Кіріспе
XVI ғасырдағы Франсуа Рабле романдары. Франсуа Рабледің XVI ғасырда жазған «Гаргантуа мен Пантагруэль өмірі мен іс-әрекеттерінің бес кітабы», көбінесе «Гаргантуа мен Пантагруэль» немесе «Cinq Livres» (Бес кітап) деп қысқартылады, – романдардың пенталогиясы. Онда екі алып – Гаргантуаның (/gɑːr/'g/æ/n/tj/u/ə/ garGANtewə, ɡaʁɡɑ̃tɥa) және оның ұлы Пантагруэльдің (/p/æ/n/'t/æ/g/r/u/ɛ/l, // //əl//, /,/p/æ/n/t/ə/'g/r/uː//ə/l/ panTAGrooel, əl, PANtəGROOəl, pɑ̃taɡʁyɛl) оқиғалары баяндалады. Шығарма оқырмандарды күлдіретін, әсем әрі сатирикалық стильде жазылған, көптеген білімділік, қарапайымдық және сөз тіркестерін қамтиды, сондай-ақ Уильям Шекспир мен Джеймс Джойстің шығармаларымен салыстырылады. Рабле көп тіл білгендіктен, бұл еңбек француз тіліне көптеген жаңа әрі қиын сөздерді енгізді. Шығарма цензуралық органдар тарапынан әдепсіз деп танылды. Француз дін соғыстарына дейін діни қысымның күшейген кезеңінде замандастары оған күдікпен қарады және оның атын атаудан қашқан. «Пантагруэлизм» – стоицизмнің бір түрі, ол бүкіл әлемде дамыды және қолданылды, бұл (басқа нәрселермен қатар) «кездейсоқ нәрселерді жек көру арқылы туындайтын рухтың белгілі бір қуанышы» болып табылады.
The Five Books of the Lives and Deeds of Gargantua and Pantagruel , often shortened to Gargantua and Pantagruel or the Cinq Livres (Five Books), is a pentalogy of novels written in the 16th century by François Rabelais. It tells the adventures of two giants, Gargantua (/g//ɑːr/'/g//æ//n//tj//u//ə/ garGANtewə, ɡaʁɡɑ̃tɥa) and his son Pantagruel (/p//æ//n/'/t//æ//g//r//u//ɛ//l//, // //əl//, /,/p//æ//n//t//ə/'/g//r//uː//ə//l/ panTAGrooel, əl, PANtəGROOəl, pɑ̃taɡʁyɛl). The work is written in an amusing, extravagant, and satirical vein, features much erudition, vulgarity, and wordplay, and is regularly compared with the works of William Shakespeare and James Joyce. Rabelais was a polyglot, and the work introduced "a great number of new and difficult words into the French language". The work was stigmatised as obscene by the censors of the italic=no. In a social climate of increasing religious oppression in the lead up to the French Wars of Religion, contemporaries treated it with suspicion and avoided mentioning it. "Pantagruelism", a form of stoicism, developed and applied throughout, is (among other things) "a certain gaiety of spirit confected in disdain for fortuitous things" .
Бастапқы жарияланым
Романдар алдын ала жоспарсыз, бірте-бірте жазылды. Толығырақ: Қысқа атау Толық атау Ағылшын атауы Жарияланған жылы 1 PantagruelThe Horrible and Terrifying Deeds and Words of the Very Renowned Pantagruel King of the Dipsodes, Son of the Great Giant Gargantuac. 1532 2 GargantuaҰлы Гаргантуаның өте қорқынышты өмірі, Пантагруэльдің әкесі1534 3 Пантагруэльдің үшінші кітабыLe tiers livre des faicts et dicts héroïques du bon PantagruelЖақсы Пантагруэльдің батырлық істері мен сөздері туралы үшінші кітап1546 4 Пантагруэльдің төртінші кітабыLe quart livre des faicts et dicts héroïques du bon PantagruelЖақсы Пантагруэльдің батырлық істері мен сөздері туралы төртінші кітап1552 5 Пантагруэльдің бесінші кітабыLe cinquiesme et dernier livre des faicts et dicts héroïques du bon PantagruelЖақсы Пантагруэльдің батырлық істері мен сөздері туралы бесінші және соңғы кітап. 1564 жыл.
Пантагруэл
Қазіргі заманғы ағылшын тіліндегі толық атауы – "Pantagruel" – "Дипсодтардың өте танымал Пантагруэль патшасының қорқынышты және үрейлі іс-әрекеттері мен сөздері, Ұлы алып Гаргантуаның ұлы" және француз тілінде "Les horribles et épouvantables faits et prouesses du très renommé Pantagruel Roi des Dipsodes, fils du Grand Géant Gargantua". Шығарманың түпнұсқа атауы – "Pantagruel roy des dipsodes restitué à son naturel avec ses faictz et prouesses espoventables". Рабеляның еңбектерінің көптеген қазіргі басылымдарында "Пантагруэль" екінші том ретінде көрсетілсе де, ол шындығында 1532 жыл шамасында "Алкофрибас Насьер" псевдонімімен жарық көрген (Рабеля 1553 жылы қайтыс болды). Рабеляның өмірінде де, одан кейін де, оның авторлығына жатпайтын кітаптар оның атымен жарияланды. Дональд М. Фреймнің пікірінше, Рабеля қайтыс болғанда, ол "көптеген материалдарды қалдырған болуы мүмкін, олар 4-кітаптан кейін не істеу керектігін көрсетеді", және біреу "кейбір қосымшалар мен толықтырулар жасағаннан кейін" оның пікірін қолдайды. Дж. М. Коэн "Пингвин классикасы" басылымына жазған кіріспесінде 17–48 тараулардың басқа біреу жазғандай көрінетінін, ал Бесінші кітаптың "шебер емес редактордың ұқыпсыз тігісімен" біріктірілгенін көрсетеді.
Бахтиннің Рабле туралы талдауы
Михаил Бахтиннің "Рабле және оның әлемі" атты кітабы Гаргантуа мен Пантагруелді зерттейді және Ренессанс зерттеулерінің классикасы болып саналады. Бахтиннің пікірінше, Рабледің кітабы ғасырлар бойы дұрыс түсініксіздікке ұшыраған. "Рабле және оның әлемі" атты еңбегінде Бахтин екі мақсатты көздейді. Біріншіден, бұрын назардан тыс қалған немесе жасырылған "Гаргантуа" мен "Пантагруел" бөлімдерін қайта жаңғырту. Екіншіден, Ренессанс дәуіріндегі әлеуметтік жүйені талдау арқылы рұқсат етілген және рұқсат етілмеген тіл арасындағы тепе-теңдікті анықтау. Осы талдаудың нәтижесінде Бахтин Рабледің шығармаларындағы екі маңызды мәтіндік қабатты бөліп көрсетеді: біріншісі – Бахтин әлеуметтік институт ретінде сипаттайтын карнавалдық, ал екіншісі – әдеби стиль ретінде анықталатын гротесктік реализм. Осылайша, "Рабле және оның әлемі" кітабында Бахтин әлеуметтік және әдеби арақатынастарды, сондай-ақ дене мәнін зерттейді. Бахтиннің сөзіне сәйкес, "карнавал кезінде барлығы тең деп есептелді. Осы орында, қала алаңында, әдетте әлеуметтік жағдай, мүлік, кәсіп және жас ерекшеліктерімен бөлінген адамдар арасында еркін және жақын қарым-қатынас орнады". Карнавал уақытында уақыт пен кеңістіктің ерекше сезімі жеке адамды өзін ұжымның бір бөлігі ретінде сезінуге итермелейді, сол сәтте ол өзінің жекелігінен бас тартады. Осы кезде костюм мен маска арқылы адам денесін ауыстырып, жаңарып, қайта жанданады. Сонымен қатар, адамның сезімталдық, материалдық, денелік бірлігі және қоғамдық байланысы туралы санасы артады.
Қайшылықтар мен қарама-қайшылықты түсіндірмелер
Гаргантуа мен Пантагруелдің бес кітабы көбінесе Гаргантуамен басталады, ол өзі «Симпозиумда» Сократтың Силенилермен салыстырылуымен ашылады. Рабле айтқандай, Силенилер – «сыртында көңілді, жеңілтек суреттермен боялған» кішкентай қораптар, бірақ олардың ішінде құнды заттар сақталған. Сократта, әсіресе «Симпозиумда», Рабле көптеген парадокстарды бейнелейтін адамды тапты және өзінің «ерекше ойынға құрылған тұжырымдамасына» үлгі жасады. «Гаргантуа» кітабының алғашқы беттерінде Рабле оқырмандарды «көзге түсетін сыртқы жағына мән бермей, кітабының жасырын даналығын іздеуге» шақырады; ал «Гаргантуа мен Пантагруэль» «сатираның толық спектрін» қамтиды. Оның «әртүрлі сатирикалық дәстүрлердің үйлесімі» Рабленің ықпалының толық көлемін 1567 жылы аударылған, шамамен «Гаргантуа тарихы» деп аталған кітаптың болуымен күрделілендіреді; сондай-ақ, 1565 жылғы «Songes drolatiques Pantagruel» кітабы Раблеге жатқызылады және Иниго Джонс қолданды. Бұл күрделілік, мысалы, Шекспирдің «Сізге қалай ұнайды» пьесасында «Гаргантуаның аузынан» айту арқылы көрінеді; бірақ Шекспирдің Раблены оқығанына байланысты дәлелдер тек «болжамды».
Уркхарт және Мотто
Бұл шығарманы алғаш рет Томас Уркхарт (алғашқы үш кітап) және Питер Энтони Моттекс (төртінші және бесінші) он жетінші ғасырдың соңында ағылшын тіліне аударды. Теренс Кейв "Everyman's Library" басылымының кіріспесінде екеуінің де католиктерге қарсы сатирани бейімдегенін айтады. Сонымен қатар, аударма өте еркін жасалған. Уркхарттың алғашқы үш кітапты аударуы түпнұсқадан жартылай ұзын. Көптеген қосымшалар Рабленің бай стилін қуана қолдауынан туындады. [ ] Le Motteux аздап сақтандырақтау, бірақ ол да өз материалдарын қосудан тартынбайды. [ ] Бұл өзіндік құндылығы бар әдеби туынды. Дональд М. Фрейм өзінің аудармасында "Сэр Томас Уркхарт [ ] дәмді әрі көркем, бірақ Уркхарттан тым көп, ал кейде Рабледен азырақ" деп тапқанын айтады. Бұл аударма көптеген басылымдарда, оның ішінде Britannica-ның "Батыс әлемінің ұлы кітаптары" жинағында қолданылған. Үшінші кітап, жетінші тарау: Copsbody, бұл кілемде менің қазынашыма есептесу кезінде X орнына V немесе L орнына S жазу арқылы алдауына рұқсат берілмейді, себебі, мұндай жағдайда, мен оның бетіне жұдырықтарды тигізіп, ұшырып жіберер едім.
<blockquote>The translation is also extremely free. Urquhart's rendering of the first three books is half as long again as the original. Many of the additions spring from a cheerful espousal of Rabelais's copious style. [ ] Le Motteux is a little more restrained, but he too makes no bones about adding material of his own. [ ] It is a literary work in its own right. Donald M. Frame, with his own translation, says he finds "Sir Thomas Urquhart [ ] savory and picturesque but too much Urquhart and at times too little R". The translation has been used for many editions, including that of Britannica's Great Books of the Western World. From The Third Book, Chapter Seven: Copsbody, this is not the Carpet whereon my Treasurer shall be allowed to play false in his Accompts with me, by setting down an X for an V, or an L for an S; for in that case, should I make a hail of Fisti cuffs to fly into his face.
Смит
Уильям Фрэнсис Смит (1842–1919) 1893 жылы аударма жасағанда Рабледің сөйлем құрылымын дәл қайталауға тырысты, бұл кейбір жерлерде ағылшын тілін түсініксіз етеді. Мысалы, монастырьдың әкімі, Friar Джон шіркеуге күшпен кіргенде: "Осы мас не істеп жүргеніне қарашы! Біреу оны түрмеге қамасын. Құдайға сыйынғанда бұлай бұзылық жасауға болмайды!" Смиттың аудармасында көптеген түсіндірмелер бар. Дональд М. Фрейм өзінің аудармасында Смит "тамаша ғалым болған, бірақ Рабленің әдепсіздігінен қашып, оның көркем тілінен мүресіз қалған" дейді.
What will this drunken Fellow do here? Let one take me him to prison. Thus to disturb divine Service! Smith's version includes copious notes. Donald M. Frame, with his own translation, says that Smith "was an excellent scholar; but he shuns R's obscenities and lacks his raciness".
Шыңғырлау
Penguin 2006 жылы М. А. Скричтің аудармасын жариялады, онда мәтіндік варианттар; сондай-ақ дереккөздер, әдемі тіл ойындары және тікелей сілтемелер туралы қысқаша түсіндірмелер бар. Аудармашының түсіндірмесінде ол былай дейді: "Рабледі (менің Penguin Монтенім сияқты) оқырманға ұнайтын, оңай түсінілетін ағылшын тіліне адал түрде аудару – менің мақсатым". Үшінші кітаптың жетінші тарауынан: "Әй-де!". Егер бухгалтерім бюроымда ойын-құдақ жасаса, "s" әріптерін "f" әріптеріне, франктарды басқа валютаға ауыстырса жаман болар еді! Әйтпесе, менің жұдырығым оның бетіне тиіп кетер еді!
Суреттер
Гаргантуа мен Пантагруэльдің дене мөлшерінің өзгеруіне мысал: адамдардың Пантагруэльдің аяғындай үлкен болған кездерінен бастап, Гаргантуаның адамнан екі еседен де биік болмаған кездеріне дейін. Гаргантуа мен Пантагруэльге арналған ең әйгілі және көптеп көшірілген суреттерді француз суретшісі Густав Доре салған және олар 1854 жылы жарияланған. Доре кітаптың 1873 жылғы екінші басылымы үшін 400-ден астам қосымша сурет салған. 1904 жылы жарық көрген басылымды В. Хит Робинсон суреттермен безендірген. Француз суретшісі Жозеф Хемард салған суреттердің тағы бір жинағы 1922 жылы жарық көрді.