Кіріспе

Асофетида (/æ//s//ə/'/f//ɛ//t//ɪ//d//ə/; сондай-ақ асафетида деп те жазылады) – бірнеше Ferula түрлерінің тамырсабағынан немесе түбірінен бөлінетін кептірілген латекс (гума олеорезинасы). Ол Иран, Ауғанстан, Орталық Азия, Солтүстік Үндістан және Солтүстік-Батыс Қытайда (Синьцзян) өндіріледі. Әр аймақтың өсімдік тектері әртүрлі. Асафетиданың иісі өткір, оның атауында көрсетілгендей, сондықтан оны "жағымсыз иіс шығаратын шайыр" деп атайды. Қайнату кезінде иісі жоғалады; пісірілген тағамдарда ол пияз немесе оның туыстарының жұмсақ дәмін береді. Ағылшын тілінде асафетиданы "шайтанның нәжісі" деп те атайды (және көптеген басқа тілдерде де ұқсас тіркестер кездеседі).

Дастархан дайындау

Бұл дәмдеуіш ас қорытуға көмектеседі, тамаққа дәм беру үшін және тұздықтар жасауға қолданылады. Ол хош иісті күшейткіш ретінде әрекет ете отырып, үнді вегетариандық тағамдарында маңызды рөл атқарады. Оны сарыжаумен бірге қолданғанда, бұршақтан жасалған сорпалар (дал), нұттан жасалған сорпалар және көкөніс тағамдарында, әсіресе картоп пен гүлді капустадан жасалған тағамдарда жиі қолданылады. Асфаэтиданы тағамға себу алдында ыстық майда жылдам қыздырады. Кейде ол тамақтағы тәтті, қышқыл, тұзды және ащы дәмдерді үйлестіру үшін пайдаланылады. Дәмдеуіш тағамға қыздырылған майға қосылады. Оның таза түрі шайырдың кесек түрде сатылады, одан аз мөлшерде пайдалану үшін қабыршақтар ойылып алынады. Таза шайырдың иісі соншалықты күшті, егер оны герметикалық жабылатын ыдыста сақтамаса, жақын жерде сақталған басқа дәмдеуіштердің иісін өзгерте алады. Сарымсаққа аллергиясы немесе оған төзбеушілігі бар адамдар үшін рецепттерді бейімдеу кезінде асфаэтиданы сарымсақтың орнына қолдануға болады.

Өсіру және өндіру

Шайыр тәрізді сағыз сабақ пен тамырдан алынған құрғақ шырынынан шығарылады және дәмдеуіш ретінде қолданылады. Жаңа шайыр сұрғылт ақ түсті, бірақ кепкеннен кейін қоңыр түске айналады. Асафетида шайырын ұсату қиын, сондықтан дәстүрлі түрде тастардың арасында немесе балғамен ұсатылған. Бүгінде ең көп таралған түрі - 30% асафетида шайыры, күріш ұны немесе майда (ақ бидай ұны) және араб төбесі қосылған құрама асафетида ұнтағы. Ferula assa foetida – апий тұқымдасына жататын, бір үйлі, шөптесін, көп жылдық өсімдік. Оның биіктігі метрге жетеді, және дөңгелек пішіндегі жапырақтары болады. Сабақ жапырақтары кең қабықшалы сабақтарымен ерекшеленеді. Гүл сабақтары биік, қалың және іші қуыс, қабығында шайырлы сағызды қамтитын шизогенді өзекшелер бар. Гүлдері ашық жасыл сары түсті, ірі құрама шатыршаларда гүлдейді. Жемістері сопақ, жалпақ, жұқа, қызғылт қоңыр түсті және сүтті шырыны бар. Тамырлары қалың, массивті және жұмсақ. Олар сабақтарға ұқсас шайыр береді. Өсімдіктің барлық бөліктері ерекше жаман иіске ие.

Тарих

Асафетида ертедегі Жерорта теңізінде белгілі болған, ол Иран арқылы құрлықпен келген. Оны Еуропаға Александр Зұлқарнайынның жорығы әкелді. Ежелгі Персияның солтүстік-шығысына сапардан оралғаннан кейін, ол Солтүстік Африкадағы Киринеяның мәшһүр сильфиум өсімдігіне ұқсас, бірақ аз дәмді нәрсе тапқанын ойлады. Бірінші ғасырда Диоскорид былай деп жазды: «Киренейлік түрі, тіпті бір рет татқанда, бірден денеде сезімді оятады және өте жақсы иіске ие, сондықтан ол тыныспен бірге байқалмайды, немесе аздап сезіледі; ал ирандық [медиандық] әлсіз және жағымсыз иіске ие». Дегенмен, оны сильфиумның орнына тамаққа қолдануға болады, бұл жақсы жағдай болды, себебі Диоскоридтен кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң, Киринеяның нағыз сильфиумы жойылды, ал асафетида дәрігерлердің де, аспаздардың да арасында танымал болды. Асафетида еврей әдебиеттерінде, мысалы, Мишнада да жиі кездеседі. Маймонид «Мишне Тора» кітабында былай деп жазды: «Жаңбырлы маусымда, жылы тағамды көп дәмдеуішпен, бірақ аз мөлшерде қыша мен асафетида [хильтит] жеу керек». Қазіргі Еуропада ұмытылғанмен, Үндістанда кеңінен қолданылады. Асафетида «Бхагавата Пурана» (7:5:23-24) кітабында айтылады, онда құдайға құлшылық ету алдында хинг жемеу керектігі көрсетілген. Асафетиданы брахмандар мен джайндар жейді. Харе Кришна жақтастары да тамақтарында хинг қолданады, себебі олар пияз бен сарымсақ жеуге құқылы емес. Олардың тағамын жеу алдында Кришнаға бағыштау үшін (прасадам болу үшін) ұсыну керек, ал пияз бен сарымсақты Кришнаға ұсынуға болмайды. Асафетиданы араб және ислам ғалымдары мен дәрігерлері де сипаттаған. Авиценна асафетиданың ас қорытуға тигізетін әсерін талқылады. Ибн әл-Байтар мен Фахр әл-Дин әл-Рази тыныс алу жүйесіне жағымды әсер ететін кейбір емдік қасиеттерін сипаттады. Рим империясы құлағаннан кейін және 16 ғасырға дейін асафетида Еуропада сирек кездесетін, ал кездескен жағдайда оны дәрі ретінде қарастырған. «Егер оны тамаққа қолданса, қорқынышты иісінен барлық тағамдар бұзылады», - деді Гарсия де Ортаның еуропалық қонағы. «Бұл бекер сөз», - деп жауап берді Гарсия. «Үндістанның барлық аймақтарында медицинада да, тамақ пісіруде де одан артық қолданылатын нәрсе жоқ». Италия эпохасының қайта жаңғыру кезеңінде асафетида зұлым рухтарды қуу ритуалының бір бөлігі ретінде қолданылды.