Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эдвард Уэлли (1607 – 1675) – Англия азамат соғысы кезінде Англияның әскери жетекшісі және Англия королі I Карлдың өлім жазасына қол қойған патша өлтірушілердің бірі.
English regicide
Edward Whalley (c. 1607 – c. 1675) was an English military leader during the English Civil War and was one of the regicides who signed the death warrant of King Charles I of England.
Ерте мансап
Оның туған және қайтыс болған күндері нақты белгісіз. Ол 1595 жылы Нотингемширдің жоғары шерифі болған Ричард Уэллидің екінші ұлы, оның екінші әйелі – Оливер Кромвельдің әпкесі Фрэнсис Кромвель. Оның арғы атасы Ричард Уэлли (1499–1583), Эдвард Сеймурдың, Сомерсет герцогының көрнекті жақтасы және Парламент мүшесі болған. Эдвард Уэлли бастапқыда жүнді мата сатушы болып жұмыс істеген. 1620 және 1630 жылдары ол Эссекс қаласындағы Чадвелл Сент-Мэриде фермерлікпен айналысты, бірақ бұл кәсібі сәтті болмады. 1639 жылы Уэлли кредиторларынан қашу үшін Шотландияға қашуға мәжбүр болды, әйелін қалдырып кетті. Ағылшыл азамат соғысы басталғанда, ол Парламент жағынан қару алып, Джеймс Темпл оған Темплдің туысы Джон Файннс (оның ағасының ұлы, Саи және Селе виконты) басқарған атты әскер полкінде корнет лауазымын алды. Ол Эджхилл шайқасында шайқасты, кейін Кромвельдің атты полкінің майоры болды. Ол майданда өзгелерден ерекше көзге түсті, ал 1643 жылы Гейнсбородағы іс-әрекеті Кромвельдің жоғары бағасына ие болды. Ол Марстон-Мур шайқасында шайқасты, Нэзеби шайқасында және Бристольді басып алу кезінде Кромвельдің екі атты полкіне қолбасшылық етті, содан кейін Оксфордширге жіберілді, Банбериді алды және Ворчестерді қоршауға алғанда, полкінің капелланы Ричард Бакстердің айтуынша, діни қағидаларына адалдығы үшін орнынан алынды.
The exact dates of his birth and death are unknown. He was the second son of Richard Whalley, who had been High Sheriff of Nottinghamshire in 1595, by his second wife Frances Cromwell, an aunt of Oliver Cromwell. His great grandfather was Richard Whalley (1499–1583), a prominent adherent of Edward Seymour, 1st Duke of Somerset, and a Member of Parliament. Edward Whalley is said to have started out as a woollen draper. During the 1620s and 1630s, he was a farmer in Chadwell St. Mary, Essex, but this farming venture proved unsuccessful. In 1639, Whalley was forced to flee to Scotland to escape from his creditors leaving his wife behind him. On the outbreak of the English Civil War, he took up arms for Parliament, and James Temple obtained a position for him as a cornet in the cavalry troop commanded by Temple's cousin, John Fiennes (the son of his uncle, Viscount Saye and Sele). He fought at the Battle of Edgehill and later became major of Cromwell's regiment of horse. He distinguished himself in the field, and his conduct at Gainsborough in 1643 was especially praised by Cromwell. He fought at the Battle of Marston Moor, commanded one of Cromwell's two regiments of cavalry at the Battle of Naseby and at the capture of Bristol, was then sent into Oxfordshire, took Banbury, and was besieging Worcester when he was superseded, according to Richard Baxter, the chaplain of his regiment, because of his religious orthodoxy.
Полк офицері
Ол 1647 жылы парламентке қарсы наразылық білдірген полкінің құрамын қолдады. Патша әскерге түсіп, тұтқынға алынғанда, оны Карл I және оның полкі Хэмптон-Корт сарайында күзетуге алды. Уэлли Чарльздың рухани кеңесшілерін (капелландарын) алмастырудан бас тартты және тұтқынға сыпайылықпен қарады, сондықтан Чарльз кейін оған алғыс хат жазды. Екінші Англия азамат соғысында Уэлли қайтадан батыл сарбаз ретінде көзге түсті. Ол Карл I-нің ісі бойынша комиссар (судья) болып тағайындалды және корольдің өлім жазасына қол қойған төртінші адам болды, тікелей Кромвельден кейін. Патша 1649 жылғы 30 қаңтарда Лондонда атқыланды. 1649 жылғы сәуірде оның полкіндегі сарбаздар Бишопскейт көтерілісіне қатысты. Олар Levellers саяси талаптары орындалғанша Ирландияға жорыққа барудан бас тартты және бұрынғы жалақыларын алды. Оларға Лондоннан кетуге бұйрық берілді, бірақ бас тартқандықтан он бес сарбаз тұтқындалып, әскери сотқа берілді, олардың алтауы өлім жазасына кесілді. Осы алтауының бесеуі кешірілді, ал бұрынғы Levellers қозғаушысы Роберт Локьер атып өлтірілді. Уэлли Кромвельдің Шотландияға жорығына қатысып, Данбар шайқасында жараланды және 1650 жылдың күзінде солтүстіктегі жағдайды реттеуге белсенді қатысты. Келесі жылы ол Кромвельдің Карл II-ні қуу жорығына қатысып, Вустер шайқасында шайқасты. Ол Кромвельдің саяси мансабын қолдады, парламентке әскердің петициясын ұсынды (1652 жылғы тамыз), протекторатты мақұлдады және 1654 және 1656 жылдарғы парламенттерде Ноттингемширден өкілдік етіп, квакер Джеймс Нейлорды қуғындауға белсенді қатысты. Ол Линкольн, Ноттингем, Дерби, Уорвик және Лестер аймақтарына жауапты әкімшілік генералдардың бірі болды. Ол «Петиция және кеңес» құжатын қолдады, бірақ Оливер Кромвельдің патшалық атаққа ие болуына қатысты ұсынысқа қарсы болды және 1657 жылғы желтоқсанда жаңадан құрылған Лордтар палатасының мүшесі болды. Оливер Кромвельдің өліміне қатысқан ол Ричард Кромвельді қолдауға тырысты, бірақ бұл бекер болды. Оның полкі оның бұйрықтарын орындаудан бас тартты, ал Ұзақ Парламент оны әскердің өкілі ретінде қолбасшылық лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды. 1659 жылғы қарашада ол Джордж Монкпен келісімге келу үшін Шотландияға сәтсіз сапар жасады.
He supported his regiment in their grievances against Parliament in 1647. When the king was seized by the army, he was entrusted to the keeping of Charles I and his regiment at Hampton Court Palace. Whalley refused to remove Charles's chaplains and treated his captive with courtesy, so much so that Charles later wrote him a letter of thanks. In the Second English Civil War, Whalley again distinguished himself as a soldier. He was chosen to be a Commissioner (judge) at the trial of Charles I and was the fourth to sign the king's death warrant, immediately after Cromwell. The King was executed in London on 30 January 1649. In April 1649, soldiers in his regiment took part in the Bishopsgate Mutiny. They refused to go on the Irish Expedition until the Levellers' political demands were met, and they received back pay. They were ordered out of London, and when they refused to go, fifteen soldiers were arrested and court martialled, of whom six were sentenced to death. Of this six, five were subsequently pardoned while Robert Lockyer, a former Levellers agitator, was shot. Whalley took part in Cromwell's Scottish Expedition, was wounded at the Battle of Dunbar, and in the autumn of 1650, was active in dealing with the situation in the north. The following year, he took part in Cromwell's pursuit of Charles II and fought in the Battle of Worcester. He followed and supported Cromwell in his political career, presented the army petition to parliament (August 1652), approved of the protectorate, and represented Nottinghamshire in the parliaments of 1654 and 1656, taking an active part in the prosecution of the Quaker James Naylor. He was one of the administrative major generals, responsible for Lincoln, Nottingham, Derby, Warwick, and Leicester. He supported the "Petition and Advice," except as regards the proposed assumption of the royal title by Oliver Cromwell, and became a member of the newly constituted House of Lords in December 1657. On Oliver Cromwell's death, at which he was present, he in vain gave his support to Richard Cromwell. His regiment refused to obey his orders, and the Long Parliament dismissed him from his command as a representative of the army. In November 1659, he undertook an unsuccessful mission to Scotland to arrange terms with George Monck.
Колонияларға қайта оралу
Реставрация кезінде Уэлли өзінің күйеу баласы генерал-майор Уильям Гоффпен бірге Солтүстік Америкаға қашып кетіп, 1660 жылдың 27 шілдесінде Бостонға қонды. Оларды губернатор Джон Эндекотт жақсы қарсы алды және қаланың көрнекті тұлғалары оларды аралап тұрды. Олар ашық жүріп, Бостоннан шамамен 3 шақырым қашықтықтағы Кембридж қаласында тұруға бекінді. Осы кезеңде ағылшын Парламенті «Кешірім және ұмыту туралы» заңның мазмұнын талқылап жатты. Колонияға жеткен мәліметтерге сәйкес, патша өлтірушілердің жетісінен басқа барлығы кешіріледі. Заңның соңғы мазмұны туралы хабар 1660 жылдың қараша айында ғана колонияға жетті, және бірнеше ай бойы колония басшылары Уэлли мен Гоффпен не істеу керектігі туралы пікірде бөлінді. 1661 жылдың ақпан айында губернатор патша өлтірушілерді осылай жылы қарсы алу туралы ойын өзгерткендей көрінді, және 22-сі күні оларды тұтқындау мәселесін талқылау үшін кеңесшілер сотын шақырды, бірақ кеңесшілер мұндай қадамға келіспеді. Уэлли мен Гофф Кембриджте енді қауіпсіз емес деп шешіп, 26 ақпанда кетіп қалды. Бірнеше күннен кейін (8 наурызда) Барбадос арқылы Англиядан оларды тұтқындауға бұйрық келді. Дэниел Фишер мен оның қарындасы Лидия Гофф пен Уэллиді жасыруға көмектесті. Екеуі Коннектикут штатындағы Нью-Хейвен қаласына көшіп, онда Джон Диксвелл, патша өлтіруші ретінде айыпталып, Джеймс Дэвидс деген атпен өмір сүрді. 1661 жылдың 7 наурызында олар жергілікті пастор Джон Дэвенпорттың үйіне орналасты. Нью-Хейвенге оларды тұтқындауға бұйрық келген соң, Уэлли мен Гофф кез келген қудалаудан қашу үшін хитролыққа жүгінді. Олар Милфордқа барып келгендей көрініс жасап, олардың көрінуін қамтамасыз етті, бірақ сол түні жасырын түрде Нью-Хейвенге оралды. Олар 13 мамырға дейін Дэвенпорт пен басқа да бірнеше жанашырларымен бірге жасырын өмір сүрді, содан кейін олар орманды жерлерге және Провиденс төбесіндегі үңгірге тығылды (кейбір түндерді жақын маңдағы үйлерде өткізді). Провиденс-Хилл қазір Батыс-Рок деп аталады, ал бүгінгі таңда үңгір Судьялар үңгірі деп белгілі. Тамыз айында олар Милфордтағы Мистер Томпкинсқа тиесілі үйге көшіп, онда екі жыл тұрды. 1664 жылы патша комиссарлары Бостонға келген кезде олар үңгірге қайта оралуға мәжбүр болды, бірақ үңгірдің орны жергілікті тұрғындарға белгілі болды, олардың жоқтығында үңгірдің сырын ашты, бұл оларды Бостоннан одан да алыс қашуға мәжбүр етті. 13 қазан күні, тек түнде ғана саяхаттап, олар Массачусетс штатының батысында, солтүстікке қарай шамамен 160 шақырым қашықтықтағы Хэдли қаласына бет алды. Онда пастор Джон Рассел оларға өзімен бірге тұруға мүмкіндік берді. Олар он бес немесе он алты жыл бойы табылмай қалды, Англиядағы әйелдерінен ақша алып, олардың қайда екенін білетін бірнеше қолдаушылардан сыйлықтар алды, осылайша оларға қамқорлық көрсетушіге төледі. Алғашқы жылдары олар үнемі ұсталудан қорқып, газеттерде олардың Швейцарияда, басқа патша өлтірушілермен бірге жер аударылу кезінде қайтыс болғаны туралы жазғанда қатты уайымдады.
At the Restoration, Whalley, with his son in law, Major General William Goffe, escaped to North America, and landed at Boston on 27 July 1660, where they were well received by Governor John Endecott and visited by the principal persons of the town. They went about quite openly, and chose to live in Cambridge, about 2 mile (3 km) from Boston. During this period, the English Parliament was debating the content of the Indemnity and Oblivion Act. Intelligence reached the colony that all but seven of the regicides would be pardoned. Knowledge of final contents of the Act did not reach the colony until November 1660, and for several months opinion among the leaders of the colony on what to do with Whalley and Goffe was divided. By February 1661, the Governor seems to have had second thoughts about welcoming the regicides so warmly, and on the 22nd, summoned a court of assistants to discuss their arrest, but the court did not agree to such action. Whalley and Goffe decided they were no longer safe in Cambridge and left on 26 February. Within a few days (on 8 March), orders arrived, via Barbados, from England, for their arrest. Daniel Fisher and his sister Lydia helped to hide Goffe and Whalley. The two moved to New Haven, Connecticut, where John Dixwell, also condemned as a regicide, was living under the assumed name of James Davids. Arriving on 7 March 1661, they lodged with John Davenport, the local minister. News of the orders for their arrest arrived in New Haven, so Whalley and Goffe used a subterfuge to throw off any pursuit. They made a show of leaving and going to Milford, where they made sure they were seen, but that night they returned in secret to New Haven. They again lodged secretly with Davenport and a number of other sympathizers until 13 May, when they resorted to hiding in some woodland and a cave on Providence Hill (spending some nights in a nearby house). Providence Hill is now known as West Rock, and today the cave is called Judges Cave. In August they moved into a house in Milford belonging to a Mr. Tomkins, another sympathizer, and remained there for two years. In 1664 they were forced to return to the cave when the King's commissioners arrived in Boston, but Native Americans revealed the cave while the two were absent, which forced them to move further away from Boston. On 13 October, travelling only by night, they set off for Hadley, about one hundred miles away to the north in western Massachusetts, where the minister, John Russell, had arranged for them to live with him. They remained there undiscovered for fifteen or sixteen years, receiving money from their wives in England and presents from a few supporters who knew where they were in order to pay their host for their support. In the first few years, they were in constant fear of discovery and were much relieved to read in the newspapers that they were thought to have died in Switzerland while living in exile with other regicides.