Уэльстің Бомарis қамалының тарихы

Кіріспе

Бомарис қамалы (/b//juː/'/m//ær//ᵻ//s/ bewMARis; Castell Biwmares), Бомарис, Англси, Уэльсте, 1282 жылдан кейін Эдуард I-нің Солтүстік Уэльсті жаулап алу науқанының бөлігі ретінде салынды. Қамал салу жоспарлары бәлкім 1284 жылы жасалған, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты кешіктірілді және жұмыс 1295 жылы Мадог ап Лливелин көтерілісінен кейін ғана басталды. Алғашқы жылдары Джеймс Сент-Джорджтың басшылығымен көптеген жұмысшылар жұмысқа алынды. Бірақ Эдуардтың Шотландияға жорығы көп ұзамай жобадан қаржыны бұрды, жұмыс тоқтады және 1306 жылы жау шабуылының қаупінен кейін ғана қайта басталды. Жұмыс шамамен 1330 жылы аяқталғанда, барлығы 15 000 фунт стерлинг жұмсалды, ол сол кезге қарағанда үлкен сома болды, бірақ қамал толыққанды аяқталған жоқ. Бомарис қамалы 1403 жылы Оуэйн Глиндюр көтерілісі кезінде уэльстік күштерге түсті, бірақ 1405 жылы патшалық күштер қайта басып алды. 1592 жылдың наурыз айында уэльстік Рим-католик дін қызметкері және шейіт Уильям Дэвис қамалға қамалды және 1593 жылдың 27 шілдесінде асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді. 1642 жылы Англия азамат соғысы басталғаннан кейін, қамалды Карл I-ге адал күштер ұстады және 1646 жылға дейін парламент әскерлеріне берілгенге дейін қарсы тұрды. 1648 жылы жергілікті роялистердің көтерілісіне қатысқанына қарамастан, қамал бұзылмай қалды және парламент гарнизонымен қамтамасыз етілді, бірақ 1660 жылға қарай қирады, соңынан 19 ғасырда салтанатты үй мен саябақтың бөлігіне айналды. 21 ғасырда қираған қамал әлі де туристерді қызықтырады. Тарихшы Арнольд Тейлор Бомарис қамалын Ұлыбританиядағы "симметриялық концентрлік жоспарлаудың ең жетілген үлгісі" деп сипаттады.

13-14 ғасырлар

Англия патшалары мен Уэльс князьдері 1070 жылдардан бері Солтүстік Уэльстің бақылауы үшін күресіп келді, ал 13 ғасырда бұл қақтығыс жаңадан күшейді. Бұл 1282 жылы Эдуард I-нің өкімшілігі кезінде Солтүстік Уэльске екінші рет араласуына себеп болды. Эдуард зор әскермен Кармартеннен солтүстікке, ал Монтгомери мен Честерден батысқа қарай жорық жасады. Эдуард Солтүстік Уэльсті толыққанды жаулап алуға шешім қабылдады және оның басқару тәртібі 1284 жылғы 3 наурызда қабылданған Руддлан заңында баяндалған. Уэльс Англиядағы басқару үлгісімен графтықтар мен округтерге бөлінді, солтүстік-батыста үш жаңа округ құрылды: Кэрнарфон, Мерионет және Англси. Кернарфон мен Харлехта қорғаныс қамалдарымен жаңа қалалар салынды, олар алғашқы екі округтің әкімшілік орталықтары болды. Жақын орналасқан Конвиде тағы бір қамал мен қабырғалы қала бой көтерді, ал Ланфейс қаласының жанында осыған ұқсас қамал мен елді мекен салу жоспарлары жасалған болуы мүмкін. Көтеріліс қанды болды, және қаза тапқандардың қатарында Англси шерифі Роджер де Пулсдон да болды. Бұл Ланфейстен шамамен 2 километр қашықтықта болды, сондықтан Ланфейстің уэльстік халқын 19 километр оңтүстік-батысқа көшіру туралы шешім қабылданды, олар үшін Ньюборо деген жаңа елді мекен құрылды. Қамал Конви қаласындағы қала жоспарына ұқсас, қаланың бір бұрышында орналастырылды, бірақ Бомарис қаласында бастапқыда қала қабырғалары салынбады, әйтсе де, кейбір негіздер құрылды. 1295 жылғы жазда жұмыс Сент-Джордж шебері Джеймс басшылығымен басталды. Жұмыс ортағасырлық патшалық шығындардың толық тізімі болып табылатын құбыр тізімдерінде егжей-тегжейлі жазылған, нәтижесінде Бомаристегі құрылыстың алғашқы кезеңдері сол кезең үшін жақсы түсініледі. Бірінші жазда үлкен жұмыс атқарылды, орта есеппен 1800 жұмысшы, 450 тас қалаушы және 375 тас қазушы жұмыс істеді. Бұл аптасына 270 фунт стерлинг жалақыны құрады, ал жоба тез арада қаржы тапшылығына ұшырады, бұл шенеуніктерді жұмысшыларға әдеттегі монеталармен төлеудің орнына былғары белгілерді беруге мәжбүр етті. Қыс бойы жұмыс күшін орналастыру үшін қамалдың ортасында уақытша жайлар салынды. Келесі көктемде Джеймс жұмыс берушілеріне туындаған қиындықтар мен жоғары шығындарды түсіндірді: Құрылыс 1296 жылы баяулады, бірақ қарыздар жинақталып, келесі жылы жұмыс одан әрі азайды, 1300 жылы толығымен тоқтады, ол кезде шамамен 11000 фунт стерлинг жұмсалды. Бұл тоқтатудың басты себебі Эдуардтың Шотландиядағы жаңа соғыстары болды, ол оның назары мен қаржылық ресурстарын жұмсауға мәжбүр етті, бірақ қала толыққанды аяқталмады: ішкі қабырғалар мен мұнаралар тиісті биіктігінің бір бөлігі ғана болды, ал солтүстік және солтүстік-батыс жақтарында сыртқы қорғаныс мүлдем болмады. 1306 жылы Эдуард Шотландияның Солтүстік Уэльске шабуыл жасауы мүмкін деп алаңдады, бірақ аяқталмаған қамал қазірдің өзінде нашар күйзеліске ұшыраған. Сыртқы қорғанысты аяқтау жұмысы қайта басталды, бірінші кезде Джеймс басшылығымен, ал 1309 жылы оның қайтысынан кейін Николас де Дернефорд басшылығымен. Бұл жұмыс ақыры 1330 жылы тоқтады, қамал жоспарланған биіктікке жетпеді; жобаның соңына қарай 15000 фунт стерлинг жұмсалды, бұл сол кезең үшін үлкен сома.

The kings of England and the Welsh princes had vied for control of North Wales since the 1070s and the conflict had been renewed during the 13th century, leading to Edward I intervening in North Wales for the second time during his reign in 1282. Edward invaded with a huge army, pushing north from Carmarthen and westwards from Montgomery and Chester. Edward decided to permanently colonise North Wales and provisions for its governance were set out in the Statute of Rhuddlan, enacted on 3 March 1284. Wales was divided into counties and shires, emulating how England was governed, with three new shires created in the north west, Caernarfon, Merioneth and Anglesey. New towns with protective castles were established at Caernarfon and Harlech, the administrative centres of the first two shires, with another castle and walled town built in nearby Conwy, and plans were probably made to establish a similar castle and settlement near the town of Llanfaes on Anglesey. The revolt was bloody and amongst the casualties was Roger de Pulesdon, the sheriff of Anglesey. This was about 1 mile (2 km) from Llanfaes and the decision was therefore taken to move the Welsh population of Llanfaes some 12 mile (19 km) south west, where a settlement by the name of Newborough was created for them. The castle was positioned in one corner of the town, following a similar town plan to that in the town of Conwy, although in Beaumaris no town walls were constructed at first, despite some foundations being laid. Work began in the summer of 1295, overseen by Master James of St George. The work was recorded in considerable detail on the pipe rolls, the continuous records of medieval royal expenditure, and, as a result, the early stages of construction at Beaumaris are relatively well understood for the period. A huge amount of work was undertaken in the first summer, with an average of 1,800 workmen, 450 stonemasons and 375 quarriers on the site. This consumed around £270 a week in wages and the project rapidly fell into arrears, forcing officials to issue leather tokens instead of paying the workforce with normal coinage. The centre of the castle was filled with temporary huts to house the workforce over the winter. The following spring, James explained to his employers some of the difficulties and the high costs involved:

The construction slowed during 1296, although debts continued to build up, and work dropped off further the following year, stopping entirely by 1300, by when around £11,000 had been spent. The halt was primarily the result of Edward's new wars in Scotland, which had begun to consume his attention and financial resources, but it left the castle only partially complete: the inner walls and towers were only a fraction of their proper height and the north and north west sides lacked outer defences altogether. In 1306 Edward became concerned about a possible Scottish invasion of North Wales, but the unfinished castle had already fallen into a poor state of repair. Work recommenced on completing the outer defences, first under James' direction and then, after his death in 1309, Master Nicolas de Derneford. This work finally halted in 1330 with the castle still not built to its intended height; by the end of the project, £15,000 had been spent, a colossal sum for the period.

15 - 21 ғасырлар

1400 жылы Солтүстік Уэльсте Оуэйн Глиндӯр бастаған ағылшын үстемдігіне қарсы көтеріліс болды. Бомарис қамалы қоршауға алынып, 1403 жылы көтерілісшілер басып алды, ал 1405 жылы патша әскерлері қайтадан иеленді. 1539 жылы жасалған есепте, қамалда бар болғаны сегіз немесе он кішкентай зеңбірек пен қырық садақтан тұратын қару-жарақ арсеналы бар екені айтылды. Қамалдың жаңа басқарушысы Ричард Булкели мұны шотландтықтардың шабуылынан қорғау үшін мүлдем жеткіліксіз деп санады. 1642 жылы король Карл I-нің жақтастары мен Парламент тарапының арасында Англияда Азамат соғысы басталды. Бомарис қамалы соғыста стратегиялық маңызға ие болды, себебі ол корольдің Ирландиядағы базалары мен Англиядағы әрекеттері арасындағы жолдың бір бөлігін бақылап тұрды. Бірақ 1646 жылға қарай Парламент патша әскерлерін жеңіп, маусым айында полковник Ричард Булкели қамалды тапсырды. Полковник Джон Джонс қамалдың губернаторы болды және ішінде, жылына 1703 фунт стерлинг қаржы шығынымен гарнизон орналастырылды. Томас Булкели, 7-ші виконт Булкели 1807 жылы қамалдың иесін патшадан 735 фунтқа сатып алып, оны өзінің резиденциясын қоршап тұрған парктің бір бөлігіне қосты. Сол кезде Солтүстік Уэльстің қамалдары суретшілер мен саяхатшылар үшін тартымды орынға айналды, олар өрмелеп өскен қасиетті қираған орындарына романтикалық көзқараспен қарады. Бұл аймақтағы басқа да орындар сияқты кең танылмаса да, Бомарис осы тенденцияның бір бөлігі болды және 1832 жылы болашақ королева Виктория Эстедфод фестиваліне келді, ал 1835 жылы оны Дж.М.У. Тернер суреттеді. 1950 жылы билік органдары қамалдың «Уэльстің ең көрнекті Эдвардтық ортағасырлық қамалдарының бірі» деп санайтынын мәлімдеді және ол «ең жоғары ұлттық маңызы бар» ғимараттарды қорғайтын I санатқа жатқызылды. 1986 жылы Бомарис Гвинедтегі король Эдуардтың қамалдары мен қала қабырғаларының бөлігі ретінде ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді, ол «Еуропадағы 13-шы ғасырдың соңы мен 14-шы ғасырдың басындағы әскери сәулет өнерінің ең жақсы үлгілерінің бірі» деп танылды. 21-шы ғасырда Бомарис қамалын Уэльс Ассамблеясы үкіметінің тарихи ескерткіштерді басқару агенттігі Cadw туристік орын ретінде басқарады, 2007-2008 қаржы жылында 75 000 келушіні қабылдады. Қамалға үздіксіз күтім қажет, ал 2002-2003 қаржы жылындағы жөндеу жұмыстарына 58 000 фунт стерлинг жұмсалды.

In 1400 a revolt broke out in North Wales against English rule, led by Owain Glyndŵr. Beaumaris Castle was placed under siege and captured by the rebels in 1403, being retaken by royal forces in 1405. In 1539 a report complained that it was protected by an arsenal of only eight or ten small guns and forty bows, which the castle's new constable, Richard Bulkeley, considered to be completely inadequate for protecting the fortress against a potential Scottish attack. The English Civil War broke out in 1642 between the Royalist supporters of Charles I and the supporters of Parliament. Beaumaris Castle was a strategic location in the war, as it controlled part of the route between the king's bases in Ireland and his operations in England. By 1646, however, Parliament had defeated the royal armies and the castle was surrendered by Colonel Richard Bulkeley in June. Colonel John Jones became the castle governor and a garrison was installed inside, at a cost of £1,703 a year. Thomas Bulkeley, 7th Viscount Bulkeley bought the castle from the Crown in 1807 for £735, incorporating it into the park that surrounded his seat, Baron Hill. By then the castles of North Wales had become attractive locations for visiting painters and travellers, who considered the ivy clad ruins romantic. Although not as popular as other sites in the region, Beaumaris formed part of this trend and was visited by the future Queen Victoria in 1832 for an Eisteddfod festival and it was painted by J. M. W. Turner in 1835. In 1950 the castle, considered by the authorities to be "one of the outstanding Edwardian medieval castles of Wales", was designated as a Grade I listed building – the highest grade of listing, protecting buildings of "exceptional, usually national, interest". Beaumaris was declared part of the Castles and Town Walls of King Edward in Gwynedd World Heritage Site in 1986, UNESCO considering it one of "the finest examples of late 13th century and early 14th century military architecture in Europe". In the 21st century Beaumaris Castle is managed by Cadw, the Welsh Assembly Government's agency for historic monuments, as a tourist attraction, with 75,000 visitors during the 2007–08 financial year. The castle requires ongoing maintenance and repairs cost £58,000 over the 2002–03 financial year.

Сәулет

Бомарис қамалы ешқашан толықтай салынбаған, бірақ аяқталғанда Гарлех қамалына ұқсас болған болар еді. Екі қамал да концентрлі жоспармен салынған, бірінің ішіне бірі орналасқан қабырғалармен, алайда Бомарис дизайны тұрақтырақ. Тарихшылар бұл эволюциялық түсіндіріске қарсы шығып отыр: Бомарис патша сарайы және ағылшын билігінің символы болғандықтан, ол тек қорғаныс қамалы емес еді. Дегенмен, ЮНЕСКО қаланы «13 ғасырдың екі қабырғалы құрылымдарын және орталық жоспарын» үйлестіргендігі үшін және оның «пропорцияларының және қалаудың» әдемілігі үшін «ерекше көркем жетістік» деп бағалайды. Тас әктас, құмтас және жасыл шистадан тұратын қоспа болды, ол қабырғалар мен мұнараларда кездейсоқ қолданылды; 1298 жылы құрылыс тоқтатылғаннан кейін шиста қолдану тоқтатылды, нәтижесінде қабырғалардың төменгі бөліктерінде ғана кездеседі. Қамалдың құрылымы ішкі және сыртқы алаңдарды құрады, олар өз кезегінде қазір ішінара толып жатқан ормен қоршалған. Қамалға басты кіреберіс Теңізге жақын қақпа болды, ол қамалдың толқынмен жағалауға тікелей жабдықтауға мүмкіндік берген кемежайының жанында орналасқан. Кемежай айлағы кейін «Оқшылар жолы» деп аталған қабырғамен қорғалған, сондай-ақ орта ғасырларда қоршау машинасы – требюшет орналастырылған атыс платформасы болды. Теңізге жақын қақпа сыртқы барбиканға алып келіп, ол көпірмен, жебе ойықтарымен және өлтіру тесіктерімен қоршалған, одан әрі сыртқы алаңға жол ашылды. Сыртқы алаң сегіз жақты қабырғадан және он екі мұнарадан тұрды, ол шамамен 60 фут (18 м) аумақты қамтыды; бір қақпа Теңізге жақын қақпаға, екіншісі – Ланфаес қақпасына, қамалдың солтүстік жағына шықты. Қорғаулар бастапқыда садақшылар үшін 300-ге жуық атыс позициясымен жабдықталған, оның ішінде 164 жебе ойығы болды, бірақ жерге жақын 64 ойық шабуылдаушылардың пайдалануына жол бермеу үшін кейіннен жабылды, бұл 15 ғасырдың басында немесе Азамат соғысы кезінде жасалды. Сыртқы қақпа өз заманы үшін жаңашылдық болды: ол ішкі қақпамен тікелей сызықта орналаспаған, яғни сыртқы қақпадан өткен кез келген шабуылшы ішкі қақпаға жету үшін болжамды оң жаққа бұрылатын ашық аумақты кесіп өтуге мәжбүр болар еді, бұл олардың барлық жолы бойында қарқынды қорғаныс шабуылына ұшырауына себеп болар еді. Ішкі қабырғалар сыртқы қабырғалардан мықтырақ болды, биіктігі 11 метр, қалыңдығы 5 метр, үлкен мұнаралары мен екі ірі қақпасы бар, ол кең аумақты қамтыды. Ішкі алаңда қамалдың тұрғын үйлері мен басқа да шаруашылық ғимараттары орналасуы тиіс болды, ғимараттар алаңның батыс және шығыс жақтарында созылып жатты; осы ғимараттардың ошақтарының қалдықтарын әлі күнге дейін тас қалауда көруге болады. Бұл ғимараттар салынған ба, әлде Азамат соғысынан кейін салынған, бірақ бұзылған ба, белгісіз. Аяқталғанда, қамал патша мен патшайым немесе патша, патшайым және ханзада мен оның әйелі сияқты екі көрнекті отбасы мен олардың ілесушілерін қабылдай алатын еді. Ішкі алаңдағы D пішіндес солтүстік қақпа екі қабатты болуы тиіс еді, екі қатар бес үлкен терезесі бар, бірақ олардың тек бір қабаты ғана аяқталды. Кейіннен қақпадан тас қабаттары алынып, оның биіктігі одан әрі төмендетілген болуы мүмкін. Бұл қамалдың мүшелеріне мұнаралар арасында жүруге, күзет бөлмелеріне, ұйықтайтын бөлмелерге және қамалдың дәретханаларына кіруге мүмкіндік беру үшін арналған. Алты мұнара үш қабатты және ошақтары бар болуы тиіс еді. Қамалдың шіркеуі мұнаралардың біріне салынған және оны патша мен оның отбасы, емес, қамалдың гарнизоны пайдаланған.

Beaumaris Castle was never fully built, but had it been completed it would probably have closely resembled Harlech Castle. Both castles are concentric in plan, with walls within walls, although Beaumaris is the more regular in design. This evolutionary interpretation is now disputed by historians: Beaumaris was as much a royal palace and symbol of English power as it was a straightforward defensive fortification. Nonetheless, the castle is praised by UNESCO as a "unique artistic achievement" for the way in which it combines "characteristic 13th century double wall structures with a central plan" and for the beauty of its "proportions and masonry". The stone was a mixture of limestone, sandstone and green schists, which was used fairly randomly within the walls and towers; the use of schists ceased after the pause in the building work in 1298 and as a result is limited to the lower levels of the walls. The castle design formed an inner and an outer ward, surrounded in turn by a moat, now partially filled. The main entrance to the castle was the Gate next the Sea, next to the castle's tidal dock that allowed it to be supplied directly by sea. The dock was protected by a wall later named the Gunners Walk and a firing platform that may have housed a trebuchet siege engine during the medieval period. The Gate next the Sea led into an outer barbican, protected by a drawbridge, arrow slits and murder holes, leading on into the outer ward. The outer ward consisted of an eight sided curtain wall with twelve turrets enclosing an area approximately 60 feet (18 m) across; one gateway led out to the Gate next the Sea, the other, the Llanfaes Gate, led out to the north side of the castle. The defences were originally equipped with around 300 firing positions for archers, including 164 arrow slits, although 64 of the slits close to the ground level have since been blocked in to prevent them being exploited by attackers, either in the early 15th century or during the Civil War. The outer gate had an innovation for its time: it is non aligned with the inner gate meaning any intruder who penetrated the outer gate would be forced to transverse an open area on a predictable rightward path to attempt to reach the inner gate, exposed to intense defensive attacks the entire distance. The walls of the inner ward were more substantial than those of the outer ward, 36 feet (11 m) high and 15.5 feet (5 m) thick, with huge towers and two large gatehouses, enclosing a area. The inner ward was intended to hold the accommodation and other domestic buildings of the castle, with ranges of buildings stretching along the west and east sides of the ward; some of the remains of the fireplaces for these buildings can still be seen in the stonework. It is uncertain if these ranges were actually ever built or if they were constructed but later demolished after the Civil War. If finished, the castle would have been able to host two substantial households and their followers, for example the king and queen, or the king, queen and a prince and his own wife. The D shaped north gatehouse in the inner ward was intended to be two storeys high, with two sets of five, large windows, of which only one floor was actually completed. Some of the stonework may since have been removed from the gatehouse, reducing its height even further. These were intended to allow members of the castle to move between the towers, accessing the guardrooms, sleeping chambers and the castle latrines. The six towers were intended to be three storeys high and contained fireplaces. The castle chapel was built into one of the towers and would have been used by the king and his family, rather than the wider garrison.