Кіріспе
Латын әліпбиінің әрпі Ä (кіші әрпі ä) – бірнеше кеңейтілген латын әліпбилеріндегі әріпті немесе A әрпінің үстіндегі умляут немесе диэрезис белгісімен белгіленген таңба. Халықаралық фонетикалық әліпбиде ол ашық орталық, дөңгеленбеген дауыс белгісін көрсетеді.
Ä (lower case ä) is a character that represents either a letter from several extended Latin alphabets, or the letter A with an umlaut mark or diaeresis. In the International Phonetic Alphabet, it represents the open central unrounded vowel.
Тәуелсіз хат
Ä әрпі фин, швед, сколт саами, карел, эстон, люксембург, солтүстік фриз, сатерланд, Эмилиано Ромагноло, ротуман, словак, татар, қазақ, гагауз, неміс және түрікмен алфавиттерінде жеке әріп ретінде кездеседі, онда ол дауысты дыбысты білдіреді. Фин, қазақ, түрікмен және татар тілдерінде бұл әрқашан [æ]; швед және эстон тілдерінде аймақтық айырмашылықтар, сондай-ақ әріптің сөз ішіндегі орны [æ] немесе [ɛ] дыбыстарын білдіруге мүмкіндік береді. Немец және словак тілдерінде Ä әрпі [ɛ] (немесе ескі, бірақ дұрыс [e]) дыбысын білдіреді. Нанкин диалектісінің латын әрпіне көшіруінде Ä әрпі [ɛ] дыбысын көрсетеді.
In the Nordic countries, the vowel sound was originally written as "Æ" when Christianisation caused the former Vikings to start using the Latin alphabet around A. D. 1100. The letter Ä arose in German and later in Swedish from originally writing the E in AE on top of the A, which with time became simplified as two dots, consistent with the Sütterlin script. In the Icelandic, Faroese, Danish and Norwegian alphabets, "Æ" is still used instead of Ä.
Finnish adopted the Swedish alphabet during the 700 years that Finland was part of Sweden. Although the idea of the Germanic umlaut does not exist in Finnish, the phoneme does. Estonian gained the letter through extensive exposure to German, with Low German throughout centuries of effective Baltic German rule, and to Swedish, during the 160 years of Estonia as a part of the Swedish Empire until 1721. The letter is also used in some Romani alphabets.
Скандинавия елдерінде бұл дауысты дыбыс бастапқыда христиан дінінің таралуымен викингтердің латын әрпін қолдануын басталған шамамен 1100 жылға дейін "Æ" арқылы жазылған. Ä әрпі алғашқыда неміс тілінде, кейін швед тілінде A әрпінің үстіне E әрпін жазудан пайда болды, ол уақыт өте келе екі нүкте түрінде қарапайымдатылды, бұл Сюттерлин шрифтына сәйкес келеді. Исландия, Фарер, Дания және Норвегия алфавиттерінде әлі де Ä орнына "Æ" қолданылады.
In the Nordic countries, the vowel sound was originally written as "Æ" when Christianisation caused the former Vikings to start using the Latin alphabet around A. D. 1100. The letter Ä arose in German and later in Swedish from originally writing the E in AE on top of the A, which with time became simplified as two dots, consistent with the Sütterlin script. In the Icelandic, Faroese, Danish and Norwegian alphabets, "Æ" is still used instead of Ä.
Finnish adopted the Swedish alphabet during the 700 years that Finland was part of Sweden. Although the idea of the Germanic umlaut does not exist in Finnish, the phoneme does. Estonian gained the letter through extensive exposure to German, with Low German throughout centuries of effective Baltic German rule, and to Swedish, during the 160 years of Estonia as a part of the Swedish Empire until 1721. The letter is also used in some Romani alphabets.
Финляндия 700 жыл бойы Швеция құрамында болған кезде швед алфавитін қабылдады. Фин тілінде германдық умляут идеясы болмаса да, [æ] фонемасы бар. Эстон тілі бұл әріпті неміс тіліне, ғасырлар бойы тиімді болған төменгі неміс тілінің ықпалымен, сондай-ақ 1721 жылға дейін 160 жыл бойы Эстония швед империясының құрамында болғандықтан швед тіліне кеңінен танысу арқылы алды. Бұл әріп кейбір рома алфавиттерінде де қолданылады.
In the Nordic countries, the vowel sound was originally written as "Æ" when Christianisation caused the former Vikings to start using the Latin alphabet around A. D. 1100. The letter Ä arose in German and later in Swedish from originally writing the E in AE on top of the A, which with time became simplified as two dots, consistent with the Sütterlin script. In the Icelandic, Faroese, Danish and Norwegian alphabets, "Æ" is still used instead of Ä.
Finnish adopted the Swedish alphabet during the 700 years that Finland was part of Sweden. Although the idea of the Germanic umlaut does not exist in Finnish, the phoneme does. Estonian gained the letter through extensive exposure to German, with Low German throughout centuries of effective Baltic German rule, and to Swedish, during the 160 years of Estonia as a part of the Swedish Empire until 1721. The letter is also used in some Romani alphabets.
Эмилиан-Романьол
Эмильдік романьол тілінде ä әрпі кейбір Эмиль диалектілерінде кездесетін дыбысты белгілеу үшін қолданылады, мысалы, Болонья диалектінде bän – "жақсы, жақсы" және żänt – "халық".
Қазақ тілі
Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазақ латын әліпбиін өзгерту туралы ұсыныстарына сәйкес, ол IPA // дыбысын көрсетеді, ал кириллицадағы Ә әрпі осы әріппен алмастырылуы керек. 2018 жылғы ұсыныста алмастыру әрпі Á болған.
Кирилл қарпі
19 ғасырда ойлап табылған, кириллицаға негізделген кейбір әліпбилерде қолданылады. Олардың ішінде мари, алтай және керешен татар әліпбилері бар.
А-қалыпты
Неміс алфавитінде ұқсас, үстіне екі нүкте қойылған А әрпі бар. Ол а әрпінің (қысқа дауындалғанда) өзгертілген түрін көрсетеді, нәтижесінде ұзақ а дыбысы (немесе көптеген сөйлейтіндер үшін) және қысқа а дыбысы пайда болады. Неміс тілінде бұл әріп Ä (айтылуы ) немесе Umlaut A деп аталады. Әріпті «А умлаут» деп атау – сирек кездесетін практика, сондай-ақ бұл термин герман тілдеріндегі а дыбысының өзгеруіне де қатысты болғандықтан, шатасуға мүмкіндік бар. Диграф алдыңғы дифтонгты (әдетте басқаша жазылатын) көрсету үшін қолданылады, ол артқы дифтонгтың (жазылуы ) өзгертілген түрі болып табылады; мысалы, Baum – «ағаш» және Bäume – «ағаштар» сөздерін салыстырыңыз. Неміс тілінің сөздіктерінде бұл әріп А әрпімен бірге тізімделеді, ал неміс телефондық анықтамалықтарында AE әрпімен тізімделеді. Бұл әріп неміс тіліндегі есімдерді немесе жазу жүйесін қабылдаған кейбір тілдерде де кездеседі, бірақ бұл тілдердің әліпбилеріне кірмейді. Соңғы кезде ол қайта жаңғырушы Ольстер шотланд жазуында қолданысқа енгізілді. Алғашында бұл әріптің үстіне кішкентай е әрпі қойылған, кейін ол екі нүктеге дейін өзгертілді. Әдеттегі әліпбиде немесе US ASCII сияқты шектеулі таңбалар жиынтығында Ä әрпі жиі екі әріптік «Ae» комбинациясымен алмастырылады.
Фонетикалық әліпбилер
Халықаралық фонетикалық әліпбиде ä ашық орталық дөңгеленбеген дауысты дыбысын көрсетеді (ашық алдыңғы дөңгеленбеген дауыстыдан ерекшеленеді). Рейн документасында, көптеген Батыс-Орталық неміс, Төменгі Рейн тілдері және олармен байланысты бірнеше тіл үшін фонетикалық әліпбиде "ä" дыбысын білдіреді.
Типографиялық
Тарихи тұрғысынан, А диаэрезисі әріптің үстінде екі нүктесі бар А ретінде жазылған. Umlaut әрпі үстінде кішкентай e әрпі жазылған А (Aͤ aͤ) түрінде жазылатын: ортағасырлық қолжазбада бұл кішкентай e екі тік сызыққа (A̎ a̎) айналды. Кейінгі қолжазбаларда бұл сызықтар дерлік нүктеге айналды. Æ, Ä-мен бірдей түбірден пайда болған өте ұқсас лигатура, исланд, дания және норвегия әліпбилерінде дамыды. Æ лигатурасы ескі ағылшын тілінде де жиі кездесетін, бірақ орта ағылшын тілінде көбінесе жойылды. Қазіргі типографияда жазу машиналарында және кейінірек компьютерлік пернетақталарда A диаэрезисін (сонымен қатар Ä) және A umlaut-ты көрсетуге жеткілікті орын болмады. Олар өте ұқсас болғандықтан, екі глиф біріктірілді, бұл ISO 8859 сияқты компьютерлік таңба кодтауларында да жасалды. Соның салдарынан әртүрлі таңбаларды ажырату мүмкін болмады. Юникод теориялық тұрғыдан шешім ұсынады, бірақ оны жоғары мамандандырылған қолданулар үшін ғана ұсынады. Ä сондай-ақ, татар және әзербайжан тілдерінде қолданылғандай, глиф қол жетімді болмаған жағдайларда (шва белгісін) көрсету үшін де қолданылады. Түрікмен тілі 1993 жылдан бастап шва орнына Ä әрпін ресми түрде қолдана бастады.
(A̎ a̎). In most later handwritings these bars in turn nearly became dots. Æ, a highly similar ligature evolving from the same origin as Ä, evolved in the Icelandic, Danish and Norwegian alphabets. The Æ ligature was also common in Old English, but had largely disappeared in Middle English. In modern typography there was insufficient space on typewriters and later computer keyboards to allow for both A diaeresis (also representing Ä) and A umlaut. Since they looked near identical the two glyphs were combined, which was also done in computer character encodings such as ISO 8859 1. As a result, there was no way to differentiate between the different characters. Unicode theoretically provides a solution, but recommends it only for highly specialized applications. Ä is also used to represent the (the schwa sign) in situations where the glyph is unavailable, as used in the Tatar and Azeri languages. Turkmen started to use Ä officially instead of the schwa from 1993 onwards.