Кіріспе

Горлиці – Польшаның Кіші Польша воеводтығындағы қала және қалалық муниципалитет ("gmina"). 2008 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы шамамен 29,500 адамды құрайды. Ол Краковтың оңтүстік-шығысында және Тарновтың оңтүстігінде, Ясло мен Новый Сач қалалары арасында орналасқан. 1999 жылдан бері Кіші Польша воеводтығының құрамында, ал 1975–1998 жылдары Новый Сач воеводтығына қарасты. Горлиці – Горлиц округінің орталығы.

География

Қала Ропа және Сэнковка өзендерінің аңғарлары арасында орналасқан, оны Карпат тауларының бірнеше тау жоталары қоршап тұр, атап айтқанда олардың Бескид Ниски (Төменгі Бескидтер) деп аталатын бөлігі. Ол Долы (Шұңқырлар) аймағының орталық бөлігінде орналасқан, оның теңіз деңгейінен орташа биіктігі – метр, бірақ қала шегінде одан да едәуір төбелер бар. Қазіргі уақытта қала Яслодан 23 шақырым, Новы Сончтан 34 шақырым, Тарновтан 41 шақырым және Краковтан 101 шақырым қашықтықта орналасқан. Горлице орыс тілінде Хорлиці, Горлиці; және неміс тілінде Гёрлиц деп аталады.

Тарих

Горлице 1354 жылы Ұлы Казимирдің билігі тұсында құрылған. Сол жылы Сандомирскийдің стольникі Дерслав Каравацян Карпат тауларының етегіндегі тығыз орманды аймақта қала салуға патшалық рұқсат алды. Қаланың болғаны туралы мәліметтер 1388, 1404 және 1417 жылғы дереккөздерде кездеседі. 15 ғасырда Горлице Каруцян отбасының жеке меншігінде болды. Қала жылдам дамып, өнеркәсіп пен сауданың ірі орталығына айналды. 1504 жылы Ян Каравацян жылына екі жәрмеңке және апталық базар өткізуге патшалық рұқсат алды. Польшаның алтын ғасыры деп аталатын кезеңде Горлице өркендеді. Оның шеберлері мен саудагерлері тек басқа поляк қалаларымен ғана емес, сонымен қатар Жоғарғы Венгрия саудагерлерімен де байланыс жасады. 16 ғасырдың екінші жартысында Горлице протестанттық реформацияны қолдаған Одроваз отбасының меншігіне өтті. Польшаға шведтердің шапқыны (1655–1660) кең ауқымды қиратуға әкелді: Горлице халқы 1200 адамнан (1657 жылы) 284 адамға (1662 жылы) дейін азайды.

Бөлімдеу дәуірі

Польшаның бірінші бөлінісінің нәтижесінде (Петербург келісім-шарты, 5 шілде 1772), қала аумағы Габсбург империясына тиесілі болды (толық ақпарат үшін Галиция және Лодомерия Корольдігі мақаласын оқыңыз). 1806 жылы Австрия үкіметі қаланы жергілікті дворян, Рознавтан Ян Непомуцен Штадницкийге сатты. 1918 жылға дейін қала 1867 жылғы келісімнен кейін Австрия-Мажарстанның (Cisleithania) құрамында қалды, 1865 жылдан бастап сол аттас округтің басшысы болды, ол Австрияның Галиция провинциясындағы (Ажырату жері) 78 Bezirkshauptmannschaften-нің бірі еді. XIX ғасырдың ортасына қарай Горлице халқы 4000-қа жетті. Қала 1854–1858 жылдары тұрған Игнаси Лукашевич 1853 жылы керосин лампасын ойлап тапқаннан кейін өркендеу кезеңіне енді. Бірнеше жылдан кейін Горлицеде мұнай құдықтары пайда болды, қала Польша мұнай өнеркәсібінің алға басушысы атанды, ал 1883 жылы темір жол салынуымен оның қарқынды индустриялануы жеделдеді. XX ғасырдың басында Горлице халқы 6000-ға жетті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс оның дамуын тоқтатты. 1915 жылдың мамырында қала Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс Горлице-Тарнув шабуылының орталық нүктесі болды. Мұнда аса қатал және ұзаққа созылған шайқастар өтті, Горлице жиі қолдан-қолға өтті, нәтижесінде қала толығымен қирады. Сондықтан жыл сайын мамыр мерекесінде және оған жақын күндері өткізілетін «Горлице жәрмеңкесі» немесе «Горлице күндері» көптеген жергілікті және шетелдік қонақтарға ұнайды.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Горлице 1915 жылғы Горлице-Тарнув шабуылында стратегиялық маңызды рөл атқарды. 1915 жылдың 1 мамырында Австрия-Мажарстан мен Германияның біріккен күштері Горлицеден Тарнувқа дейінгі майдан желісінде орналасқан орыс әскерлеріне қарсы артиллериялық оқшашу бастады. Келесі күні австро-германдық жаяу әскерлері Тарнув маңында сәтсіз шабуыл жасады. Горлицеде әлсіреген орыс әскерлері австриялық және неміс шабуылшыларына қарсы тұра алмады. 6 мамырда Ресейдің үшінші армиясының қолбасшысы генерал Радко Дмитриев әскерлеріне шегінуге бұйрық берді. Генерал Радко Дмитриевтің 7 және 8 мамырдағы қарсы шабуылға жасаған әрекеті орыстар үшін апатқа ұшырады, себебі неміс күштері қорғаушылардан көп болды. Келесі көктемде Ресейдің сегізінші армиясының қолбасшысы генерал Алексей Брусилов контршабуыл бастады, ол Австрия-Мажарстан армиясын дерлік құртты. Брусилов шабуылы деп аталатын бұл операция Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең сәтті операцияларының бірі саналады. Екінші Польша Республикасында Горлице Краков воеводствосына қарады. Жергілікті мұнай кендерінің таусылуына байланысты, Польша мұнай өнеркәсібінің орталығы шығысқа қарай, Бориславқа көшті. Бұл кең ауқымды жұмыссыздыққа, көшедегі наразылық акцияларына және жергілікті жұмысшылар арасында коммунистік идеологияның күшеюіне әкелді. 1936 жылдың 1 мамырында Мамыр күні митингіне 20 000 адам қатысты. Германияның Горлице қаласын басып алуы 1939 жылдың 7 қыркүйегінде басталды (Польшаға жасалған шабуыл). Соғыс кезінде қаланың еврей халқы нацистік Германия тарапынан жаңадан құрылған Горлице геттосына жиналды, содан кейін Бельзекте құрылыққа жеткізілді. 1945 жылдың 16 қаңтарында Қызыл Армия Горлице қаласын басып алды.

Неміс оккупациясына дейінгі Горлицедегі еврейлердің тарихы

Горлице алғаш құрылған кезде еврей қауымдары болған жоқ. Аймақтағы еврейлердің көпшілігі ауылдарда немесе поляк жер иелерінің меншігінде тұрды. Бұл кезде еврейлердің Горлицеде тұрмауының бірнеше себебі болды. Бірі – Магдебург құқығы, осы құқыққа сәйкес, еврей қауымдары қаланың заңдарына бағынбай, Горлицеден тыс ауылдарда немесе меншіктерде тұрды. Еврейлер тұратын кейбір маңырауан елді мекендер: Ропица Польска, Сиары, Стрежежин, Марианпольски және Магдалени. Еврейлердің бұрын Горлицеде тұрмауының тағы бір себебі – "De non tolerandis Judaeis" ережесі. Бұл 16 ғасырдағы кейбір қалаларда еврейлердің қоныстануына тыйым салған жарлық. (Бұл антисемиттік бұйрықтар еді, олар бизнес және басқа да жұмыс салаларындағы бәсекелестікті болдырмау үшін қолданылды). 18 ғасырда Горлицеде бірнеше еврей отбасы тұрды. Еврейлер Горлицеге алғаш көшіп келгенде, олар негізінен шарап және дәнді сату арқылы күнкөріс жасады. 19 ғасырдың соңына таяу ғана еврейлер қалаға қоныстана бастады. Сол кезде Горлицеде тұратын еврейлердің көпшілігі базар алаңы мен оның жанындағы көшелерге орналасты. Бұл аймақ, еврейлердің көпшілігі қоныстанған жер, болашақта неміс оккупациясы кезінде Горлице геттосы болады. Еврей емес тұрғындар ауыл шаруашылығымен айналысса, еврейлер сауда және даму арқылы мұнай өнеркәсібінде табыс тапты. 1874 жылы еврей инвесторлары мұнайды өңдеу зауытын салуға көмектесті, ал 1883 жылы жақын жерде тағы бір зауыт салынды. 19 ғасырдың соңғы жартысына дейін Горлицедегі еврей халқының саны туралы толық және сенімді мәліметтер жоқ. Дегенмен, 1880-1910 жылдар аралығындағы еврей халқының статистикасы бар. 1880 жылы Горлице ауданында барлығы 74 072 тұрғын болды, олардың 6,4% (4 755) еврейлерді құрады. Тек Горлице қаласында ғана 5000 тұрғынның ішінде 2257 еврей болды, бұл шамамен 50% құрайды. 1910 жылы Горлицедегі еврей халқы Горлице ауданының 7,5% -ын құрады, ал Горлице қаласының тұрғындарының 51% -ы (6600-дан 3495) еврейлер еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан 1910-1921 жылдар аралығында халық саны азайды. 1921 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін, шамамен 2300 еврей қалды, бұл халықтың 41% -ын құрады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей армиясы еврей халқының азаюына себепкер болды. Зорлау, қарақшылық және кісі өлтіру оқиғалары жиі болды, көптеген еврейлер Горлицеден басқа елдерге қашып кетіп, соғыс аяқталғаннан кейін қайтып оралмады. Соғыс еврей халқына әсер етсе де, олар экономикалық жағдайын соғысқа дейінгі деңгейге жеткізе алды. Горлицедегі дүкендердің 90% еврейлерге тиесілі болды, ал қолөнер шеберханаларының 30% еврейлердің меншігінде болды. Еврейлер Горлице экономикасына үлкен үлес қосты, олардың қызметі өнеркәсіптік және сауда өмірінің маңызды бөлігі болды. Олар сауда және басқа да қызметтер саласында жетекшілік етті. Сондай-ақ, бұл кезде еврейлер қалалық билік органдарында да өкілдік етті. 1924 жылы қалалық кеңесте 22 еврей мүше болды, ал сол жылы өткен муниципалдық сайлауда 23 еврей сайланды. Экономикалық өркендеумен қатар, еврейлердің мәдени және діни өмірі де гүлденді. Мәдени және діни өмір қаладағы екі синагогада шоғырланды, біреуі Мицкевич көшесінде, екіншісі – Пикарская көшесінде орналасқан. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Горлицедегі еврей халқының саны 5000-ға жуықтап, қала тұрғындарының жартысынан асты. Шамамен 3400 адам Горлице геттосына жер аударылды. 1942 жылдың қыркүйегінде гетто таратылғаннан кейін қалған еврейлер Бельзекке, алғашқы жаппай қыру лагеріне жіберілді, онда нацистер газ камерасын пайдалануды жетілдірді. Лагерь айына 50 мың адамды өлтіруге қабілетті болды.