Құрбандық сағанағы: ежелгі Грециядағы үш аяқты тұғырлардың тарихы

Кіріспе

Құрбандық үш табандысы – грек тілінен аударғанда "үш аяқты" деген мағынаны білдіреді. Бұл үш аяқты діни жиһаз құрбандықтар мен басқа да рәсімдерде қолданылады. Оның ырымдық ролі от үстіне қойылған ыдысты жай ғана тіреу ретінде пайдаланылуынан туындайды. Отырғыш не тұрақ ретінде үш табанды тегіс емес жердегі ең тұрақты жиһаз құрылысы болып табылады, сондықтан оның қолданысы кең таралған және көне заманнан келеді. Үш табандылардың екі түрі және бірнеше қызметтері болған. Біріншіден, кейбір болжамгерлер үлкен үш табандының үстіне отырып, жариялаған. Көбінесе үш табандылар мен тостағандарда кішігірім құрбандықтар өртеліп, шалынатын. Бұл әсіресе Аполлонмен және ежелгі Грекиядағы Дельфи оракулымен байланысты. Сондай-ақ, олар ғибадатханаларға құрбандық ретінде, діни мерекелердегі жарыстарда жүлде ретінде, сондай-ақ адамдар арасында сыйлық ретінде табысталған.

Ежелгі Грекия

Ежелгі Грекияның ең танымал үш аяқты тірегі – Дельфилік үш аяқты тірек, онда Пифия діни қызметкері құдайдың болжамдарын айту үшін отыратын. Орындық үш аяқты тіректің үстіндегі дөңгелек тастан жасалған, бос тұрған кезде діни қызметкер оған лавр бұтағын қоятын. Осылайша, классикалық дәуірде үш аяқты тірек Аполлонға қасиетті саналды. Аңыз бойынша Геракл Дельфи оракулына Ифитті өлтіргені үшін кешірім сұрап, не істеу керектігін білу үшін барды. Оракул оған жақсылықты көрсеткісі келмеді. Ашуланған батыр Пифия отырған үш аяқты тіректі ұстап алып, болжамдарын айтуға мәжбүрледі. Аполлон оны тоқтатуға тырысты, соның салдарынан құдай мен батыр арасында шайқас болды. Ақырында, Зевс осы дауды тоқтату үшін араласты. Гераклдың Аполлонмен үш аяқты тірек үшін күрескені туралы миф ең көне жазба әдебиетінен бұрынғы ваза суреттерінде де кездеседі. Оракул бастапқыда Жер-Ана сияқты бастапқы құдайлармен байланысты болған болуы мүмкін. Геометриялық кезеңде үш аяқты тіректер олар тіреген қазанға бекітілді. Дельфи мұражайында мұндай үш аяқты тіректердің сынықтары сақталған, олардың ең ерекшесі – сақина тәрізді тұтқасы бар тірек. Дельфидегі тағы бір мәшһүр үш аяқты тірек – Платеялық үш аяқты тірек; ол Парсы әскерінен Платея шайқасынан алынған олжаның оннан бір бөлігінен жасалған. Ол үш басы (немесе бір-біріне оралған үш жылан) бар қола жыланның үстіне орнатылған алтын табадан тұрды, жыланның орамдарында соғысқа қатысқан мемлекеттердің тізімі жазылған. Алтын таба үшінші қасиетті соғыста (356–346 ж.б.д.) фокиялықтар алып кетті; тұғыры 324 жылы император Константин Константинопольге көшірді, қазіргі Стамбулда оны әлі де Атмейданындағы ипподромда зақымдалған күйде көруге болады: жыландардың бастары жоғалып кеткен, бірақ біреуі қазір жақын маңдағы Стамбул археологиялық мұражайларында қойылған. Алайда жазулар толығымен қалпына келтірілді. Мұндай үш аяқты тіректерде әдетте үш құлағы (тұтқа ретінде қызмет ететін сақиналары) болды және көбінесе үш аяққа қосымша ортада тік тірегі болды. Гомер үш аяқты тіректі спорттық ойындардағы жүлде ретінде және құрмет көрсету үшін сыйлық ретінде жиі атады; кейінірек олар әшекейленіп, жазуларымен безендіріліп, сол мақсатқа қызмет етті. Олар сондай-ақ қонақтарға бағалы сыйлықтар ретінде ұсынылды, мысалы, Фейктер Одиссейге қазан мен үш аяқты тіректі сыйға берді. "Біздің қонағыңыз әкелген киімдеріңізді, алтынды және басқа да құнды заттарды жинап алды, енді әрқайсымыз оған үлкен үш аяқты тірек пен қазан сыйлайық. Біз жалпы салық жинау арқылы шығындарымызды өтейміз, өйткені жеке тұлғалар мұндай жомарт сыйлықтың ауыртпалығын көтере алмайды". Одиссея, 13.10-15 [С. Батлер аудармасы].

The most famous tripod of ancient Greece was the Delphic Tripod on which the Pythian priestess took her seat to deliver the oracles of the deity. The seat was formed by a circular slab on the top of the tripod, on which a branch of laurel was deposited when it was unoccupied by the priestess. In this sense, by classical times the tripod was sacred to Apollo. According to the myth, Heracles went to the oracle of Delphi in order to ask what to do in order to be expiated from the murder of Iphitos. The oracle did not want to give him an omen. The enraged hero then grabbed the tripod on which the Pythia sat in order to pronounce her oracles. Apollo tried to prevent him and this resulted in a fight between the god and the hero. Finally, Zeus had to intervene in order to end this quarrel. The mytheme of Heracles contesting with Apollo for the tripod appears in vase paintings older than the oldest written literature. The oracle originally may have been related to the primal deity, the Earth. In the Geometric period, the tripods were fastened to the cauldrons they supported. In the Museum of Delphi there are fragments of such tripods, most distinctive of which is the one with a ring shaped handle. Another well known tripod in Delphi was the Plataean Tripod; it was made from a tenth part of the spoils taken from the Persian army after the Battle of Plataea. This consisted of a golden basin, supported by a bronze serpent with three heads (or three serpents intertwined), with a list of the states that had taken part in the war inscribed on the coils of the serpent. The golden bowl was carried off by the Phocians during the Third Sacred War (356–346 BC); the stand was removed by the emperor Constantine to Constantinople in 324, where in modern Istanbul it still can be seen in the hippodrome, the Atmeydanı, although in damaged condition: the heads of the serpents have disappeared, however one is now on display at the nearby Istanbul Archaeology Museums. The inscription, however, has been restored almost entirely. Such tripods usually had three ears (rings which served as handles) and frequently had a central upright as support in addition to the three legs. Tripods were frequently mentioned by Homer as prizes in athletic games and as complimentary gifts; in later times, highly decorated and bearing inscriptions, they served the same purpose. They appear also to be precious gifts for the guests, as in the case of the Phaeakes, who offered a cauldron and tripod to Odysseus. "Our guest has already packed up the clothes, wrought gold, and other valuables which you have brought for his acceptance; let us now, therefore, present him further, each one of us, with a large tripod and a cauldron. We will recoup ourselves by the levy of a general rate; for private individuals cannot be expected to bear the burden of such a handsome present." Odyssey, 13.10 15 [tr. S. Butler]

Олар сондай-ақ құдайларға арнап сыйлық ретінде ұсынылды, ал Дионисиядағы драмалық жарыстарда жеңімпаз хорег (хорды жарақтандыру мен оқытудың шығынын көтерген бай азамат) тәж мен үш аяқты тірек алды. Ол үш аяқты тіректі қандай да бір құдайға бағыштаған немесе оны Афинадағы үш аяқты тірек көшесі деп аталатын көшенің ішіндегі кішкентай дөңгелек ғибадатхана түрінде тұрғызылған мәрмәр құрылыстың үстіне қойды, себебі осындай ескерткіштердің саны көп болды. Олардың бірі – Лисикраттың Хорагиялық ескерткіші, ол б.з.б. 335 жылы драмалық жарыста жеңісін еске алу үшін салған. Лисикрат ескерткішінің жоғарғы жағында жоқ болған жеңіс үш аяқты тірегінің пішіні 18 ғасырдан бері ғалымдар тарапынан әртүрлі бейнеленген. Мартин Л. Вест Дельфидегі Пифияның шаманистік тәжірибелердің көптеген белгілерін көрсеткенін, олар Орталық Азия тәжірибелерінен мұра еткенін немесе оларға ықпал еткенін жазды. Ол оның үш аяқты тіректегі қазанда отырғанын, болжамдарын айтқанын, шаманға ұқсас экстаздық транс күйінде болғанын және түсініксіз сөйлегенін айтады. Геродоттың (Тарихтар, I.144) айтуынша, жеңіс үш аяқты тіректерін ғибадатхананың киелі аумағынан алып кетпеу керек, оларды бағыштау ретінде сол жерде қалдыру керек еді. Алғашқы қасиетті орындардағы, әсіресе Олимпиададағы қазба жұмыстарынан жүздеген үш аяқты тірек ыдыс-аяқтары табылды, көбінесе қоладан жасалған, олар құрбандық ретінде сақталған. Бұлардың үш аяғында екі тұтқасы жоғары көтерілген, терең емес ыдысы болды; кейінгі нұсқаларда тұғыр мен ыдыс әртүрлі бөліктерден жасалған. Шығысқа қарай өркендеу кезеңінде үш аяқты тіректер жиі гриффин, сфинкс және басқа да фантастикалық жаратылыстар түріндегі фигуралы протомалармен безендірілді.

Үш табандының тарихи және типологиялық дамуы

Ертедегі құрбандық ыдыстары көбінесе қыштан жасалған, кейбіреулері үш аяқты болса, ал басқалары тостағанның астында үздіксіз дөңгелек негізге ие, ол төмен қарай кеңейе түсетін. Геометриялық кезеңнің соңында жаңалық енгізілді: үш аяқтар үлкен қола қазаннан (лебестен) бөлініп, енді олардың үстіне қойылатын болды. Мұражайда ерекше мысал бар: құйма аяқтарға тірелген әдемі қола үш аяқтың үстінде үлкен шар тәрізді қазан тұр. Оның жиегінде гриффиндер мен арыстандардың, сондай-ақ қанатты әйелдердің, мүмкін сиреналардың бейнелері бар. Бұл жандар Таяу Шығыстан шыққан, ал қою және соққылау техникасы шығыс шеберханаларын еске түсіреді. Ежелгі грек үш аяқты қазандарына келетін болсақ, 8-ші ғасырдан кейін олардың көбі өлшемдері мен әшекейлері жағынан ұлғайып, әсемденіп, қасиетті орындарда құдайларға арнау ретінде ғана қолданылды.

Ежелгі Қытай

Үш табанды қыш ыдыстар Қытайдағы ең ерте неолиттік мәдениеттері – Цишань және Пэйлиган мәдениеттерінен бері археологиялық жиынтықтың бөлігі болып келген (б.з.д. 7 және 8 мыңжылдықтар). Құрбандыққа арналған үш табандылар да ритуалдық қоладан жасалған кең таралған түрлердің бірі болды, олар кейде қыштан да жасалған. Олар көбінесе "дингтер" деп аталады және әдетте үш аяқты болады, бірақ кейбіреулері төрт аяқты да болуы мүмкін. Қытайлықтар құрбандық үш табандыларын қазіргі заманда да қолданады, мысалы, 2005 жылы Қытайдың орталық үкіметі Қытайдың солтүстік-батысындағы Синьцзян-Уйгур автономды аймағының үкіметіне оның 50 жылдық мерейтойына орай қоладан жасалған "Ұлттық бірлік үш табандысын" сыйға берді. Бұл – бірлікті символдайтын дәстүрлі қытай құрбандық ыдысы ретінде сипатталды.