Кіріспе
Мексика штатының Табаско штаты (таˈβаско), ресми түрде Табаско еркін және тәуелсіз штаты, Мексика Біріккен Штаттарының 32 федералды құрамының бірі. Ол 17 муниципалитетке бөлінген және оның астанасы Виллаермоса қаласы. Штат Мексиканың оңтүстік-шығысында орналасқан және солтүстік-шығысында Кампече, батысында Веракрус, оңтүстігінде Чиапас штаты және оңтүстік-шығысында Гватемаланың Петен департаментімен шектеседі. Солтүстігінде Мексика шығанағына жағалауы бар. Штаттың көп бөлігі тропикалық ормандармен жабылған, себебі Мексиканың көптеген аймақтарынан өзгеше, жыл бойы мол жауын-шашын жауады. Бұл штат Ла-Вентаға да мекенжай, ол кейінгі Мезоамерика мәдениеттерінің бастауы саналатын Ольмек цивилизациясының маңызды орны. Штат мұнай мен табиғи газдың айтарлықтай мөлшерін өндіреді.
the Mexican state
Tabasco (taˈβasko), officially the Free and Sovereign State of Tabasco (lang es), is one of the 32 Federal Entities of the United Mexican States. It is divided into 17 municipalities and its capital city is Villahermosa. It is located in southeast Mexico and is bordered by the states of Campeche to the northeast, Veracruz to the west, and Chiapas to the south and the Petén department of Guatemala to the southeast. It has a coastline to the north with the Gulf of Mexico. Most of the state is covered in rainforest as, unlike most other areas of Mexico, it has plentiful rainfall year round. The state is also home to La Venta, the major site of the Olmec civilization, considered to be the origin of later Mesoamerican cultures. It produces significant quantities of petroleum and natural gas.
География
Мемлекет Мексиканың оңтүстік-шығысында орналасқан, Кампече, Чиапас және Веракрус штаттарымен шектеседі, солтүстігінде Мексика шығанағы, оңтүстігінде және шығысында Гватемала орналасқан. Штаттың аумағы Мексиканың жалпы аумағының 1,3 пайызын құрайды. Солтүстік-батыс бөлігі Мексика шығанағының жағалау жазығында, ал оңтүстік және шығыс бөліктері солтүстік Чиапасқа дейін созылған тау тізбегінің бір бөлігін құрайды. Штат он жеті муниципалитетке бөлінген. 36 қалалық қауымдастық және шамамен 3000 кіші қала мен ауыл бар. Олардың 185-і «аймақтық даму орталықтары» деп саналады. Табаско штатындағы муниципалитеттер: Баланкан, Карденас, Центла, Центро (Вильяермоса), Комалкалько, Кондукакан, Эмилиано Сапата, Уимангуильо, Халапа, Халапа-де-Мендес, Хонута, Макуспана, Накаюка, Параисо, Такотальпа, Теапа және Теносике. 1994 жылы штат әлеуметтік-экономикалық даму және географиялық құжаттама мақсатында екі аймаққа және бес кіші аймаққа ресми түрде бөлінді. Екі ірі аймақ – Грихальва және Усумасинта. Грихальва аймағы осы аймақтағы көптеген муниципалитеттердің су көзі болып табылатын өзеннің атымен аталған. Бұл екі аймақтың кішісі, аумағы штатының аумағының 48,94 пайызын құрайды; алайда, Табасконың көп бөлігінің қалалық халқы және әлеуметтік-экономикалық және саяси белсенділігі осы аймақта орналасқан. Ол үш кіші аймаққа бөлінген: Чонтальпа, Центро және Сьерра. Бұл кіші аймақтарға Уимангуильо, Карденас, Комалкалько, Кондукакан, Параисо, Халапа-де-Мендес, Накаюка, Центро, Халапа, Теапа және Такотальпа муниципалитеттері кіреді. Усумасинта аймағы Centla, Jonuta, Emiliano Zapata, Balancán және Tenosique муниципалитеттерінің су көзі болып табылатын өзеннің атымен аталған. Ол Грихальва аймағына қарағанда ауылдық сипаттағы Pantanos және Ríos кіші аймақтарына бөлінген. Штаттың табиғи ортасы жазық жайлы су толу аймақтарынан, таулардан және аңғарлардан тұрады. Аумағының көп бөлігі тропикалық жаңбырлы орман мен батпақтармен жабылған. Саванналар, жағажайлар және мангр ормандары да бар. Жаңбырлы орманның көп бөлігі ағаш кесу және аумақты егістік жерлерге айналдыру салдарынан зардап шеккен. Шығыс бөлігі бірнеше өзендердің әкелген шөгінділерінен пайда болған төменгі ылғалды жазықтардан тұрады. Чонтальпа аймағында және Centla және Jonuta муниципалитеттерінің кейбір бөліктерінде өзен ағынынан және артық жауын-шашыннан су тасқынына өте осал сазды ойпаздықтар бар. Су тасқыны жиі болады, әсіресе қыркүйек және қараша айларында. Штатта Агуа Бланка сарқырамасы және Теападағы Сьерра мемлекеттік паркі сияқты мемлекеттік қорғалатын жерлердің үлесі бар. Grutas de Coconá үңгірлері табиғи ескерткіш ретінде жіктеледі. Centla биосфералық қорығы Yumká паркі мен Laguna de las Ilusiones экологиялық қорықтарының аумағын қамтиды. Laguna de la Lima қорығы Chontalpa экологиялық паркіне ие. Laguna del Camarón экологиялық паркі де бар. Бұл мәдениет 3000 жыл бұрын қазіргі Табасконың көп бөлігін басып алған және шамамен 800 ж.б.д. өркендеген Ольмек цивилизациясы. Бұл Мезоамериканың ең көне мәдениеті, қазіргі Мексика, Герреро, Оахака, Веракрус және Табаско штаттарының, сондай-ақ Орталық Американың бір бөлігін басып алып, Мезоамериканың барлық мәдениетінің негізін қалаушы деп есептеледі. Табаскодағы ең маңызды Ольмек орталығы – Ла Вента. Бұл орын Тонала өзенімен байланысқан батпақтар мен саздақтармен қоршалған, Мексика шығанағынан шамамен алғанда алыс емес жерде орналасқан. 300 жылға таяу уақытта майялар штатының бір бөлігін билеуді бастады. Майялардың орындарына Комалкалько, Помона, Эль-Тортугеро және Хонута (Испанияға дейінгі) кіреді. Табаскодағы майялардың өркендеген кезеңі 6-7 ғасырлар аралығында болды.
The Olmec civilization dominated much of what is now Tabasco 3,000 years ago, reaching a height around 800 BC. It was the oldest Mesoamerican culture, dominating what are now the states of Mexico, Guerrero, Oaxaca, Veracruz and Tabasco as well as parts of Central America, and is considered the founding culture for all of Mesoamerica. The main Olmec site in Tabasco is La Venta. The site covers an area of surrounded by swamps and marshes linked to the Tonalá River, from the Gulf of Mexico. Around 300 AD, the Mayans began to dominate part of the state. Mayan sites include Comalcalco, Pomoná, El Tortuguero and Jonuta (Prehispanic). The Mayans in Tabasco reached their peak between the 6th and 7th centuries.
Білім
Мемлекеттік халықтың өсімі білім беру жүйесіне күш түсірді, өйткені халықтың шамамен қырық пайызы мектеп жасында. Табаско штатындағы орта білім беру көрсеткіші 1970 жылы 2,7 жылдан 1995 жылы 6,7 жылға дейін өсті. Осы кезеңде халықтың сауатсыздық деңгейі 25,7%-дан 11%-ға дейін төмендеді. Бүгінде орта білім беру көрсеткіші 8,6 жылды құрайды, яғни орта мектептің үшінші сыныбы, бұл ұлттық орташа көрсеткішпен тең. Штатта жоғары білім берудің он алты ірі мекемесі бар, оның ішінде төрт университет, үш технологиялық колледж, жеті педагогикалық колледж, "instituto de estudios superiores" және бір аспирантуралық колледж. Аталғандардың қатарында Balancán қаласындағы Escuela Normal Urbana, Escuela Normal Justo Sierra Méndez, Escuela Normal Graciela Pintado de Madrazo, Escuela Normal Pablo García Avalos, Colegio Rosario María Gutiérrez Eskildsen, Colegio Monte Cristo, Мәдениеттану орталығы, Universidad Juárez Autónoma de Tabasco, Universidad Olmeca, Institutio Tecnológico de Villahermosa, Instituto Tecnológico Agropecuario Num.28, Instituto Tecnológico Superior de Comalcalco, Centro de Estudios Universitarios de Villahermosa, Instituto de Educación Superior Alfa y Omega, Universidad Pedagógica Nacional және Ауыл шаруашылық ғылымдары аспирантурасы колледжі бар.
Медиа
Мемлекетте отыз үш радиостанция және он үш телеарна бар, олардың тоғызы Мехико қаласынан берілетін бағдарламаларды қайта таратушылар. Екі жергілікті арна – Televisión de Tabasco және Canal 9.
Көлік
Мемлекетте федералды, мемлекеттік және ауылдық жолдар тобы бар. Мемлекеттегі ең маңызды тас жолдары – Коатзакоалькос-Виллагермоса, Тухтала-Гутьеррес-Виллагермоса, Эскарсега-Виллагермоса және Cd. Дель Кармен-Фронтера-Виллагермоса. Сонымен қатар, жыл сайын 523,468 тонна жүк пен жолаушыларды тасымалдайтын темір жол желісі де бар. C. P. A. Carlos Rovirosa халықаралық әуежайы Виллагермоса қаласының шетінде орналасқан. Ол Мексиканың түрлі қалаларына, сондай-ақ Кубаның Гавана қаласына және Техас штатының Хьюстон қаласына рейстер ұсынады.