Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ-тың бейбіт ұсыныстары: Уилсонның 14 тармағы

1918 ж. 1-ші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-тың 14 қағидасы. Уилсонның бейбітлік жоспары, мақсаттары, келіссөздері, Германияның теңіз соғысы туралы ақпарат.

26 мин оқу

100%

Дереккөз: Fourteen Points — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1918 ж. АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбітшілік ұсыныстары

Он төрт қағида – Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтау мақсатындағы бейбіт келіссөздерде қолданылуға тиіс бейбітшілік принциптерінің мәлімдемесі. Бұл принциптер 1918 жылғы 8 қаңтарда президент Вудро Вильсонның АҚШ Конгресі алдындағы соғыс мақсаттары мен бейбіт шарттары туралы сөйлеген сөзінде жарияланды. Дегенмен, оның басқа одақтастары (Францияның Жорж Клемансо, Ұлыбританияның Дэвид Ллойд Джордж және Италияның Витторио Эммануэле Орландо) Вильсонның идеализмінің қолданылуына күмән келтірді. АҚШ 1917 жылғы 6 сәуірде Орталық державаларға қарсы күресте Үштік Антантаға қосылды. Соғысқа кіруінің себебі Германияның Франция мен Ұлыбританиямен сауда жасаған кемелерге қарсы су асты кемелері соғысын қайта бастауы және Циммерманн телеграммасын ұстап алу болды. Алайда, Вильсон АҚШ-тың ұлы державалар арасындағы ұзақ жылдарға созылған еуропалық шиеленістерге араласуынан қашынғысы келді; егер Америка соғысса, ол осы соғысқа қатысуды ұлттық мүдделер мен талаптардан бөліп қарауға тырысты. Ресей үкіметі құлағаннан кейін большевиктердің одақтастар арасында жасалған құпия шарттарды жария етуі моральдық мақсаттардың қажеттілігін одан да арттырды. Вильсонның сөйлеген сөзі 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін Владимир Лениннің 1917 жылғы қарашадағы «Тынышқа шақыру» жарлығына да жауап берді. Вильсонның сөйлеген сөзі көптеген прогрессивті идеяларды (еркін сауда, ашық келісімдер, демократия және өзін-өзі анықтау құқығы) сыртқы саясатқа аударды. Бұған үш күн бұрын Ұлыбританияның премьер-министрі Ллойд Джордж жасаған мәлімдеме де ұқсас болды, бірақ ол Орталық державалардан соғыс өтемақысын талап етті және Осман империясының түрік емес халқына жасаған уәделерінде бұрыс түсініктіліктерге жол берді. Сөйлеген сөздегі он төрт қағида «Саяхат» тобының зерттеулеріне негізделді, бұл топты сыртқы саясат жөніндегі кеңесші Эдвард М. Хаус басқарды және болашақ бейбітшілік конференциясында талқылануы мүмкін мәселелерді анықтауға арналған 150-ге жуық сарапшыдан тұрды.

The Fourteen Points was a statement of principles for peace that was to be used for peace negotiations in order to end World War I. The principles were outlined in a January 8, 1918 speech on war aims and peace terms to the United States Congress by President Woodrow Wilson. However, his main Allied colleagues (Georges Clemenceau of France, David Lloyd George of the United Kingdom, and Vittorio Emanuele Orlando of Italy) were skeptical of the applicability of Wilsonian idealism. The United States had joined the Triple Entente in fighting the Central Powers on April 6, 1917. Its entry into the war had in part been due to Germany's resumption of submarine warfare against merchant ships trading with France and Britain and also the interception of the Zimmermann Telegram. However, Wilson wanted to avoid the United States' involvement in the long standing European tensions between the great powers; if America was going to fight, he wanted to try to separate that participation in the war from nationalistic disputes or ambitions. The need for moral aims was made more important when, after the fall of the Russian government, the Bolsheviks disclosed secret treaties made between the Allies. Wilson's speech also responded to Vladimir Lenin's Decree on Peace of November 1917, immediately after the October Revolution in 1917. The speech made by Wilson took many domestic progressive ideas and translated them into foreign policy (free trade, open agreements, democracy and self determination). Three days earlier United Kingdom Prime Minister Lloyd George had made a speech setting out the UK's war aims which bore some similarity to Wilson's speech but which proposed reparations be paid by the Central Powers and which was more vague in its promises to the non Turkish subjects of the Ottoman Empire. The Fourteen Points in the speech were based on the research of the Inquiry, a team of about 150 advisers led by foreign policy adviser Edward M. House, into the topics likely to arise in the anticipated peace conference.

Соғыстан кейінгі әлем туралы пікірталастар

АҚШ-тың 1917 жылғы сәуірде Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуының тікелей себебі – Германияның шексіз су асты кемелері соғысын қайта жариялауы және американдықтар бар кемелердің батып кетуі болды. Бірақ президент Уилсонның соғыс мақсаттары теңіздік мүдделерді қорғаудан әрі асып кетті. Уилсон Конгреске жолдаған соғыс хабарында АҚШ-тың мақсаты – «әлемдегі бейбітшілік пен әділдік принциптерін орнату» екенін мәлімдеді. Жыл басындағы бірнеше сөздерінде Уилсон соғыстың аяқталуына қатысты көзқарасын жеткізді, ол «әділ және сенімді бейбітшілікті» әкелуі керек, жай ғана «күштердің жаңа тепе-теңдігін» емес. Конгресс 1917 жылғы 9 сәуірде Германияға соғыс жариялады, ал 14 тармаққа дейін Уилсонның американдық соғыс мақсаттарына қатысты мәлімдемелері өте жалпылама болды, көбінесе демократияны қолдау және агрессияға қарсы болумен шектелді. Папа Бенедикт XV 1917 жылғы сөйлеуінде соғысты дереу тоқтатуды талап еткенде, 1914 жылғы жағдайды қалпына келтіру негізінде, Уилсон 1917 жылғы 27 тамызда Папаға жазған хатында оның бейбітшілікке шақыруын қабылдамады, себебі ол былай деп жазды: «Біздің жауабымыз қатаң фактілерге негізделуі керек және басқа ештеңеге емес. Америка жай ғана қару тоқтатуды емес, тұрақты және берік бейбітшілікті қалайды». Уилсон Папаның бейбітшілік туралы ұсынысын моральдық тұрғыдан қабылдамады, себебі берік бейбітшілік үшін «әлемдегі бостандық сүйетін халықтарды әлемді билеуге тырысатын, жауапкершіліксіз үкімет бақылап отырған, зор әскери құрылымның қауіп-қорқынышынан және нақты күшінен құтқару» қажеттігін айтты. Айта кетерлігі, Уилсон Германияның жеңілісінен басқа «тұрақты және берік бейбітшілік» дегенді қалай түсінуге болатыны туралы нақты айтпады. Уилсон өз сөздері мен хаттарында Германияның «қылмыстық» үкіметі мен неміс халқы арасындағы айырмашылықты жасауға әрдайым тырысты. Бұл айырмашылықтың бір бөлігі Германиядағы саяси дағдарыс туралы оның білуімен байланысты болды. 1914 жылы социал-демократтардың (СДП) көпшілігі – Рейхстагтағы ең ірі партия – Ресей Германияға шабуыл жасамақшы деген үкіметтің мәлімдемелеріне сене отырып, соғысты қолдады. СДП басқа Рейхстаг партияларымен бірге «қоршаудағы қамал ішіндегі бейбітшілік» (Burgfrieden) келісіміне қосылды, онда партиялар үкіметтің соғысты басқаруын сынамауға келісті. Алайда, СДП олардың қолдауы тек қорғаныс соғысына ғана қатысты екенін және олар жаулап алу соғысына қарсы екенін нақты айтты. Бастапқыда социал-демократтардың сол қанаты соғысқа қарсы болды, себебі неміс жұмысшы табының Франция, Ұлыбритания және Ресей жұмысшы табымен ешқандай дауы болған жоқ. 1917 жылы партия соғыс мәселесі бойынша бөлініп, соғысқа қарсы фракция тәуелсіз әлеуметтік-демократиялық партияны құрды. Сол кезде көпшілік социал-демократтар да наразылық білдіре бастады, себебі соғыс туралы пікірталас көбінесе аннексияларға қатысты болды, бұл қорғаныс соғысы деп айтылған соғыстың шын мәнінде жаулап алу соғысы екенін көрсетті. Көпшілік социал-демократтар 1917 жылғы шілдеде Рейхстагтың бейбітшілік резолюциясына Католик орталық партиясымен және түрлі солшыл либералды партиялармен бірге дауыс берді, ол аннексиясыз келісімге қол қоюға шақырды. Резолюция тек символдық сипатта болды және үкіметке байланысты емес, бірақ ол Рейхстагтың бейбітшілік және парламентаризация үшін дауыс беруге қадам жасауына маңызды көмектесті. Президент Уилсон кейіннен Еуропаға бағытталған және Нью-Йорктегі географтар, тарихшылар мен саясаттанушыларды қамтитын құпия зерттеулер сериясін бастады; топты Эдвард М. Хаус басқарды. Олардың міндеті – әлемнің барлық аймақтарындағы одақтастар мен америкалық саясатты зерттеу және бейбітшілік конференциясы кезінде талқылауға келетін экономикалық, әлеуметтік және саяси фактілерді талдау. Бұл топ 2000-ға жуық есеп пен құжат, сондай-ақ кем дегенде 1200 карта жинады. Ленин Императорлық Ресейдің сыртқы саясатын жоққа шығарды және бұрынғы режимнің одақтастармен қол қойған құпия келісімдерін жариялады, оның негізінде одақтастар кең аумақтық өзгерістерді көздеді және әлемнің көп бөлігін ықпал ету аймақтарына бөлді. Ленин Қытайдағы барлық ресейлік экстерриториалды құқықтарды және жеңілдіктерді, ресейлік Қытай шығыс темір жолынан басқа, бас тартты. Бұл жаңа большевиктік режимге Қытайда үлкен беделге ие болды, бұл сол жерде экстерриториалды құқықты иеленген басқа державалардың ыңғайсыздығына әкелді. Еуропа, Африка, Қытай және Таяу Шығысқа қатысты құпия келісімдердің жариялануы Ұлыбритания, Франция, Италия және Жапония үкіметтерін сол кезде ұятқа қалдырды, себебі құпия келісімдер одақтас көшбасшыларының тек өз мүддесін ойлап отырғанын көрсетті. Бұл жариялану одақтастар үшін әсіресе ұятты болды, себебі Ресейдің бұрынғы үкіметі Германиямен, Австрия империясымен және Осман империясымен ешқандай құпия келісімдерге қол қойған жоқ, сондықтан Орталық державалардың соғыс мақсаттары құпия күйде қалды. Ленин одақтас көшбасшыларын өзімшілдікпен айыптады, ал өзін қарапайым халықтың жағдайына жақсылық әкелуді көздейтін идеалист ретінде көрсетті, империализмді жоққа шығару арқылы. Уилсон, басқа әлемдік көшбасшылар сияқты, Ресей үлгісімен шабыттанған коммунистік революциялардың басқа жерлерде де басталуы мүмкін екенінен қорқып, Лениннің моральдық үстемдігіне қарсы тұру үшін өзінің идеалистік соғыс мақсаттарын ұсынды. 1918 жылғы 5 қаңтарда Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж Лондонда сөз сөйлегенде, британдық соғыс мақсаттары – Австрия және Осман империяларының бағынышты халықтары үшін «өздерін анықтау құқығы» екенін мәлімдеді.

The immediate cause of the United States' entry into World War I in April 1917 was the German announcement of renewed unrestricted submarine warfare and the subsequent sinking of ships with Americans on board. But President Wilson's war aims went beyond the defense of maritime interests. In his War Message to Congress, Wilson declared that the United States' objective was "to vindicate the principles of peace and justice in the life of the world." In several speeches earlier in the year, Wilson sketched out his vision of an end to the war that would bring a "just and secure peace," not merely "a new balance of power." Congress had declared war on Germany on 9 April 1917 and until the 14 Points, Wilson's statements about American war aims had been rather vague, mostly limited to statements about being for democracy and against aggression. When Pope Benedict XV in a 1917 speech called for the immediate end of the war on the basis of the restoration of pre 1914 status quo, Wilson in a letter to the pontiff on 27 August 1917 rejected the pope's call for peace as he wrote: "Our response must be based on stern facts and upon nothing else America wanted not a mere cessation of arms, but a stable and enduring peace". Wilson argued that he was rejecting the pope's peace message on moral grounds as he argued that a lasting peace would require "saving the free peoples of the world from the menace and the actual power of a vast military establishment controlled by an irresponsible government" that wanted to "dominate the world". Notably, Wilson was vague about what he considered to be a "stable and enduring peace" other than it required the defeat of Germany. Wilson in his speeches and letters was always careful to make a distinction between Germany's "criminal" government and the German people. At least part of the distinction was due to his knowledge of the political crisis in Germany. In 1914, the majority of the Social Democrats (SPD) – the largest party in the Reichstag – supported the war, believing the government's statements that Russia was about to attack Germany. The SPD joined the other Reichstag parties in the Burgfrieden ("peace within a castle under siege") in which the parties agreed not criticize the government in its handling of the war. The SPD made it clear, however, that their support was for a defensive war only and that they opposed a war of conquest. From the beginning, the left wing of the Social Democrats opposed the war on the grounds that the German working class had no quarrel with the working classes of France, Britain and Russia. In 1917, the party split over the issue of the war, with the anti war faction forming the Independent Social Democratic Party. By then, the Majority Social Democrats were also becoming increasingly disenchanted, as discussions about the war often centered on annexations, making it apparent that the allegedly defensive war was in fact a war of conquest. The Majority Social Democrats voted with the Catholic Centre Party and various left liberal parties in July 1917 for the Reichstag Peace Resolution, which called for a negotiated peace without annexations. The resolution was only symbolic with no binding power over the government, but it was an important step towards the Reichstag developing a voice for peace and for parliamentarization. President Wilson subsequently initiated a secret series of studies named the Inquiry, primarily focused on Europe, and carried out by a group in New York which included geographers, historians and political scientists; the group was directed by Edward M. House. Their job was to study Allied and American policy in virtually every region of the globe and analyze economic, social, and political facts likely to come up in discussions during the peace conference. The group produced and collected nearly 2,000 separate reports and documents plus at least 1,200 maps. Lenin repudiated the foreign policy of Imperial Russia, and published the secret treaties that the former regime had signed with the Allies under which the Allies had envisioned extensive territorial changes and divided much of the world up into spheres of influence. Lenin surrendered all Russian extraterritorial rights and concessions in China with the notable exception of the Russian owned Chinese Eastern Railroad. This won the new Bolshevik regime much prestige in China, to the discomfort of the other powers that held extraterritorial rights there. The publication of the secret treaties relating to Europe, Africa, China and the Near East caused the governments of Great Britain, France, Italy, and Japan much embarrassment at the time as the secret treaties made it appear that the Allied leaders were only self interested. The publication was especially embarrassing for the Allies as the former government of Russia had signed no secret treaties with Germany, the Austrian empire, and the Ottoman Empire, and thus the war aims of the Central powers remained secret. Lenin accused the Allied leaders of being selfish while presenting himself as an idealist who sought the betterment of ordinary people by rejecting imperialism. Wilson, similar to other world leaders, feared the possibility of Communist revolutions inspired by the Russian example breaking out elsewhere, and offered his set of idealistic war aims to challenge Lenin's claims to the moral high ground. On 5 January 1918, the British prime minister David Lloyd George gave a speech in London stating that the British war aims were "self determination" for the subject peoples of the Austrian and Ottoman empires.

Достастар

Вильсон бастапқыда Ллойд Джордж 1918 жылдың 5 қаңтарында Какстон-холлда британдық соғыс мақсаттарын баяндағаннан кейін өз сөйлеуін тоқтатуды ойлады, олардың көптегені Вильсонның ұмтылыстарына ұқсас еді. Ллойд Джордж сөйлеу жасамас бұрын «теңіздегі ірі доминиондардың» басшыларымен кеңескенін мәлімдеді, сондықтан Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Ньюфаундлендтің көпшілігі келісімде болғандай көрінді. Вильсон кеңесшісі Хаус оны сөйлеуді жалғастыруға көндірді, және Вильсонның сөйлеуі Ллойд Джорджді басып өтті және тарихта жақсырақ сақталды. Бұл сөйлеу Вильсонның еуропалық әріптестерімен алдын ала келісімдер мен кеңесулерсіз жасалды. Клемансо он төрт тармақ туралы естігенде сарказммен: «Жоғары Құдайдың он ғана нәрсесі болған!» (Le bon Dieu n'en avait que dix !) деді. Соғыс мақсаттарының маңызды жариялануы ретінде ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германияның капитуляциялау шартының негізі болды. Сөйлеуден кейін Хаус Антанта басшыларының он төрт тармақты қабылдауын қамтамасыз ету үшін жұмыс істеді. 1918 жылдың 16 қазанында президент Вудро Вильсон және Америкадағы британдық барлаудың басшысы сэр Уильям Уайзмен келісім өткізді. Бұл келісім Германия үкіметінің он төрт тармақ пен бейбіт келіссөздердің принциптерін қабылдауына ықпал етті. Бұл есеп келіссөздер үшін жасалды, және Франция мен Италия он төрт тармақты 1918 жылдың 1 қарашасында қабылдады. Кейін Ұлыбритания теңіз бостандығынан басқа барлық тармақтарға қол қойды. Ұлыбритания Германияның соғыс үшін өтемақы төлеуін қалады және оны он төрт тармаққа қосу керек деп ойлады. Сөйлеу Германиямен келісімге қол қойылғанға дейін 10 ай бұрын жасалды және 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында келісілгендей, Германияның капитуляциялау шартының негізі болды.

Орталық мемлекеттер

Бұл сөз одақтастардың үгіт құралы ретінде кеңінен таратылды және бүкіл әлемге тарату үшін көптеген тілдерге аударылды. Оның көшірмелері сондай-ақ неміс шебіне тасталды, бұл Орталық державаларды әділ келісімді күтіп, бас беруге ынталандырды. Кіші Азияда 14 тармақ шатасу тудырды, себебі ондағы мұсылман халықтары өздерін тіл мен этностық белгісіне қарағанда діни ұстанымдарымен анықтады. Анатолиядағы күрд халқының көп бөлігі сол кезде өздерін күрдтер емес, мұсылмандар деп санады және Халифа Сұлтанның бүкіл әлемдегі мұсылмандардың жоғарғы басшысы екендігіне сенгендіктен, Ұлы Портаға адал болды. Одақтастар мен күрдтердің өзінде күрдтердің 14 тармақ бойынша Осман империясында автономия алған "түрік емес" топтардың бірі болып саналатыны туралы түсініспеушілік болды.

Америка Құрама Штаттары

Теодор Рузвельт 1919 жылғы қаңтарда "Метрополитен" журналында жарияланған "Ұлттар Лигасы" атты мақаласында ескертті: "Егер Ұлттар Лигасы мырза Уилсонның он төрт қағидасын баяндаған сөзі сияқты әсем әрі мәнсіз құжатқа негізделсе, онда ол дипломатиялық мақұлданбасыз қағаздар жинағына тағы бір қосымша ғана болады. Осы он төрт қағиданың көпшілігі кез келген нәрсені немесе ештеңені білдіру үшін түсіндірілуі мүмкін". Сенатор Уильям Бора 1918 жылдан кейін Ұлттар Лигасының "опасыз және мемлекетке қарсы қастандық" жоспарын "тозаққа жіберілсін" деп тіледі және егер оның қолынан келсе, ол "теңіздің астында 20 000 лига тереңдікте" болады деп уәде берді.

Басқа елдер

Вильсонның он төрт тармаққа қатысты сөйлеген сөзі еуропалық отаршылдық билік немесе еуропалық елдердің ықпалы астында болған елдерге қатысты беймәлім, бірақ маңызды салдарларға әкелді. Он төрт тармақтың көпшілігінде, әсіресе X, XI, XII және XIII тармақтарда Вильсон отарлық дауларды реттеуге және автономиялық даму мен өзін-өзі анықтаудың маңыздылығына назар аударды. Бұл отаршылдыққа қарсы ұлтшыл көшбасшылар мен қозғалыстардың назарын аударды, олар Вильсонның «өзін-өзі анықтау» терминін (дегенмен ол бұл терминді тікелей сөйлегенде қолданбады) колониялық биліктен тәуелсіздік алу немесе шетелдік ықпалды жою мүмкіндігі ретінде қабылдады. Нәтижесінде Вильсон еуропалық отарлардағы және еуропалық елдердің ықпалындағы елдердегі отаршылдыққа қарсы ұлтшыл көшбасшылардың қолдауын алды. Олар Вильсонның өз мақсаттарына көмектесетініне үміттенді. Әлемде Вильсон кейде квази-дін тұлғасы ретінде, құтқарушы және бейбітшілік пен әділет әкелуші ретінде қабылданатын. Мысалы, ол 1898 жылы АҚШ-тың Филиппиннің аннексиясын қолдады, бірақ Филиппин ұлтшылы Эмилио Агиналдоның қарсылығын айыптады және АҚШ-тың батыс өмір салтын және басқару жүйесін мұндай елдерге таңуды моральдық міндет деп санайтын, сонда олар тәуелсіз басқаруға қабілетті болады. Немец тегіндес американдық тарихшы Герхард Вайнберг Версаль келісімінің «әділеттілігі» туралы мәселе еуропалық келіспеушіліктердің себебі ретінде маңызсыз екенін атап өтті. Вайнбергтің айтуынша, соғыстар аралығындағы немістердің көпшілігі өз елінің Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткеніне сенді, ал Рейх 1918 жылғы қараша революциясымен «арқадан шабуылға» ұшырап жеңілді. Вайнберг одақтастардың Германияның 1918 жылы соғыста жеңіске жеткеніне сенетін немістерді жеңілістің шындығымен келістіруге ештеңе істей алмайтынын жазды. Вайнберг немістердің көпшілігі Долхстосс-легендасына сенгендіктен, Германия Версаль шартымен құрылған халықаралық тәртіпке қарсы шығуы сөзсіз болғанын және Версаль шартының «әділетсіздігі» туралы мәселе маңызсыз болғанын жазды, себебі шарты Германия үшін қолайлырақ болғанда да қарсылық туындаған болар еді. Долхстосс-легенда Германияның 1918 жылы Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тың біріккен күштерін жеңіске ұшырағанын, бірақ жеңіске жеткен сәтте қараша революциясымен «арқадан шабуылға» ұшырағанын мәлімдеді. Вайнберг Долхстосс-легендасының кең таралғандығы 1941 жылы Гитлердің Вермахт элитасының толық қолдауымен АҚШ-қа соғыс жариялауын түсіндіретінін атап өтті, себебі барлық неміс элиталары Императорлық Германияның 1918 жылы АҚШ-ты жеңгеніне және нацистік Германияның да солай істейтініне шын жүректен сенді. Вайнбергтің сөзіне göre, неміс элитасы үшін, Гитлер ғана емес, 1918 жылғы «арқадан шабуыл» неміс жеңілісін түсіндірді және неміс әскерінің жеңілмейтіні және еврейлер сияқты «ішкі» жаулар бірінші кезекте жойылған жағдайда ешқашан жеңілмейтіні түсінікті болды. Вайнберг Версаль шартының «қатаңдығы» әлдеқайда асыра бағаланғанын жазды, себебі Германия 1945 жылы орнатылған Одер-Найс шекарасы бойынша Польшаға Версаль шарты бойынша Польшаға жоғалтқан жерінен әлдеқайда көп жерді жоғалтты, бірақ Одер-Найс шекарасы басқа соғысқа әкелмеді. 1991 жылы Германия Польшамен келісімге қол қойды, онда Одер-Найс шекарасы тұрақты Германия-Польша шекарасы ретінде қабылданды, тіпті Одер-Найс шекарасы салған аумақтық шығындар Версаль шартында белгіленгеннен әлдеқайда көп болды. Вайнберг сондай-ақ, одақтас көшбасшыларының 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында Польшаға Польшаның Volksdeutsche (этникалық неміс) азшылықтарының құқықтарын қорғау мақсатында азшылықтар туралы шартты енгізгенін атап өтті. Ал 1945 жылы Польшаға берілген жерлерде тұратын барлық немістер үйлерінен мәңгілікке қатыгездікпен қуылды, бұл оны Версаль шарты немістердің айтқандай, қорқынышты «әділетсіз» бейбітшілік шарты болды ма деген сұраққа алып келді.

Wilson's speech regarding the Fourteen Points led to unintentional but important consequences in regards to countries which were under European colonial rule or under the influence of European countries. In many of the Fourteen Points, specifically points X, XI, XII and XIII, Wilson had focused on adjusting colonial disputes and the importance of allowing autonomous development and self determination. This drew significant attention from anti colonial nationalist leaders and movements, who saw Wilson's swift adoption of the term "self determination" (although he did not actually use the term in the speech itself) as an opportunity to gain independence from colonial rule or expel foreign influence. Consequently, Wilson gained support from anti colonial nationalist leaders in Europe's colonies and countries under European influence around the globe who were hopeful that Wilson would assist them in their goals. Around the world, Wilson was occasionally elevated to a quasi religious figure; as someone who was an agent of salvation and a bringer of peace and justice. For example, he had supported the 1898 U. S. annexation of the Philippines whilst condemning the rebellion of the Philippine nationalist Emilio Aguinaldo, and strongly believed that the U. S. was morally obliged to impose Western ways of life and governance on such countries, so that eventually they could govern independently. The German born American historian Gerhard Weinberg noted that the entire question of the "justice" of the Treaty of Versailles as a source of European discord is irrelevant. Weinberg noted that the vast majority of Germans in the interwar period believed that their country had actually won World War One with the Reich only being defeated by the alleged "stab in the back" that was the November Revolution of 1918. Weinberg wrote that there was nothing the Allies could have done to reconcile those Germans who believed in the Dolchstoßlegende that Germany had actually won the war in 1918 with the reality of their defeat. Weinberg wrote that given the way that the majority of Germans believed in the Dolchstoßlegende that it was inevitable that Germany would have made some sort of challenge to the international order created by the Treaty of Versailles, and the question of the "injustice" of the Treaty of Versailles was irrelevant as a challenge would have been made even if the Treaty of Versailles had been more favorable to Germany. The Dolchstoßlegende claimed that Germany had decisively defeated the combined forces of France, the British empire and the United States in 1918 and it was only at the moment of victory that Germany had been "stabbed in the back" by the November revolution. Weinberg noted that pervasiveness of the Dolchstoßlegende was such that it explained the flippant way that Hitler declared war on the United States in 1941 with the full support of the Wehrmacht elite because it was genuinely believed by all of the German elites that Imperial Germany had crushed the United States in 1918, and that Nazi Germany would do the same. Weinberg noted that for German elites, not just Hitler, it was the alleged "stab in the back" of 1918 that explained the German defeat, and it was taken for granted that the German military was invincible and could never be defeated provided the alleged "internal" enemies such as the Jews were dispatched first. Weinberg wrote the "harshness" of the Treaty of Versailles has been vastly exaggerated as he noted that Germany lost far more land to Poland under the Oder Neisse line imposed in 1945 than the Reich had lost to Poland under the Treaty of Versailles, and yet the Oder Neisse line did not cause another war. In 1991, Germany signed a treaty with Poland under which the Oder Neisse line was accepted as the permanent German Polish frontier, even through the territorial losses imposed by the Oder Neisse line were far greater than those imposed by the Treaty of Versailles. Weinberg also noted that the Allied leaders at the Paris peace conference of 1919 imposed the Minorities treaty on Poland intended to protect the rights of Poland's Volksdeutsche (ethnic German) minority whereas in 1945 all of the Germans living in the lands assigned to Poland were quite brutally expelled from their homes forever, leading him to ask rhetorically if the Treaty of Versailles was really the monstrous "unjust" peace treaty that the Germans claimed it to be.

Эльзас-Лотарингияның қайта бірігуі

1918 жылғы 11 қарашадағы келісім шартының талаптарына сәйкес француздар Эльзас-Лотарингияны басып алды. Француздар Эльзас-Лотарингияның Франциямен қайта біріктірілгенін дереу жариялады. Көптеген альзастықтар неміс үкімшілігі кезінде наразы болған, ал 1918 жылдың қарашасында Эльзас-Лотарингияға кірген француз әскерлері азат етушілер ретінде құлшыныспен қарсы алынды, көптеген адамдар француз әскерлеріне қолдау көрсету үшін көшеге шығып, үш түсті туларды желбіретті. Париж бейбітшілік конференциясында Уилсон мен Ллойд Джордж екеуі де Клемансоның Эльзас-Лотарингияны Франциямен қайта біріктіру туралы талабын қолдады. Версаль келісімінің шарттарына сәйкес, Эльзас-Лотарингия Францияға қайтарылды. 1925 жылғы Локарно келісіміне сәйкес Германия Версаль келісімімен белгіленген франко-герман шекарасын тұрақты деп мойындады және Эльзас-Лотарингияға қатысты барлық талаптарынан бас тартты.

Рейн аймағы туралы дау

1919 жылы Парижде өткен бейбітшілік конференциясында Клемансо Рейн өлкесінің Германиядан бөлінгенін қалады. Рейн өлкесі, тік төбелері мен кең Рейн өзенімен, табиғи қорғаныс шегі болып табылды және Клемансо Францияның соғыстан кейін қауіпсіздікке қол жеткізуі үшін Рейн өлкесі қажет екенін талап етті. Идеалда, Клемансо Рейн өлкесінің Францияға қосылуын қалады, бірақ Рейн өлкесінің тұрақты француз әскери оккупациясы астындағы француз билігіндегі марионеттік мемлекет болуына да келісуге дайын болды. Францияның ең құрметті және марапатталған генералы, маршал Фердинанд Фох, француздардың Германиямен болашақ соғыста жеңіске жету мүмкіндігі үшін Рейн өлкесін бақылауы қажет екенін айтты, өйткені Фохтың пікірінше, одақтастар Германияны жеңген, бірақ оны күшті держава ретінде жойған жоқ. Фохтың көзқарасы бойынша, Францияның қауіпсіздік қажеттілігі Рейн өлкесі халқының өзін-өзі анықтау құқығынан басым болды. Рейн өлкесінің халқының басым бөлігі неміс болғандықтан және олар Германиядан бөлінгісі келмегендіктен, Уилсон мен Ллойд Джордж Клемансоның Рейн өлкесіне қатысты жоспарларына толығымен қарсы болды, олар бұл жоспарлар Рейн өлкесі халқын француз билігі астында бақытсыз жағдайға түсіретінін айтты. Әсіресе Уилсон Рейн өлкесінің Германия құрамында қалуын қатты қолдады және егер Клемансо Рейн өлкесіне қатысты жоспарларын жалғастыра берсе, американдық делегация бейбітшілік конференциясынан шығып кететінін бірнеше рет ескертті. Ұлыбритания мен Американың күшті қысымымен француздар Рейн өлкесінің Германия құрамында қалатынына келісуге мәжбүр болды. Құдайылық сыйлық ретінде Клемансоға Ұлыбритания империясы мен АҚШ-пен әскери одақ құру ұсынылды, оған сәйкес, егер Германия агрессия жасаса, ағылшын-американдық күштер Францияға көмектеседі. Алайда, британдықтардың одаққа келісуі американдықтардың одаққа келісуіне байланысты болды және АҚШ Сенаты Франциямен одаққа қарсы дауыс берді, осылайша ұсынылған ағылшын-американдық-француздық одақ күшін жойды. Клемансо мен басқа француз көшбасшылары Францияның "алданып қалғанын" сезінді, өйткені француздар ағылшын-американдық көзқарасқа ие болды, бірақ олар күшін жойған одақтарға қол жеткізе алмады. Версаль келісіміне сәйкес, Рейн өлкесі Германия құрамында қалды, бірақ ол тұрақты демилитаризацияланған аймаққа айналдырылды және француздарға 1935 жылға дейін Рейн өлкесін оккупациялауға рұқсат берілді, бірақ шындығында француз оккупациясы 1930 жылдың маусым айының басында аяқталды.

At the Paris peace conference in 1919, Clemenceau wanted to see the Rhineland severed from Germany. The Rhineland with its steep hills and the broad Rhine river formed a natural defensive barrier and Clemenceau insisted that France needed the Rhineland to have sécurité after the war. Ideally, Clemenceau wanted to see the Rhineland annexed to France, but was willing to accept having the Rhineland became a French puppet state under a permanent French military occupation. Marshal Ferdinand Foch, France's most respected and honored general, argued that the French needed control of the Rhineland in order to stand a chance of victory in another war with Germany, which Foch believed to be inevitable as the Allies had defeated, but not destroyed Germany as a great power. In Foch's viewpoint, France's need for sécurité took precedence over the rights of the Rhinelanders for self determination. As the Rhineland was overwhelmingly German in population and its people did not wish to be severed from Germany, both Wilson and Lloyd George were completely opposed to Clemenceau's plans for the Rhineland, which they claimed would create "an Alsace Lorraine in reverse" with the Rhinelanders being placed unhappily under French rule. Wilson in particular was strongly for the Rhineland remaining part of Germany and he threatened several times to have the American delegation walk out of the peace conference if Clemenceau persisted with his plans for the Rhineland. Under strong Anglo American pressure, the French were forced to accept that the Rhineland would remain part of the Reich. As a consolation prize, Clemenceau was offered a military alliance with the British empire and the United States, under which Anglo American forces would come to France's aid in the event of German aggression. However, the British acceptance of the alliance was made conditional upon the American acceptance of the alliance, and the United States Senate voted against the alliance with France, thus rendering the proposed Anglo American French alliance null and void. Clemenceau and the other French leaders always felt that France had been "cheated" as the French made major concessions to the Anglo American viewpoint in return for alliances that proved to be an illusion. Under the Treaty of Versailles, the Rhineland remained part of Germany, but was made into a permanent demilitarized zone and the French were allowed to occupy the Rhineland until 1935, through in fact the French occupation ended early in June 1930.

Данциг даусы

Париж бейбітшілік конференциясындағы ең қиын мәселелердің бірі – Данцигтің (қазіргі Польшаның Гданьск қаласы) мәртебесі еді. 13-тармақта «теңізге еркін және қауіпсіз қол жеткізуге» ие болған жаңадан құрылған Польша мемлекеті туралы айтылған. Данциг – Висла өзені Балтық теңізіне құятын жерде орналасқан терең сулы порт, ол Польшаға тауарлардың кіріп-шығуы үшін маңызды болды. Польша делегациясының басшысы Роман Дмовски, Данцигтің Германияда қалуына рұқсат беру Германияның Польша экономикасын бақылауына мүмкіндік береді және Польшаның толық тәуелсіздігі үшін Данцигтің Польшаға қосылуы қажет деп мәлімдеді. Бейбітшілік конференциясында Уилсон 13-тармақтағы «теңізге еркін және қауіпсіз қол жеткізу» деген сөздерінің Данцигтің Польшаға берілуін білдіретінін түсіндірді. Клемансо да поляктардың Данцигке қойылатын талабын қолдады, бірақ Ллойд Джордж оған қарсы болды, себебі халықтың 90 пайызы неміс тұрған қаланы Польшаға күштеп қосу әділетсіз болар еді. Париж бейбітшілік конференциясындағы келіспеушілік Клемансо мен Уилсонның Польшаның Данцигке деген талабын қолдауымен, ал Ллойд Джордж қаланың Германия құрамында қалуы керек деген тұруымен аяқталды. Британдық делегацияның мүшесі Джеймс Хедлэм Морли, Данцигті Польшаға да, Германияға да тиесілі емес еркін қала ету туралы ұсыныс жасады. Версаль келісімі бойынша Данциг Германиядан бөлініп, Польшаның белгілі бір артықшылықтары бар Данциг еркін қаласы болып құрылды.

Польша дәлізі мен Жоғарғы Силезия

Неміс халқы Польшаға Польша дәлізі мен Жоғарғы Силезияның қосылуын қабылдамады, сонымен қатар соғыстар аралық кезеңде немістер үшін «Шығыстағы ашық жара» туралы әңгімелеу жиі кездесетін жайт болатын. Версаль шарты бойынша Германияға таңылған шығыс шекаралары, әсіресе Польша дәлізі, Германияда жалпыға бірдей «әділетсіз» және «ұлттық ұят» ретінде қарастырылды. Шығыс Еуропаның әртүрлі халықтарының араласуы одақтастарға Германия мен Польша шекарасын 14 тармақтың қағидаларына сәйкес бөлуді қиын етті, себебі кейбір адамдар шекараның «бұрыс» жағында қалды. 1914 жылға дейін Германияның шекарасында 1 миллион поляк тұрды; 1918 жылдан кейін Польшаның шекарасында 1 миллион неміс тұрды. 1914 жылға дейін Шығыс Еуропа Австрия, Ресей және Германия империяларының билігінде болды, ал алғашқы екеуі – билеуші әулеттерге, атап айтқанда Габсбургтер мен Романовтарға адалдықты қағида еткен ұлттық мемлекеттер еді. Неміс тілінде сөйлейтін халық Австрия империясында басымдық құрды, ал Ресей империясының Романовтар әулетіне адалдықты негізгі критерий ретінде белгілеуі Ресей билігіндегі Volksdeutsche (этникалық немістердің) өркендеуіне мүмкіндік берді. Ресей империясында мемлекеттік қызметкерлердің, полиция қызметкерлерінің, дипломаттардың және әскери шенеуніктердің көп бөлігі Балтық немістерінің ақсүйектерінен болды, сондықтан 18, 19 және 20 ғасырлардың басында көптеген ресейліктер оларды Балтық немістерінің аристократиясы басқарып отыр деп шағымданатын. 1914 жылға дейін Германияда Шығыс Еуропадағы неміс халқының мәртебесіне қатысты алаңдаушылық аз болды, себебі этникалық немістер Австрия империясында және көбінесе Ресей империясында да басымдық құрды. Соғыстар аралық кезеңде этникалық немістер енді Шығыс Еуропада басымдық құрмады, ал олардың мәртебесі Германияда үлкен алаңдаушылық тудырды, себебі Шығыс Еуропада басқа халықтар қазір басымдық құрған жерде 10 мен 12 миллионға жуық Volkdeutsche тұрды. Неміс тарихшысы Детлев Пейкерт Шығыс Еуропадағы әртүрлі халықтардың араласуы ұлттық өзін-өзі анықтау принципін Шығыс Еуропада қолдануды қиын етті деп мәлімдеді. Пейкерт Жоғарғы Силезияны, көмір өндіру мен ауыр өнеркәсіп орталығы болған, неміс және поляк тұрғындары бар этникалық аралас аймақты, «егер ұлттық өзін-өзі анықтау жалғыз критерий болса, бұл мәселелерді шешу мүмкін емес еді» деген мысал ретінде келтірді. Бастапқыда Париж бейбітшілік конференциясында Польшаның Жоғарғы Силезияның барлығын аннексиялауы жоспарланған, бірақ оның орнына мәселені шешу үшін референдум өткізуге шешім қабылданды, онда Германияға дауыс берген аймақтар Рейхтің құрамында қалады, ал Польшаға дауыс берген аймақтар Германиядан бөлінеді. 1921 жылдың наурыз айында өткізілген референдумда Жоғарғы Силезия халқының 68% Германияда қалуға, ал 32% Польшаға өтуге дауыс берді, бірақ одақтас комиссарлардың екі тарапқа да қанағаттандырарлық шекараны белгілеуге тырысуы сәтсіз аяқталды. Одақтас комиссарлардың бар күш-жігеріне қарамастан, кейбір поляктар мен немістер шекараның «бұрыс» жағында қалды, себебі Жоғарғы Силезияда поляк және неміс халқының қоныстанған аймақтары арасында тік сызықтар болған жоқ. Бұл әсіресе Жоғарғы Силезияның көптеген даулы аудандарында қала тұрғындары Германияда қалуға, ал ауылдық жерлерде Польшаға өтуге дауыс бергендіктен болды. 1921 жылдың 3 мамырында Германия мен Польшаның әскери топтары арасында қатысты ұрыс басталды. 1921 жылдың маусым айында одақтастар Жоғарғы Силезияда шекараны белгіледі, бұл поляктар мен немістердің өз елдеріне «әділетсіз» деп шағымдануына себеп болды. 1925 жылы Германия Локарно шартына қол қойды, оған сәйкес Рейх Версаль шартында белгіленген батыс шекараларын қабылдады, яғни Германия Эльзас-Лотарингия және Бельгияның Эупен-Мальмеди ауданына кез келген талаптан бас тартты. Сондай-ақ Локарно шарты бойынша Германия Версаль шартында Рейн аймағының әскери емес мәртебесін өз еркімен қабылдады. 1925 жылдың 28 қазанында мемлекеттік хатшы Карл фон Шуберттің әлемдегі барлық неміс елшіліктеріне жіберген хабарламасында неміс халқы Эльзас-Лотарингияның Францияға, демек Локарно шартына қосылуын қабылдай алатыны, бірақ бұрынғы неміс жерлерінің Польшаға қосылуын ешқашан қабылдамайтыны мәлімделді. Осы себепті, хабарламада Рейхтің ағымдағы неміс-поляк шекарасын қабылдамайтыны айтылды.

German public opinion did not accept the loss of Danzig along with the loss of the so called Polish Corridor and Upper Silesia to Poland, and for the entirety of the interwar period, it was common for Germans to speak of the "open wound in the East". The eastern borders the Treaty of Versailles imposed on Germany, especially the Polish Corridor, were universally viewed in Germany as "unjust" and a "national humiliation". The way that different peoples in Eastern Europe were mixed together in a patch work of different pockets made it very difficult for the Allies to divide up the German Polish border in a manner consistent with the principles of the 14 points as inevitably some people ended up being struck on the "wrong" side of the frontier. Before 1914, Germany had 1 million Poles living within its borders; after 1918 Poland had 1 million Germans living within its borders. Before 1914, Eastern Europe had dominated by the three great empires, namely the Austrian, Russian and German empires with the first two being supra national states where the focal point in the state ideologies was loyalty to the ruling families, namely the House of Habsburg and the House of Romanov. The German speaking element formed the dominant group in the Austrian empire while the way that the Russian empire defined loyalty to the House of Romanov as the main criterion had allowed the Volksdeutsche (ethnic Germans) under Russian rule to flourish. In Imperial Russia, a disproportionate number of the civil servants, policemen, diplomats and military officers were Baltic German noblemen to such an extent that in the 18th, 19th and early 20th centuries that many Russians complained that it was the Baltic German aristocracy who ruled them rather than vice versa. Before 1914, there had been little concern in Germany over the status of the German populations of Eastern Europe as ethnic Germans were the dominant element in the Austrian empire and to a large extent in the Russian empire as well. In the interwar period, ethnic Germans were no longer the dominant element in Eastern Europe, and their status became a matter of considerable concern in Germany as it was often noted there were about between 10 and 12 million volkdeutsche living in Eastern Europe where other peoples were now the dominant elements. The German historian Detlev Peukert argued that the way that different peoples were mixed together in Eastern Europe into a patchwork with no straight lines between them made the principle of national self determination very difficult to apply in Eastern Europe. Peukert used Upper Silesia, an ethically mixed region inhabited by Germans and Poles that was a center of coal mining and heavy industry as an example of how " these problems could not be fundamentally resolved if national self determination were to be the sole criterion to be applied". Initially, at the Paris peace conference, it was planned to have Poland annex all of Upper Silesia, but it decided instead to hold a referendum to decide the issue with Upper Silesia to be partitioned with the areas voting for Germany to stay within the Reich while the areas voting for Poland to be severed from Germany. When the referendum was held in March 1921, 68% of the people of the people of Upper Silesia voted to stay in Germany while 32% voted to go to Poland, but the attempt by the Allied commissioners to draw up a frontier that was mutually acceptable to both sides proved impossible. Despite their best efforts of the Allied commissioners inevitably some Poles and Germans ended being on the "wrong" side of the frontier as there were no straight lines between the Polish and German inhabited areas in Upper Silesia. This was especially the case because in many of the contested districts of Upper Silesia, the people in the urban areas tended to vote for staying in Germany while the rural areas voted for going to Poland. On 3 May 1921, fierce fighting broke out between German and Polish para military groups who were both determined to seize as much of Upper Silesia as possible for their respective nations. Ultimately, in June 1921 the Allies imposed a frontier in Upper Silesia that left both the Poles and Germans complaining was "unjust" to their respective nations. In 1925, Germany signed the Treaty of Locarno under which the Reich accepted its western borders as laid down by the Treaty of Versailles, meaning that Germany renounced any claim to Alsace Lorraine and the Eupen Malmedy district of Belgium. Likewise under the Locarno treaties, Germany voluntarily accepted the permeant demilitarized status of the Rhineland as imposed by the Treaty of Versailles. In a memo sent out to all German embassies around the world on 28 October 1925 written by the State Secretary, Carl von Schubert, it was announced that German public opinion could accept the loss of Alsace Lorraine to France, hence the Treaty of Locarno, but could never accept the loss of any of the former German lands to Poland. As such, the memo stated that there would never be an "Eastern Locarno" under which the Reich would accept the current German Polish frontier. However, the memo went on to downplay the acceptance of the loss of Alsace Lorraine under the Treaty of Locarno as it was argued that 14 Points had made the principle of national self determination a key point of "modern diplomacy" and that the German Foreign Minister Gustav Stresemann believed agitation to "go home to the Reich" in Alsace Lorraine would ultimately force the French to return the region to Germany. The memo stated that the entire purpose of the Treaty of Locarno was to clear the way for Germany to take back by force if necessary all of the lands lost to Poland as it was stated that the only reason why Stresemann wanted better relations with France was to persuade the French to renounce the alliance they had signed with Poland in 1921, and in this way create a situation where Germany could invade Poland without fear of causing a war with France.

Ресейлік азаматтық соғыс

Ресейдің Азамат соғысы кезінде одақтастар ақтарды әртүрлі ынтамен қолдады. Ақтардың мүддесін ең көп қолдаған ел Ұлыбритания болды, ол ақ әскерлерге ең көп қару-жарақ жеткізді, британдықтар ақтарды 600 000 мылтықпен, 6831 пулеметпен және 1918 жылдың қазан айынан 1919 жылдың қазан айына дейін шамамен 200 000 киіммен қамтамасыз етті. Осылайша одақтастар ақтарға айтарлықтай ықпал етіп, ақтардың "Жоғарғы басшысы" адмирал Александр Колчак әскери көмек алу үшін бірқатар шарттарды қабылдауға мәжбүр болды. Америкалық тарихшы Ричард Пайпс одақтастардың көптеген талаптары, мысалы, күтілетін ақтардың жеңісінен кейін Ресейде монархияның қалпына келмейтіндігі туралы алдын ала келісуге мәжбүрлеу сияқты, ішкі ресейлік мәселелер екенін атап өтті. Адмирал Колчакқа қойылған шарттардың ішінде Польша мен Финляндияның Ресейден тәуелсіздігін қабылдауға және Ресейдің Балтық елдерімен және Кавказ елдерімен болашақ қарым-қатынасына қатысты одақтастардың делдалдығын қабылдауға уәде беру кірді. 1919 жылдың 4 маусымында Парижге жіберілген телеграммада Колчак Финляндияның тәуелсіздігінен басқа барлық шарттарды қабылдады, ол тек де-факто, де-юре емес, Ресейдің Құрылтай жиналысы Финляндияға тәуелсіздік берсін деп тіледі.

Адриатика мәселесі

Италия Германиямен және Австрия-Венгрия монархиясымен «Үштік одақ» деп аталатын одақта болған. Алайда, 1914 жылдың тамызында Италия бейтараптық жариялады. 1915 жылдың 26 сәуірінде, Лондонның құпия шартының талаптарына сәйкес, Ұлыбритания, Франция және Ресей Италияға Австрия империясының маңызды бөліктерін, сондай-ақ Албанияны, Кіші Азиядағы Анталия маңындағы аймақты, Джубаланды (қазіргі Оңтүстік Сомали) және Мысырдың шағын бөлігін Австрия-Венгрия монархиясына соғыс жариялау үшін сыйлық ретінде уәде етті. 1915 жылдың 22 мамырында Италия Австрия империясына соғыс жариялады. Лондон шарты 1917 жылдың желтоқсанында Петроградтағы Наркомдел жариялағаннан кейін көпшілікқа жария болды. 1919 жылдың қаңтарында Уилсон бейбітшілік конференциясы ашылғанға дейін Римге сапар шегіп, итальяндық көшбасшылармен кездесті. Италияның сыртқы істер министрі Сидни Соннино Уилсонның ұлттық өзін-өзі анықтау қағидаларына наразы екенін, себебі ол еуропалық дипломатияның дәстүрлі элиталық билік саясатын артық көретінін жазды. Италия премьер-министрі Орландо «Лондон шарты плюс Фиуме» ұранымен Париж бейбітшілік конференциясына қатысты. Бейбітшілік конференциясында Уилсон Италияның Лондон шартына негізделген талабын, яғни Бреннер өткелін Италияның жаңа австриялық шекарасы ретінде қарастыруын және Австрияның Оңтүстік Тироль провинциясын Италияға қосуын қолдады. Алайда Оңтүстік Тирольде неміс тілінде сөйлейтін көпшілік болды және Уилсон кейіннен Италияның Оңтүстік Тирольге деген талабын қолдағандығы үшін қателік жасағанын, 1919 жылы Оңтүстік Тирольдегі адамдардың көпшілігі неміс тілінде сөйлейтінін білмегенін мойындады. Уилсон Италияның бұрынғы Австрия империясының Истрия және Далмация провинцияларының барлығына деген талабына қарсы болды, себебі талап етілген жерлерде тұратын көптеген халықтар итальяндық емес және итальяндық үкімшілік астында болғысы келмеді. Атап айтқанда, Уилсон Лондон шартының уәделеріне қарамастан, Далмацияның Италияға қосылуына қарсы болды, себебі Далмацияның көпшілігі Югославияға қосылғысы келген хорваттар еді. Керісінше, Соннино Уилсонға Италия соғыста жарты миллиондай адамды жоғалтқандықтан, Лондон шартының әрбір сөзі орындалуы керек екенін және Италияға уәде етілген барлық жерлер итальяндық болуы керек екенін, олардың тұрғындарының пікіріне қарамастан, айтты. Уилсон Италияның далматин қалалары Зара (қазіргі Задар, Хорватия) және Себенико (қазіргі Шибеник, Хорватия) туралы талаптарын қолдады, себебі бұл қалалардағы адамдардың көпшілігі итальяндықтар еді, бірақ Далмацияның қалған бөлігінің Италияға қосылуына қарсы болды. Алайда, Уилсон хорваттар мен словендерге қарағанда түріктерге аз көңіл бөлді және Италияға Далмацияға деген талабынан бас тартса, Кіші Азияда Италияның үлкен оккупациялық аймағы болуы мүмкін екенін бірнеше рет ұсынды. Сонниноның Италияның соғыстағы шығындары Лондон шартының барлық талаптарын орындауға құқылы екенін айтуы Италияда кең таралған пікір болды. Ал Уилсон Италияда танымал болмады. Италиялық газеттердегі карикатураларда Уилсон австриялық форма киіп, өзін-өзі анықтау принципімен негізделген Далмация мен Фиумеге итальяндық талаптарды мойындамайтындығы бейнеленген. Римдегі американдық елшілікке Уилсонның Италиядағы танымалдылығына байланысты арнайы полиция күзеті қойылды. Әсіресе, Уилсон Италияның Фиуме (қазіргі Риека, Хорватия) қаласына деген талабына қарсы болды, Орландо оны Италияға қосып алуға бейілді болды. Италияда соғыс аралық кезеңде «мүгедек жеңіс» («vittoria mutilata») туралы әңгімелер көп болды, себебі Италия Лондон шартында уәде етілген барлық жерлерге құқылы екендігі және Уилсонның оны қорлағаны айтылды. Нәтижесінде, Далмацияның көп бөлігі Югославияға берілді. Италия 1920 жылы Рапалло шарты бойынша Зараны, ал 1924 жылы Рим шарты бойынша Фиумені алды. Соғыс аралық кезеңде Бенито Муссолини басқаратын Ұлы фашистік партия «мүгедек жеңіс» тезисін пайдаланып, итальяндық саяси элитаның барлығын Уилсонға Италияның соғыс олжасының лайықты үлесінен бас тартуға мүмкіндік берген әлсіз саясатшылар ретінде бейнеледі. Италияның сыртқы саясаты Италияның пайдасына әкелген халықаралық тәртіпті сақтау және одан әрі пайда табу үшін оны бұзу арасында тербелді. Фашистік кезеңде көптеген итальяндық дипломаттар Муссолинидің Версаль шартымен құрылған халықаралық тәртіпке қарсы шығуы қауіпті деп ойлады, себебі мұндай науқан Германияға Оңтүстік Тирольге талап етуге мықты моральдық негіз береді және Италия Германиямен емес, Ұлыбританиямен және Франциямен жұмыс істеуден көбірек пайда көреді.

Italy had been allied to Germany and the Austro Hungarian monarchy in the so called Triple Alliance. However, in August 1914 Italy declared itself neutral. On 26 April 1915, under the terms of the secret Treaty of London, Italy was promised by Britain, France, and Russia substantial parts of the Austrian empire plus Albania, the area around Antalya in Asia Minor, Jubaland (modern southern Somalia), and a small part of Egypt as a reward for declaring war on the Austro Hungarian monarchy. On 22 May 1915, Italy declared war on the Austrian empire. The Treaty of London entered the public domain when it was published in Petrograd by the Narkomindel in December 1917. In January 1919, Wilson visited Rome just before the peace conference opened, and met the Italian leaders. The Italian Foreign Minister, Sidney Sonnino, wrote that he was "disgusted" by Wilson's principles of national self determination as he preferred the traditional elitist power politics of European diplomacy. The Italian prime minister Orlando went to the Paris peace conference under the slogan "the Treaty of London plus Fiume". At the peace conference, Wilson supported the Italian claim based on the Treaty of London to have the Brenner pass as the new Italian Austrian frontier and to add the South Tyrol province of Austria to Italy. However, South Tyrol had a German majority, and Wilson was later to say that it was a mistake on his part to support the Italian claim to South Tyrol, saying that he did not know in 1919 that the majority of the people in South Tyrol spoke German. Wilson opposed to the Italian demands for all of the Istria and Dalmatia provinces of the former Austrian empire under the grounds that many of the peoples living in the lands being claimed were not Italian and did not wish to be under Italian rule. In particular, Wilson was opposed to all of Dalmatia going to Italy despite what the Treaty of London had promised under the grounds that the majority of the people in Dalmatia were Croats who wished to join Yugoslavia. By contrast, Sonnino argued to Wilson that because Italy had lost half million killed in the war that he felt that there was a moral obligation for the Treaty of London to be fulfilled to the letter and that all of the lands promised to Italy should be Italian, regardless of what the people living in those lands might feel. Wilson supported the Italian claims to the Dalmatian cities of Zara (modern Zadar, Croatia) and Sebenico (modern Šibenik, Croatia) because the majority of the people in those cities were Italian, but was opposed to rest of Dalmatia going to Italy. However, Wilson had less concern for Turks as opposed to Croats and Slovenes and suggested several times he supported "compensation" for Italy where in exchange for an Italian renunciation of the claim to Dalmatia that Italy could have a much larger occupation zone in Asia Minor. Sonnino's argument that Italy's war losses entitled Italy to have all of the terms of the Treaty of London fulfilled was a popular one in Italy. By contrast, Wilson became an unpopular figure in Italy. Italian newspaper cartoons depicted Wilson dressed in an Austrian uniform and sanctimoniously denying the Italian claims to Dalmatia and Fiume under the grounds of self determination. The American embassy in Rome required a special police guard owing to Wilson's unpopularity in Italy. In particular, Wilson was opposed to the Italian demand for Fiume (modern Rijeka, Croatia), a city which Orlando was determined to see annexed to Italy. In Italy in the interwar period, it was common to speak of the vittoria mutilata ("mutilated victory") as it was argued that Italy was entitled to all of the lands promised by the Treaty of London, and that Italy had been humiliated by Wilson. In the end, almost all of Dalmatia ended up being assigned to Yugoslavia. Italy gained Zara in 1920 under the Treaty of Rapallo and Fiume under the Treaty of Rome in 1924. During the interwar period, the Grand Fascist Party under the leadership of Benito Mussolini used the vittoria mutilata thesis to paint the entire Italian political class as pusillanimous politicians who allowed Wilson to deny Italy its rightful share of the spoils of war. Italian foreign policy oscillated between a desire to uphold an international order under which Italy had made gains and a desire to undermine it in order to make further gains. During the Fascist era, many of the professional Italian diplomats thought it was dangerous on the part of Mussolini to challenge the international order created by the Treaty of Versailles as it felt that such a campaign would give Germany a strong moral basis for claiming South Tyrol and that Italy had more to gain by working with Britain and France than with Germany.

Армения мандаты

Париж бейбітшілік конференциясы барысында Уилсон Осман Армениясын Америка Құрама Штаттары басқарушы билік ретінде Ұлттар Лигасының мандатына айналдыру мүмкіндігін қарастырды. Уилсон Арменияның, геноцидтен аман қалғандарының мүсірлік жағдайда болуына байланысты, көрер болашақта тәуелсіз мемлекет ретінде тұра алмайтынын сезді. Осман империясына қарсы күштерге айналуы мүмкін жетекшілерден айыру үшін, Жоғарғы Портаның арнайы білімді армяндарды құртуға бағытталғаны Армения мемлекетін құруға қосымша қиындықтар тудырды. Сондықтан Уилсон Арменияға американдық басшылықтың қажет екенін ойлады, осылайша аман қалғандарға кем дегенде он жылға, мүмкін одан да ұзаққа созылатын қираған қауымдастықтарын қайта құруға көмектесуге болады. Арменияға американдық мандат беру жоспарлары 1920 жылдың 1 маусымында сәтсіздікке ұшырады, Сенат президенттің мандат беру туралы өтінішін 52 сенатордың қарсы және 23 сенатордың қолдау дауысымен қабылдамады. Анталия түріктердің орталық жері саналғандықтан, Кіші Азиядағы одақтастардың жоспарлары сәтсіз аяқталды және түріктер Кіші Азияны бөлу жөніндегі одақтастардың жоспарларын қабылдауға мүдделі болмады. 1918 жылы Осман армиясы одақтастар тарапынан жеңіліске ұшырады, бірақ толығымен жойылған жоқ, одақтастар Анатолияны бөлу жоспарларын жасаған кезде бұл жайтты ескермеді. 1919 жылы түріктер, болашақ президенті генерал Мустафа Кемалдың басшылығымен, гректердің Кіші Азияның бір бөлігін аннексиялау жоспарына күшпен қарсы тұруды жөн көрді, нәтижесінде Грекиямен соғыс басталды. 1922 жылы Грекиядағы түріктердің жеңісінен кейін, Кіші Азияны "біртектілендірудің" соңғы кезеңі 1922-1923 жылдардағы грек-түрік халықтарының міндетті түрде алмасуы арқылы жүзеге асырылды, оның салдарынан бір миллион грек Анатолиядан Грекияға, ал 500 000 түрік Грекиядан Түркияға қуылды. Халықты алмастыру екі тараптан да қорқынышты азап-тозақтармен бірге жүргізілді, өйткені көптеген адамдар өз үйлерінен күшпен шығарылып, екі тараптың да білмейтін "отанына" айдалып жіберілді. Британдық тарихшы Эван Истон Калабрия грек-түрік халықтарының міндетті алмасуы Уилсонның Кіші Азияның әртүрлі халықтарының бірге өмір сүруі туралы 14 тармақтың көзқарасынан бас тарту болғанын, және "біртектілендіру" идеологиясының жеңісін білдіргенін атап өтті.

During the Paris peace conference, Wilson explored the idea of Ottoman Armenia being turned into a League of Nations mandate with the United States as the administrating power. Wilson felt that the way that the Armenian community of Asia Minor had been devastated with the survivors of the genocide living in destitution that Armenia could not stand as an independent state for the foreseeable future. The way that the Sublime Porte had quite consciously targeted the better educated Armenians for extermination as a way to deprive the Armenians of any sort of leadership that might challenge the Ottoman Empire posed additional problems for creating an Armenian state. Accordingly, Wilson felt that Armenia would require a period of American rule to help the survivors rebuild their shattered communities for least a decade, if not longer. The plans for an American mandate for Armenia ended in fiasco on 1 June 1920 when the president's request for an American mandate was rejected by the Senate with 52 senators voting nay and 23 senators voting yea. The Allied plans for Asia Minor proved to be stillborn as Anatolia was regarded by the Turks as the Turkish heartland and the Turks were not willing to accept the Allied plans to partition Asia Minor. The Ottoman Army had been defeated, but not destroyed by the Allies in 1918, an aspect of the situation that the Allies had failed to consider when they drew up their plans for the partition of Anatolia. In 1919, a war broke out with Greece as the Turks under the leadership of their future president, General Mustafa Kemal, chose to resist by force the Greek plans to annex parts of Asia Minor. Following the Turkish victory over Greece in 1922, the final stage of the "homogenization" of Asia Minor was achieved with the Greek Turkish compulsory population exchange of 1922–1923 that saw one million Greeks expelled from Anatolia into Greece while 500,000 Turks were expelled from Greece into Turkey. The population exchange was carried out amid scenes of horrific suffering on both sides as vast numbers of people were uprooted by force from their homes to be expelled into their "homelands" that neither side knew. The British historian Evan Easton Calabria noted that the Greek Turkish compulsory population exchange was the final rejection of Wilson's vision outlined in the 14 points of the different peoples of Asia Minor co existing together, and instead marked the triumph of the "homogenization" viewpoint.

1 наурыз қозғалысы

14 тармақтағы ұлттық өзін-өзі анықтау туралы уәде Кореяда Уилсонның 1910 жылы Жапонияға қосылған Кореяның тәуелсіздігін қайта орнату үшін жапондарға қысым көрсетуіне үміттендірді. 1919 жылдың 1 наурызында корей ұлтшылдарының бір тобы тәуелсіздік декларациясын жариялады және Париж бейбіт келісімдер конференциясындағы "Үштік" көшбасшыларынан қолдау сұрады. Бұл декларация корейлер "Наурыз бірінші қозғалысы" деп атайтын оқиғаны бастады, 1919 жылдың наурыз айында 1 миллионнан астам корейлік Кореяның тәуелсіздігін қайта орнату талабымен демонстрацияларға қатысты. Жапондықтар қарусыз наразылық білдірушілерді көшеде атып тастау сияқты қатыгез әдістермен демонстрацияларды жаншып жіберді. Уилсон, Клемансо және Ллойд Джордж корейлердің көмек сұрауынан бас тарды және Кореядағы оқиғалар оларды қызықтырмайтын жапон ішкі мәселесі деп қарады. "Үштік" көшбасшыларының Парижде Наурыз бірінші қозғалысын басып-жаншуға салған бейжайлығы кейбір корей ұлтшылдарын Кеңес Ресейін одақтас деп қарауға итермеледі және Корея Коммунистік партиясының құрылуында маңызды рөл атқарды.

1919 жылғы революция

Сол сияқты, 14 тармақтағы ұлттық өзін-өзі анықтау туралы уәде Саад Загхлул бастаған мысырлық саясаткерлер тобын Париж бейбітшілік конференциясына барып, Уилсон мен Клемансодан Ллойд Джорджқа 1882 жылы басталған Мысырдың британдық оккупациясын аяқтау үшін қысым көрсетуді сұрауға итермеледі. 1919 жылдың 8 наурызында Загхлул және Парижге баруды жоспарлаған мысырлық саясаткерлердің қалғандары британдық әскери полициясымен тұтқындалып, "бұзақылар" деп танылып Мальтаға жер аударылды. Бұл тұтқындаулар мысырлықтар 1919 жылғы төңкеріс деп атаған оқиғаның бастауы болды. Мысырдың тәуелсіздігін қайтару және барлық британдық күштердің дереу елден кетуін талап етіп, бүкіл Мысырда кең ауқымды наразылықтар өтті. 1919 жылғы төңкеріс британдықтарды елден кетуге мәжбүрлемесе де, египеттік ұлттық сезімнің қалыптасуындағы маңызды кезең болды. 1922 жылы наразылықтарды тоқтату мақсатында британдықтар Мысырға тәуелсіздік берді, бірақ оккупацияны тоқтату жолына бармады.

Шандонг мәселесі

Париж бейбітшілік конференциясындағы ең маңызды мәселелердің бірі – «Шаньдун мәселесі» болды. 1897 жылы Германия Қытайдың Шаньдун провинциясына басып кіріп, оны жаулап алды және Ұлы Цин империясын Рейхке Шаньдунды 99 жылға жалға беру туралы шартқа қол қоюға мәжбүр етті. Шаньдунның астанасы Циньдао Германияның Азиядағы маңызды теңіз базасына айналды. 1914 жылдың тамызында Жапония одақтастардың жағында соғысқа қатысып, Шаньдунға басып кірді және 1914 жылдың қарашасына қарай Циньдао түскен соң провинцияны толық бақылауға алды. 1915 жылдың 25 мамырында, Жапонияның соғыс жариялау туралы ультиматумынан кейін, Қытай-Жапон келісіміне қол қойылды. Онда соғыс аяқталғаннан кейін Жапония Шаньдундағы бұрынғы Германияның барлық құқықтарын қабылдауы туралы келісім болды. 1917 жылы Қытай Германияға соғыс жариялады. Сол жылы Ұлыбритания, Франция және Италия соғыстан кейін Жапонияның Шаньдунға деген талабын қолдауға уәде берген құпия шарттарға қол қойды. Париж бейбітшілік конференциясында жапондық делегацияның мақсаты – Жапонияның Шаньдунды билеуші ретінде мойындалуы болды, ал қытайлық делегация Шаньдунды Қытайға қайтаруды көздеді. 1919 жылдың 27 қаңтарында жапондық делегацияның өкілі Макино Нобуаки Жапонияның талаптарын баяндады, олар жаулап алу құқығына және 1915 жылғы Қытай-Жапон келісіміне негізделген. 1919 жылдың 29 қаңтарында жас қытай дипломаты Веллингтон Ку Шаньдунға қатысты қытайлық ұстанымды жариялады. Ақылды, сүйкімді, француз және ағылшын тілдерін жақсы білетін Ку бейбітшілік конференциясының «жұлдызына» айналды. Ку халықаралық құқық бойынша зорлық-зомбылықпен жасалған шарттар жарамсыз екенін мәлімдеп сөз бастады. Ку 1915 жылғы Қытай-Жапон келісімінің жарамсыз екенін, себебі Жапония Қытай келісімге келмесе, соғыс жариялаумен қорқытқан деді. Сондай-ақ, Ку 1897 жылғы түпнұсқа қытай-герман келісімінің де осы себеппен жарамсыз екенін айтты. Ку 14 тармақты кеңінен пайдаланды, себебі ұлттық өзін-өзі анықтау құқығы Шаньдунның халқының көп бөлігі хань тайпасынан болғандықтан және Қытайға қайта оралуды қалағандықтан, Шаньдун Қытайға тиесілі болуы керек деді. Ку сондай-ақ Италия, Франция және Ұлыбритания Жапонияның талаптарын қолдауға келіскен құпия шарттардың жарамсыз екенін дәлелдеу үшін 14 тармақты пайдаланды, себебі бұл шарттардың барлығы ашық дипломатияны талап ететін бірінші тармақты бұзды. Куның үмітіне қарамастан, 1919 жылдың 22 сәуірінде Уилсон Жапонияның Шаньдунға деген талабын қолдап, «соғыс негізінен шарттарды бұзуға болмайтынын көрсету үшін жүргізілді» және «жаман шартқа сай өмір сүру, оны жыртудан жақсы» деді. Ол Қытайдың 1915 жылғы шартқа бағынуға міндетті екенін айтты. 1919 жылдың 4 мамырында Шаньдун Жапонияға берілетіні туралы хабарланды, бұл 4 мамыр қозғалысын тудырды, ол көбінесе қазіргі Қытайдың бастамасы саналады. 4 мамырдан бастап мыңдаған қытай студенттері Шаньдунға берілгеніне наразылық білдіріп, шеруге шықты. Қытайдың әлсіздігі мен артта қалуы салдарынан қысымға ұшырағанын сезген студенттер Қытайды реформалау және жаңғыртуға бағытталған іс-шараларға кірісті. Қытай Шаньдунды Жапонияға беруге наразылық білдіру үшін Версаль келісімін бекітпеді. 1969 жылдың маусымында Версаль келісімінің 50 жылдығына арналған сұхбатта Ку 4 мамыр қозғалысын бастаған Париж бейбітшілік конференциясы Қытайдың Батысқа деген көзқарасын өзгерткенін айтты. Ол көптеген қытай зиялыларының 1918 жылғы жеңімпаз державалар Қытайға тең дәрежеде қарауға мүмкіндік береді деп сенгенін атап өтті. Ку Шаньдунды Жапонияға беруі қоғамдық пікірді батыс державаларына қарсы бұрды деді. Ку былай деді: «Париж бейбітшілік конференциясында Қытайдың ұстанымын және оған дейінгі оқиғаларды қарастырғанда, бұл оқиғалар Қытай тарихында ішкі және халықаралық тұрғыдан маңызды бұрылыс болды. Бұл сұрақтарға қазір толық жауап беру мүмкін емес». Ку кеңес Ресейінің либерализмді батыс империализмінің құралы деп айыптағанын және патшалық кезінде Қытайда қол жеткізген барлық ресейлік ерекше құқықтардан бас тартқанын атап өтті. Бұл жағдай Ресей Қытайға тең дәрежеде қарауға дайын болған бірден-бір ел ретінде Қытайда үлкен беделге ие болды, бұл тікелей 1920 жылы Қытай Коммунистік партиясының құрылуына әкелді.

One of the most vexatious issues at the Paris peace conference was the "Shandong question". In 1897 Germany had invaded and occupied the Shandong province in China, and forced the Great Qing empire to sign a treaty giving the Reich a 99 year lease on Shandong. Qingdao, the capital of Shandong became the principle German naval base in Asia. In August 1914, Japan entered the war on the Allied side, invaded Shandong, and by November 1914 were in complete control of the province after the fall of Qingdao. On 25 May 1915, following a Japanese ultimatum threatening war, a Sino Japanese treaty was signed under which it was agreed that the Japanese would take over all of the former German rights in Shandong after the end of the war. In 1917, China declared war on Germany. That same year, Britain, France, and Italy all signed secret treaties promising to support the Japanese claim on Shandong after the war. At the Paris peace conference, it was the aim of the Japanese delegation to have Japan confirmed as the ruler of Shandong while the Chinese delegation sought to have Shandong returned to China. On 27 January 1919, Makino Nobuaki of the Japanese delegation laid out the Japanese claim, which was based partly upon right of conquest and partly on the Sino Japanese treaty of 1915. On 29 January 1919, a young Chinese diplomat Wellington Koo gave the Chinese case for Shandong. Intelligent, charming, and fluent in both French and English, Koo became one of the "stars" of the peace conference. Koo began his argument with the statement that under international law treaties signed under the threat of violence are invalid. Koo argued that the Sino Japanese treaty of 1915 was invalid as Japan was threatening war unless China gave its assent. Likewise, Koo argued that the original Sino German treaty of 1897 was also invalid for the same reason. Koo made much use of the 14 points as he argued that the right of national self determination meant Shandong should go to China because its people were overwhelming Han and wanted to return to China. Koo also used the 14 points to argue that the secret treaties under which Italy, France and Britain agreed to support the Japanese claims were invalid as all these treaties violated point one with its call for open diplomacy. Much to Koo's disappointment, on 22 April 1919, Wilson came out in support of the Japanese claim to Shandong as he stated "the war had been fought largely for the purpose of showing that treaties cannot be violated" and it was "better to live up to a bad treaty than tear it up" as he argued that China was bound by the 1915 treaty. On 4 May 1919, it was announced that Shandong would go to Japan, sparking the May 4th movement, which is often regarded as the beginning of modern China. Starting on 4 May, thousands of Chinese university students marched in protest against the award of Shandong. The sense that China was being bullied because it was weak and backward led many of the students to embark on ventures meant to reform and modernize China. China refused to sign the Treaty of Versailles to protest against the award of Shandong to Japan. In an interview conducted in June 1969 to mark the 50th anniversary of the Treaty of Versailles, Koo remarked that the Paris peace conference, which launched the May 4th movement, changed Chinese views of the West as he observed that many Chinese intellectuals believed the victorious powers of 1918 would allow China to be treated as an equal. Koo stated that the award of Shandong to Japan had turned public opinion against the Western powers. Koo stated: "Looking back at China's stand at the Paris peace conference and the developments preceding, it appears that these events are a turning point in China's history, both from the domestic and international point of view One could wonder what would be the situation in China [today] either if China had succeeded in settling the Shandong question in Paris to her satisfaction or if she had signed the treaty without the reservation. These are questions which probably can never be fully answered now". Koo noted that the new regime of Soviet Russia, which denounced liberalism as a device for Western imperialism and renounced almost all of the special Russian rights in China gained under Tsarism, won tremendous prestige in China as the one power seemingly willing to treat China as an equal, which led directly to the founding of the Chinese Communist Party in 1920.

Негізгі дереккөздер

Уилсон, Вудроу. "Америка Құрама Штаттары Президентінің үндеуі: Конгрестің екі палатасының бірлескен мәжілісінде сөйлеген сөзі, 1918 жылғы 8 қаңтар" онлайн.