды. Екі көпір қайта салынды, қаланың неміс және поляк бөліктерін байланыстыратын автобус желісі және екі қалалық кеңестің бірлескен жылдық отырыстарымен ортақ қалалық басқару құрылды. Қала бай сәулеттік мұраға ие (готика, ренессанс, барокко, неоклассика және модерн). Осы мұраның бір мысалы – Германиядағы ең көне ренессанс стиліндегі азаматтық ғимараттардың бірі – Шёнхоф. Тағы бір ортағасырлық мұра – 1465 жылы бургомистр Георг Эммерихтің басшылығымен салынған Қасиетті қабірдің макеті. 2006 жылы Гёрлиц пен Згорзелец егіз қалалары 2010 жылға Еуропаның мәдени астанасы атануына үміттенеді. Польша-Германия ынтымақтастығы тұжырымы жюриді көндіруге жеткілікті болады деп үміттенген, бірақ Эссен жеңіске жетті және Гёрлиц екінші орынды иеленді. Бұл науқанның нәтижесінде Гёрлицке Германия мен Польша арасындағы қарым-қатынасты одан әрі дамыту және әлемнің түкпір-түкпірінен туристерді тарту мақсатымен Мәдениет қаласы деген атақ берілді. Гёрлиц 1815 жылдан бастап Силезияның бір бөлігі болғандықтан, аймаққа арналған Силезия мұражайы (Schlesisches Museum zu Görlitz) бар. Көрмеде Силезияның 1000 жылдық мәдени тарихы көрсетілген. Гёрлиц сонымен қатар Германияда Liebesperlen (махаббат маржандары) деп белгілі неміс мармеладтарының туған жері болып табылады. Кондитер Рудольф Хойнкис (1876–1944) ойлап тапқан бұл атау Хойнкистің әйелімен болған әңгімесінен туындады, ол оған деген махаббатын осы «маржандар» сияқты теңдесі жоқ деп айтқан. Ол өзі ойлап тапқан тәттіге қандай ат қою керектігін білмей, әйелі оған «махаббат маржандары» деп атауды ұсынды, және бұл атау қалыптасты. Оның 1896 жылы құрылған фабрикасын қазір оның шөбересі Матиас басқарады.

География

Гёрлиц Польшамен шекарада, Луасатия Нейсе өзенінің қарсы жағалауында орналасқан, ал екінші жағында Польшаның Згорзелец қаласы жатыр. Муниципалитет солтүстіктен оңтүстікке дейін және шығыстан батысқа дейін созылып жатыр. Оның аумағы .

Бөлімдер

Гёрлиц 9 қалалық бөлімшеге (Stadtteile) және 8 ауылдық округке (Ortsteile, бұрынғы тәуелсіз муниципалитеттер) бөлінген. Олар: Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej (PKS) Görlitz және оның бауырлас қаласы Zgorzelec арасында өзен арқылы автобус тасымалын жүзеге асырады.

Климат

Климат мұхиттық (Köppen: Cfb) немесе 0 °C изотермасы бойынша ылғалды континенталды (Dfb) аймағының батыс шетінде орналасқан. Германияның ең шығыс шекарасында, теңізден қашықта орналасқандықтан, климат батыс желдерінің әсеріне аз ұшырайды, бірақ бұл желдер Польшаның батыс жартысына дейін жете алады. Жаздары жылы, бірақ Оңтүстік Еуропадағыдай ыстық емес, ал қыстары суық болады; қар жиі жауады, бірақ қыс бойы тұрақтап қалмайды.

Фильм түсірілген жер

Қаланың тарихи бөліктерінің арқасында көптеген кино өндірушілер әртүрлі жерлерді түсіру алаңдары ретінде пайдаланды. Эли Рот Квентин Тарантиноның "Бесұйымды жаужүректер" (Inglourious Basterds) фильмі үшін (аймақ Франция деп көрсетілген) "Ұлт мақтанышы" (Stolz der Nation) фильмін Төменгі және Жоғарғы базар алаңдарында, қаланың ең көне бөліктерінде түсірді. Гёрлицте түсірілген басқа фильмдердің қатарында 2013 жылғы соғыс драмасы "Кітап ұрысы" және "Оқырман" фильміндегі жас шақ эпизодтары бар. Гёрлиц Вес Андерсонның "Гранд Будапешт қонақ үйі" фильмін түсіруге негізгі орын ретінде таңдалды, онда Гёрлиц құрықай Еуропалық Зубровка еліндегі курорттың орнына қолданылды. Қаладағы бос тұрған универмаг қонақ үй ретінде қайта жабдықталды.