Кіріспе

Құпия жанр – оқиғаның мәні, әдетте кісі өлтіру немесе басқа қылмыс оқиғасының сипаты, оқиға соңына дейін құпия болып қалатын көркем әдеби жанр. Күдіктілердің шеңбері ішінде әрбір күдіктіге қылмыс жасауға сенімді себеп пен мүмкіндік беріледі. Басты кейіпкер көбінесе детектив (Шерлок Холмс сияқты), ол оқырманға ұсынылған фактілерден логикалық қорытынды шығару арқылы жұмбақты шешеді. Кейбір құпия кітаптар – ғылыми емес. Құпия көркем әдебиет детективтік әңгімелер түрінде болуы мүмкін, онда басты назар жұмбақ немесе күдік элементі мен оның логикалық шешіміне, мысалы, кім жасады? (whodunit) сияқты мәселелерге аударылады. Құпия көркем әдебиетті әрекетке және шыншылдық реализмге негізделген қатал детективтерден ажыратуға болады. Құпия көркем шығармалар табиғаттан тыс құпияны қамтуы мүмкін, онда шешім логикалық болуы міндетті емес, тіпті қылмыс та болмауы мүмкін. Бұл қолданыс 1930 және 1940 жылдардағы журналдарда кең таралды, олардың тақырыптары, мысалы, Dime Mystery, Thrilling Mystery және Spicy Mystery, бұрын күрделі және ерекше оқиғалар ретінде сипатталған: Гранд Гвиньол стиліндегі табиғаттан тыс қорқыныш. Бұл атаулар дәстүрлі қатал қылмыстық көркем әдебиетті қамтитын ұқсас атаулармен қайшы болды. "Құпия" сөзін осы мағынада алғаш рет Dime Mystery қолданды, ол бастапқыда қарапайым қылмыстық фантастикалық журнал ретінде пайда болды, бірақ 1933 жылдың соңында "көрнекі қауіп" деп өзгерді.

Басталуы

Мистикалық романдар жанры – 19 ғасырдың басынан бері дамып келе жатқан әдебиеттің жас түрі. Сауаттылықтың артуы ағылшын Ренессансы дәуірінде басталды, және адамдар уақыт өте келе оқуға басталған сайын, олардың ойлаулары жекеленіп, дербес пікір қалыптастыра бастады. Адамдар дербес ойлауға бейімделген сайын, олар адам ақылына және мәселелерді шешуге құрмет көрсетуге үйренді. Мүмкін, 19 ғасырға дейін құпия романдардың танылмауының бір себебі – нағыз полиция күштерінің болмауында болған шығар. Өнеркәсіптік революциядан бұрын көптеген қалаларда көбінесе қалалық күзетшілер мен түнгі қарауылшылар болды. Әрине, күзетші қаладағы әрбір адамды білетін, ал қылмыстар тез ашылатын немесе мүлдем ашылмастан қалатын. Адамдар қалаларға жиналған сайын полиция институционалдық сипатқа ие болды, детективтерге деген қажеттілік туды – осылайша құпия роман пайда болды. Қазіргі заманғы құпия романдардың алғашқы туындысы – Э.Т.А. Гофманның «Скюдери мысы» (1819) Эдгар Аллан Поның «Морг көшесіндегі кісі өлтірулер» (1841) шығармасына, сондай-ақ Вольтердің «Задиг» (1747) романына әсер еткен болуы мүмкін. Уилки Коллинздің «Ақ киімдегі әйел» романы 1860 жылы жарық көрді, ал «Ай тасы» (1868) оның шедевр туындысы саналады. 1887 жылы Артур Конан Дойл Шерлок Холмсты таныстырды, оның құпиялары осы жанрдың үлкен танымалдыққа ие болуына тікелей себепкер болды. 1901 жылы Морис Лебланк ақылды ұры Арсен Люпенді жасады, оның шығармашылық қиялы Шерлок Холмстың «дедукциясына» теңестірілді, ал Холмс кейбір Люпен әңгімелерінде анық жалған аттармен ұсынылды. Жанр ғасырдың басында арзан романдар мен журналдардың дамуымен кеңейе бастады. Әсіресе, 1920 жылдары осы жанрда көптеген авторлар жазған кітаптар жанрға үлкен үлес қосты. 1920 жылдары құпия романдарға маңызды үлес қосқан Эдвард Стратмейердің жасөспірімдерге арналған құпия романдарды дамытуы болды. Стратмейер бастапқыда Франклин У. Диксон және Кэролин Кин псевдонимдерімен жазылған Харди Бойз және Нэнси Дрю құпияларын әзірледі және жазды (содан кейін оны қызы Харриет Адамс және басқа авторлар жазды). 1920 жылдары барлық уақыттағы ең танымал құпия романдар авторының бірі – Агата Кристи пайда болды, оның шығармаларына «Шығыс экспресіндегі кісі өлтіру» (1934), «Нилдегі өлім» (1937) және әлемдегі ең көп сатылған құпия роман «Ешкім қалмады» (1939) кіреді. 1930 және 1940 жылдары арзан журналдардың кең таралуы құпия романдарға қызығушылықты арттырды. 1950 жылдары теледидардың дамуымен арзан журналдардың танымалдылығы төмендеді, сондықтан ол кезде қол жетімді көптеген атаулар бүгінге дейін екіге дейін қысқарды: Альфред Хичкоктың құпия журналы және Эллери Куиннің құпия журналы – екеуі де қазір Кросстаун басылымдарының бөлімшесі Dell журналдары басып шығарады. Детективтік романдар авторы Эллери Куин (Фредерик Данней мен Манфред Б. Лидің псевдонимі) де құпия романдарға қызығушылықты жаңғыртуға үлес қосты.

21 ғасыр

Мистикалық көркем әдебиетке қызығушылық бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, себебі құпия тақырыбын пайдаланған түрлі телешоулар мен жасөспірімдерге және ересектерге арналған көптеген романдар жарық көруде. "Триллер" немесе "күдік тудыратын" романдармен белгілі бір ортақтық бар, сондай-ақ осы жанрлардағы авторлар өздерін мистикалық романдар жазушылары деп есептейді. Комикстер мен графикалық романдар осы дәстүрді жалғастырды, ал фильмдерге бейімделу немесе одан да жақында веб-детективтер сериясы жанрды қайтадан танымал етуге көмектесті.

Детективтер шығармалары

Жанрдың бастауы ежелгі әдебиетке және «Мың бір түн» жинағына дейін барып жетеді, бірақ қазіргі заманғы детективтік әңгіме 19 ғасырдың ортасында Эдгар Аллан Поның «Ру Моргтағы кісі өлтірулер» атты повесі арқылы қалыптасты. Онда, әлемдегі алғашқы ойдан туған детективтердің бірі – Ш. Огюст Дюпен бейнеленген. Алайда, детективтік әдебиет 19 ғасырдың соңында сэр Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс әңгімелері арқылы кеңінен танымал болды, олар қылмыстық әдебиеттегі маңызды туындылар саналады. Детективтік әңгіме, сырлы әдебиетпен кейбір ортақ белгілері бар: екеуінде де шешілуге тиіс сыр, іздер, адастыратын жайттар, сюжеттік бұрылыстар мен детективтік шешім болады, бірақ бірнеше тұрғыда ерекшеленеді. Шерлок Холмс әңгімелерінің көпшілігінде күдіктілер мүлдем болмайды, ал сырлы әдебиетте олардың саны көп. Детективтік әңгімелерде кәсіби және зейнеткер детективтер, ал сырлы әдебиетте көбінесе әуесқой детективтер бейнеленеді. Сонымен қатар, детективтік әңгімелерде қылмыстың қалай ашылғанына және детективтің рөліне назар аударылады, ал сырлы әдебиетте қылмыскердің кім екеніне және қылмыстың қалай жасалғанына баса назар беріледі. Осы айырмашылық Агата Кристидің «Ешқайсысы қалмады» туындысын басқа шығармаларынан ерекшелендірді. Детективтік әдебиеттің кең таралған қосалқы жанры – «Кім өлтірді?» (Whodunit). «Кім өлтірді?» жанры 1920-1940 жылдардағы детективтік әдебиеттің «Алтын ғасыры» кезеңінде ең жоғары дамуына жетті, сол кезде ол детективтік әдебиеттің басты стилі болды. Бұл жанрда оқырманға қылмыскердің кім екеніне қатысты іздер беріледі, осы арқылы оқырманға шешімді ашыққа шығаруға мүмкіндік туады. «Алтын ғасыр» кезеңінде «Кім өлтірді?» жанрындағы туындыларды көбінесе әйелдер жазса, Вилки Коллинздің «Ай тасы» романы осы жанрдың алғашқы үлгілерінің бірі ретінде танылады.

Нағыз қылмыс

Шынайы қылмыс – нақты адамдар жасаған нақты қылмыстарды баяндайтын әдеби жанр, оның шамамен жартысы сериялық кісі өлтірушілерге арналған. Көптеген адамдар оны оқиғаларға тікелей қатысы бар адамдарға немқұрайлылық танытқаны үшін сынап, оны көбінесе төмен мәдениет деп санайды. Шындыққа негізделгендіктен, ол детектив жанрынан гөрі деректі ойдан шығарылған туындылармен (документалды белеу) көбірек ортақ белгілері бар. Осындай көркем әдебиеттен өзгеше, ол қылмыскердің кім екеніне көп көңіл бөлмейді, алдаушылық жолдар мен іздер болмайды, бірақ көбінесе қылмыскердің қалай ұсталғанына және оның іс-әрекеттеріне себеп болған себептерге баса назар аударады.

Қатты құпия

Жұмбақ сырлар 20-ғасырдың соңында "Алтын ғасырдың" қылмыстық романдарының жаңаруы ретінде пайда болды; мұндай романдар көбінесе зорлық-зомбылықтан және шиеленістен қашып, әйел-аматор детективтерді жиі бейнелейді. Қазіргі заманғы жұмбақ сырлар көбінесе, бірақ міндетті түрде емес, қызық әрі тақырыптық болып келеді. Бұл жанрда зорлық-зомбылық, сексуалдық мазмұн және әлеуметтік мәселелердің аз болуымен, полициялық тергеудің орнына зиялылық немесе сезім арқылы шешімге қол жеткізіледі, соңында тәртіп орнатылады, адал кейіпкерлер және жабық қауымдастық бейнеленеді. Қырқындар көбінесе у сияқты аз зиян келтіретін құралдармен жасалады, ал жарақаттар сирек немесе ешқашан іздер ретінде пайдаланбайды. Бұл жанрды жаңартқан және танымал еткен жазушылардың қатарында Агата Кристи, Дороти Л. Сайерс және Элизабет Дейли бар.

Құқықтық триллер

Құқықтық триллер немесе сот романы да детективтік жанрмен байланысты. Әділет жүйесі мұндай шығармалардың маңызды бөлігі болып табылады, кейде тіпті кейіпкердің бірі сияқты өмір сүреді. Осылайша, құқықтық жүйе құқықтық триллер үшін, дәл қазіргі полиция жұмысының жүйесі полициялық процедуралық роман үшін негіз болатын секілді, негізгі құрылымды ұсынады. Құқықтық триллер көбінесе тергеу аяқталғаннан кейін сот отырысымен басталады, бұл тергеушілердің алғашқы ойынша болжаған нәтижеден өзгеше, жаңа қырынан қарауға мүмкіндік береді. Құқықтық триллерде сот отырысы істің түпкілікті шешіміне жетуде өте маңызды, тіпті шешуші рөл атқарады. Эрл Стэнли Гарднер 20-шы ғасырда Перри Мейсон сериясы арқылы сот романын танымал етті. Қазіргі заманғы құқықтық триллер авторларының қатарында Майкл Коннелли, Линда Фейрштейн, Джон Гришам, Джон Лескроарт, Пол Левин, Лиза Скотолин және Скотт Туроу бар.

Полиция процессуалдық

Көптеген детективтік әңгімелерде полиция қызметкерлері басты рөлде бейнеленеді. Бұл әңгімелер түрлі форматта болуы мүмкін, бірақ көптеген авторлар бірнеше іспен бір уақытта айналысатын полиция қызметкерлері тобының күнделікті қызметін шынайы көрсетуге тырысады, бұл Шерлок Холмс сияқты детектив-супергерой образына қарама-қарсы келеді. Осы әңгімелердің кейбіреуі кім қылмыскерді анықтауға бағытталған, ал енді бірінде қылмыскер белгілі, полиция оны қылмыспен айыптау үшін жеткілікті дәлелдер жинауы керек. 1940 жылдары полициялық процедуралық детективтік жанр жаңа стиль ретінде қалыптасты. Кристи, Чендлер және Спиллейн тудырған кейіпкерлерден өзгеше, полиция детективтері қате жіберуге бейім және қағидалармен шектелген. Гари Хуасладеннің "Өлі денелерді жасыруға арналған жерлер" атты кітабында айтқандай: "Барлық клиенттер керемет әйелдер емес, және жұмыстан тыс өмір де болатын". Полициялық процедуралық детектив қылмыскерді ұстау үшін полиция қызметкерлерінің істейтін жұмысын істейді. Бұл жанрда Эд МакБэйн, П. Д. Джеймс және Бартоломей Гилл сияқты авторлар еңбек еткен.

Қалай ұстаймыз ?

Кері детективтік әңгіме, сонымен қатар "howcatchem" деп аталады, — бұл қылмыстың жасалуының бастапқыда көрсетіліп немесе сипатталған, көбінесе қылмыскердің кім екенін де атайтын, қылмыстық мистика жанрындағы сюжеттік құрылым. Одан кейін оқиға детективтің осы құпияны шешу әрекеттерін баяндайды. Қылмыс не үшін жасалғаны сияқты қосымша жұмбақтар да болуы мүмкін, олар оқиға барысында ашылады немесе шешіледі. Бұл формат, әдеттегі "кім жасады" (whodunit) жанрынан керісінше, онда қылмыскер туралы барлық мәлімет оқиғаның кульминациясына дейін жасырылады.

Қатты көркем әдебиет

Мартин Хьюитт, 1894 жылы британдық автор Артур Моррисон жасаған, заманауи жеке детектив стилінің алғашқы үлгілерінің бірі. Бұл кейіпкер Холмс бейнелеген супермен детективіне қарсы тұру мақсатымен жасалған "әркімнің" детективі ретінде сипатталады. 1920 жылдардың соңында Аль Капоне және Мафия тек қорқыныш туғызбастан, сонымен қатар американдық қылмыстық әлемге деген жалпы қызығушылықты оятты. Black Mask сияқты танымал журналдар осы мүмкіндікті пайдаланды, Carrol John Daly сияқты авторлар қылмыстың себептерін емес, қылмыскерлерді қоршаған хаос пен әділетсіздікке назар аударатын зорлық-зомбылыққа толы әңгімелер жариялады. Көп жағдайда, түк те құпия болмады: кітаптар тек қатал жазаға лайық адамдарға әділеттілік орнатылуын сипаттайтын. Бұл жазушылардың тақырыбы "Американың өзінің өзгеретін бейнесін" көрсетті. 1930 жылдары американдық жазушылар жеке детектив жанрын құштарлықпен қабылдады. Бұл стильге үлкен үлес қоскан Дашилл Хэммет, оның танымал жеке тергеушісі Сэм Спейд есімді кейіпкерімен. Оның қылмыс әдебиетінің стилі "қаты қайнаған" деп аталды, ол "әдетте қазіргі заманғы қалалық ортадағы қылмыстық әрекеттерді, байланыссыз белгілер мен анонимді бейтаныстардың әлемін" көрсететін жанр ретінде сипатталады. "Жаңа детективтердің бейжай көзімен айтылған бұл оқиғалар американдық құбылыс болды". Ең көп сатылған автор Майкл Коннеллидің айтуынша, "Чандлер Хэмметті құпияны қонақ бөлмеден алып, оны көшеге, тиісті орнына қойған деп есептейді". 1930 жылдардың соңында Реймонд Чандлер жеке детектив Филип Марлоумен жанрды жаңартты, ол детективке Хэмметтің Континентальдық операциялар туралы әңгімелерінің "оперативтің есебі" стилінен гөрі жақын дауыс берді. Оның сюжет құрудағы қиындықтарына қарамастан, оның әдемі диалогтары мен құпия әңгімелері музыкалық болды, ол жазған қараңғы аллеялар мен қатал қарақшыларды, бай әйелдер мен қуатты адамдарды еске түсірді. Филип Марлоу кейіпкері туралы көптеген көркем фильмдер мен телесериалдар түсірілді. Джеймс Хэдли Чейз жеке детективтерді басты кейіпкерлер етіп көрсететін бірнеше роман жазды, соның ішінде "Блондинканың реквиемі" (1945), "Лилилер арасында" (1950) және "Өзіңіз үшін шешіңіз" (1950). Бұл романдардың кейіпкерлері Реймонд Чандлердің туындыларына өте ұқсас немесе тікелей көшірме болды. Кеннет Миллер псевдонимімен белгілі Ross Macdonald өзінің детективі Лью Арчермен жанрды қайта жаңартып, оны жаңа деңгейге көтерді. Арчер, Хэмметтің кейіпкерлері сияқты, өткені туралы ешқандай мәліметі жоқ "камера көзі" болды. "Арчерді бүйінен қарасаң, ол жоғалады", - деп жазды бір сыншы. Макдональдтың екі күшті жағы - психологияны қолдануы және көркем тілі, оның прозасы бейнелерге толы болды. Басқа "қаты қайнаған" жазушылар сияқты, Макдональд зорлық-зомбылық, сексуалдық қатынас және қақтығыс арқылы шығармаларында реализм сезімін беруге тырысты. 1966 жылы Пол Ньюманның қатысуымен түсірілген "Харпер" фильмі Лью Арчердің "Көшіп бара жатқан нысана" (1949) атты алғашқы әңгімесіне негізделген. Ньюман 1976 жылы "Суға батып бара жатқан бассейнде" рөлін қайталады. Майкл Коллинз, Денис Линдстің псевдонимі, бұл жанрды қазіргі заманға жеткізген автор деп саналады. Оның жеке тергеушісі Дэн Фортун Хаммет, Чандлер және Макдональд жазған "Дәуіт пен Голиат" оқиғаларына үнемі қатысты, бірақ Коллинз социологиялық көзқарас ұстанып, кейіпкерлерінің қоғамдағы орны мен қоғамның адамдарға тигізетін әсерін зерттеді. Пікірлерге толы және қысқа прозамен жазылған оның кітаптары бұрынғы туындыларынан гөрі жақын және жекелеген болды, қылмыстың әркімнің үйінде де орын алуы мүмкін екенін көрсетеді. Жеке детектив романы ерлер басымдық ететін сала болды, онда әйел авторлар Марсия Мюллер, Сара Паретски және Сью Графтон 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында жарық көргенге дейін басылым таба алмады. Әр автордың детективтері де әйел болды, олар ақылды, денелі және өздерін қорғай алатын. Олардың қабылдануы мен табысы баспагерлерді басқа әйел авторларды іздеуге итермеледі.

Тарихи құпия

Бұл туындылар автордың көзқарасы бойынша тарихи саналатын дәуірде өрбиді, ал негізгі сюжет құпияны немесе қылмысты (көбінесе кісі өлтіруді) ашуға қатысты. Мұндай жанрларды үйлестіретін туындылар 20 ғасырдың басынан бері болғанымен, көптеген адамдар Эллис Питерстің "Кадфаэль хроникалары" (1977–1994) тарихи детектив жанрын танымал етуге септігін тигізді деп есептейді.

Кілті жабық бөлмедегі құпия

Қабылданған бөлмедегі құпия – детективтік әдебиеттің бір жанры. Қылмыс – көбінесе кісі өлтіру – қылмыскердің қылмыс жасау және/немесе қылмыс орнына кіру мен шығу кезінде анықталудан қашуы мүмкін емесдей жағдайда жасалады. Бұл жанр 19 ғасырда қалыптасқан. Эдгар Аллан Поның "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" (1841) туындысы – алғашқы қабылданған бөлмедегі құпия деп есептеледі; содан бері басқа авторлар да осы тәсілді пайдаланған. Джон Диксон Карр жанр шебері ретінде танылды және оның "Қуыс адам" романы 1981 жылы 17 детектив жазушы мен сыншыдан тұратын комиссия тарапынан барлық уақыттағы ең жақсы қабылданған бөлмедегі құпия деп мойындалды. Көбінесе бұл қылмыста қылмыс орнында кірген адамның қалай кіргені немесе шыққаны туралы ешқандай белгі байқалмайды, яғни бөлме құлыпталған болады. Классикалық детективтік әдебиетке тән басқа да қағидаларға сәйкес, оқырманға әдетте жұмбақ пен барлық серпілістер ұсынылады және шешімі драмалық мәлімдеме кезінде ашылмас бұрын құпияны шешуге шақырылады.