Кіріспе

Анн Бронтедің 1848 жылғы романы «Уайлдфелл залының жалға алушысы» – ағылшын жазушысы Анн Бронте жазған екінші және соңғы роман. Ол алғаш рет 1848 жылы Акттон Белл деген псевдониммен жарық көрді. Бронтелердің романдарының арасында ең оқиғасы күрделі романы болып саналады, ол бірден үлкен жетістікке жетті, бірақ Аннаның қайтыс болғаннан кейін оның қарындасы Шарлотта 1854 жылға дейін Англияда қайта басылуына рұқсат бермеді. Роман Гилберт Маркхэмнің досына, оның жас жесірмен танысуына байланысты оқиғалар туралы хаттар сериясы түрінде құрылған. Ол өзін Хелен Грэм деп таныстырады және көп жылдар бойы бос тұрған, Елизавета дәуірінде салынған Уайлдфелл Холлға жас ұлы мен қызметшісімен бірге келеді. XIX ғасырдың басындағы қағидаларға қайшы, ол суретші мамандығымен айналысады және суреттерін сату арқылы табыс табады. Оның қатаң уединениесі көрші ауылда әңгімелерге орын береді және ол қоғамнан шеттетіледі. Гилберт оның жайлы қандай да бір жаман әңгімеге сенбей, онымен дос болады және оның өткенімен танысады. Хелен Гилбертке берген күнделігінде күйеуінің алкогольге және оның аристократиялық ортасындағы ерсіздікке салынуынан физикалық және рухани құлдырауын жазады. Соңында ол ұлын әкесінің ықпалынан сақтап қалу үшін онымен бірге қашып кетеді. Некедегі келіспеушіліктер мен әйелдердің кәсіби қызметі Анн Бронтенің жалпы құтқарылуға сенімінің күшті моральдық үндеуімен жұмсатылады. Көптеген сыншылар қазір «Уайлдфелл залының жалға алушысы» романын алғашқы феминистік романдардың бірі деп есептейді. 1913 жылы Мэй Синклер «Хеленнің күйеуіне қарсы бөлме есігін жабуы бүкіл Виктория Англиясында қалқып естілді» деді. Күйеуін тастап, баласын алып кеткенімен Хелен тек әлеуметтік нормаларды ғана емес, сонымен қатар XIX ғасырдың басындағы ағылшын заңдарын да бұзады.

Негізгі деректер және орындары

Автордың інісі Бранвелл Бронте өмірінің және мінезінің кейбір аспектілері «Жатақ үй» романындағы Артур Хантингдон сипатына ұқсас. «Жатақ үй» романының тағы бір мүмкін көзі – 1840 жылдың қараша айында Аннаның әкесі Патрик Бронтеге алкогольге тәуелді күйеуінің зорлық-зомбылық әрекеттері туралы кеңес сұрап келген жергілікті пастордың әйелі, миссис Коллинздің оқиғасы. Бронте мырза оған күйеуінен кетуге кеңес берді. Миссис Коллинз 1847 жылдың көктемінде Хавортқа оралды және Анна «Жатақ үй» романын жазып жатқанда, өзі және екі баласы үшін жаңа өмір құруға қалай қол жеткізгенін айтты. Бронте өмірбаянын жазған Уиннифред Герин Уайлдфелл Холлдың түпкілікті нұсқасы Батыс Йоркширдегі Стэнбери маңындағы Понден Холл шаруашылық үйі деп санайды. Понденнің Уайлдфеллмен бірнеше архитектуралық ерекшеліктері бар, соның ішінде торы бар терезелер және үстінде даталық тақтасы бар орталық портик. Мирфилдтегі Блейк Холл, онда Анна үй қызметкері болып жұмыс істеген, Шарлотта Бронте досы Эллен Нусси, 1872 жылы Бронте әпкелерінің романдарын суреттеу үшін шақырылған суретші Эдвард Морисон Уимпериске Артур Хантингдонның ауылдық резиденциясы – Грассдейл сарайының үлгісі ретінде ұсынылды. Алайда, Блейк Холл да, Анна үй қызметкері болып жұмыс істеген Торп Грин де Грассдейлмен толық сәйкес келмейді. Кітаптың басында бес жасар, Артур Хантингдон мен Хеленнің ұлы Артюр Хантингдон мырза. Оның ағасы Фредерикке ұқсастығы қаңқу сөздерге орын береді. Гилберттің Джек Халфордқа жазған хатында ол есейген және әйелі Хелен Хэттерслимен (Милицент Харгрейв пен Ральф Хэттерслидің қызы) Грассдейл сарайында тұрады. Хеленнің бай ағасы мистер Максвелл романның соңында қайтыс болады және Стенлиді Хеленге мұра етіп қалдырады. Хеленнің әпкесі Маргарет «Пегги» Максвелл Хантингдонға үйленуге қарсы ескертуге тырысады. Ол Гилберт пен Хеленнің некелескенінен кейін бірнеше жыл өткен соң қайтыс болады. Хеленнің ағасы Фредерик Лоуренс оған Хантингдоннан қашуға көмектеседі және оған ақша береді. Олар Хеленмен бөлек өскендіктен және тек Станинглиде немесе Грассдейлде кездескендіктен, Линден Кар ауылындағы ешкім құпиялы миссис Грэмнің шын мәнінде Фредериктің әпкесі екенін білмеді. Соңында ол Эстер Харгрейвке үйленеді. Күйеуін жоқтап, Хелен ағасының үйлену тойына қатыса алмайды.

Хантингдон және оның тобы

Артур Хантингдон, Хеленнің зорлық-зомбылық көрсетіп, алкогольге тәуелді күйеуі, Байрондық тұлғаның қызықтырақ болғанымен, жасырын моральдық кемшіліктері де бар. Оның зорлық шабуылы Хеленді одан қашуға итермелейді, бірақ ол ауырып қалғанда (маскүнемдікке беріліп аттан құлап жарақат алғаннан кейін) Хелен Грассдейлге оның күтіміне оралады. Алкоголь ішуді тоқтатуға құштар емес Хантингдонның денсаулығы нашарлап, ақырында қайтыс болады. Ол автордың ағасы Бранвеллге негізделген деп есептеледі, бірақ кейбір сыншылар олардың ортақ ештеңесі жоқ деп санайды. Лорд Лоубороумен бірге Хантингдон Роберт Макништің "Маскүнемдіктің анатомиясы" еңбегінде сипатталған маскүнемдердің екі түріне ұқсас. Олар жиі есінен шығып ішеді, оянғаннан кейін жақсы сезіну үшін қайтадан ішеді. Лорд Лоубороу өзінің проблемасы бар екенін түсінеді және ерік күшімен, тырысумен тәуелділігінен арылады. Артур аттан құлап жарақат алғаннан кейін де ішуді жалғастырады, бұл оның өліміне әкеледі. Ральф достарымен көп ішсе де, алкоголизмге емес, өмір салтына көбірек бейім. Мырза Гримсби нашарлап, ақырында төбелес кезінде қаза табады. Хантингдонның ұлы Артур әкесінің әрекетінен алкогольге тәуелді болады, бірақ Хелен оның шарабына аздап тартар эметигін қосады, "ешқандай ауру тудырмастан, тек қана қанағатсыздық пен депрессияны қоздыру үшін". Көп ұзамай бала алкогольдің иісінен ауыра бастайды.

Отбасылық зорлық-зомбылық

Марианна Тормялен Милиценттің мас және зорлық-зомбылық көрсеткен күйеуі Ральфқа, олар үйде емес екенін еске түсірген сөзін "романның барлық бөлігіндегі ең қиын сөйлемдердің бірі" деп атайды. Тормялен "The Tenant" шығармасында әйелдердің дәстүрлі мойынсұнушылық мінез-құлқы ерлердің қанаушылығын тудыратын фактор ретінде көрсетілгенін айтады. Кейін Ральф өмірін түзеуді шешкенде, әйелінің икемсіздігін кінәлайды және оның қарсылығы зорлық-зомбылық пен әдепсіздікке жол бермес еді дейді.

Гендерлік қатынастар

[[Файл:Ханна Мор. jpg|thumb|left|200px|Ханна Мордың әйелдердің "моральдық басымдығына" сенімі Виктория дәуірінің отбасылық идеологиясына зор әсер етті. Артурдың барлық достарының ішінде Уолтер Харгрейв ғана көп ішетін адам болған емес. Ол бұл мүмкіндікті Эленнің құрметін жеңіп алу үшін пайдаланады. Ол тиісті нәтиже бермегенде, Артурды тастап кеткеннен кейін оның өмірін өздігінен басқара алмайтыны туралы пікір айта бастайды, себебі оған ер адамның қорғауы мен бақылауы қажет. Гилберттің анасы, Маркхам ханым, сол кезде басым болған "ер адамның өзіне ұнағанын істеуі, ал әйелдің оған ұнауына тырысуы" қағидасын ұстанады. Еленаның суреті батыл және тәуелсіз, ол ерлер билігіне бағынудың орнына дербестік іздеу қабілетін, сондай-ақ ерлерге қатысты әйелдердің түзетушілік рөлін көрсетеді. Осы себепті көптеген сыншылар "Вайлдфелл Холл тұрғынын" феминистік роман деп есептейді.

Көшіру

Жозефина Макдонаның пікірінше, орын ауыстыру тақырыбы романның атауымен күшейтіледі: Хелен өзінің туған жері Уайлдфелл Холлдың иесі емес, оны жалға алып тұрады, ал ол оның ағасына, еркек ұрпағына мұрагерлікпен қалдырылған. «The Tenant» романында Киелі кітаптан бастап заманауи романдарға дейінгі көптеген мәтіндерге сілтемелер кездеседі. Сілтемелер цитата ретінде ғана емес, кейіпкерлердің тұлғасын көрсету үшін де жиі қолданылады. Кейде кейіпкерлердің жеке дауысы цитаталардың мозаикасынан құралғандай болады. Мұндай «қарыз алынған дауыстар» басты кейіпкерлердің орын ауыстыруын көрсетеді. Хьюго Блэктің АҚШ-тың Язельге қарсы ісінде айтқан пікіріне сәйкес, «Бұл ереже [жасырындық] іс жүзінде күйеу мен әйел біреу болса да, біреуі – күйеу екенін білдіреді». Хелен романтикалық махаббат пен міндет туралы идеяларға алданып, күйеуінің мінез-құлқын түзетуге болатын алдамшы ойға беріледі. Саманта Эллистің айтуынша, Хелен Грэмнің тағдыры Эмили Мэри Осборнның 1857 жылғы «Аты-жөні белгісіз және досы жоқ» картинасына ұқсас болуы мүмкін, онда жесір әйел суретші ретінде өмір сүруге тырысады. Николь А. Дидерих «Жатақхана» романында Энн Бронте үйлену мен қайта үйленуді Хеленнің құқықтары мен дағдыларын шектейтін салыстырмалы және бәсекелестік практика ретінде бейнелейді деп санайды. Гилберт пен Артурмен қарым-қатынаста Хеленнің суретшілік қабілеті маңызды рөл атқарады. Оның сурет салуға деген еркіндігі мен өздігінен сурет салу мүмкін еместігі Хеленнің әйел, жесір және суретші ретіндегі бейнесін күрделендіреді, сонымен қатар Анна Бронтеге некемен құрылған және қайтадан некемен бекітілген үй ішіндегі ортаны сынауға мүмкіндік береді. Күнделігінің басында, жас және үйленбеген Хелен өзін суретші деп таниды. Оның ерте суреттері Артур Хантингдонға деген жеке және шынайы сезімдерін көрсетеді, бұл сезімдер оның нағыз мінез-құлқын елемеуге және некеге баруға итермелейді. Дегенмен, Хеленнің шынайы тілектерін ашумен қатар, оның суреттері арқылы өзін-өзі білдіру оны суретші ретінде де анықтайды. Ол өзінің суреттеріне және эскиздеріне көп еңбек салатыны оның өзін-өзі анықтауының дәлелі. Артурға үйленгеннен кейін Хелен, әйел және үй шаруасының иесі рөлін қабылдап, өзін суретші деп санамайды. Сол кездегі неке заңдары Хеленнің суреттерін заңды түрде күйеуіне тиесілі етеді және Артурға оларды сату арқылы ақша табу жоспарларын білгеннен кейін жоюға рұқсат береді. Дидерих мұны Хеленнің Артурдың портретін жоюға тырысқан сәттегі «ирониялық қайталау» деп атайды, ол одан бұрын оны өзінен тартып алмақ болған. Дидерих сондай-ақ, ақы төленетін суретші болуға тырысып, «Хелен өзінің суретшілік талантын күйеуінің өнеріне ие болуынан және одан ерекшелендіріп қайтарып алады» деп атап көрсетеді. Жесір рөлін сомдап, Хелен өзінің туындыларын сатуын, әсіресе баланы асырау үшін, әлеуметтік жағынан қабылдауға ыңғайлы етеді. Артурдың махаббатына ұмтылған кездегі Хеленнің оның портреттері оның сезімдерін көрсеткендей, суретшілік өнер Гилбертпен кездесу кезінде де автобиографиялық рөл атқарады – Wildfell Hall суреті «Fernley Manor» деп жалған түрде белгіленген, ол оның қашқан әйел ретіндегі осал жағдайын ашады. Дидерихке сәйкес, Гилберт Хеленнің суреттерін оның рұқсатысыз ұстағанын көрсету арқылы Бронте «Гилбертке қайта үйлену Хеленнің өзін-өзі анықтау және суретші ретіндегі еркіндігіне бірінші некеден гөрі үлкен үміт бермеуі мүмкін» дегенді білдіреді. Алайда, Артурдан айырмашылығы, Гилберт Хеленнің суреттерін жоғары бағалайды. Дидерих «үй-жай ортасы, некемен құрылған немесе қайтадан некемен бекітілген болсын, әйелдердің өзін суретші ретінде анықтауын қолдамайды, сондай-ақ олардың дағдыларын шектеусіз білдіру үшін қалыпты жағдай жасамайды» деп қорытындылайды және «The Tenant» романы «тоғызыншы ғасырдағы Ұлыбританияда үйленген және қайтадан тұрмысқа шыққан әйелдердің заңды құқықтары мен суретшілік мүмкіндіктерін арттыруға» шақырады.

Мәдениеттегі сілтемелер

Downton Abbey Рождестволық арнайысында (2011), «Уайлдфелл Холлдың жалға алушысы» кітабының атауы Рождестволық ойында Леди Мэри Кроулимен ойналды. Хелен Грэмнің тарихы 1988 жылы Элизабет Джордждың «Ұлы құтқарылу» романында еске алынады. Оның есімі сондай-ақ құпия код ретінде де пайдаланылады. Тина Конноллидің 2013 жылғы «Копперхед» романы «Уайлдфелл Холлдың жалға алушысы» романынан шабыттанды. Басты кейіпкердің аты – Хелен Хантингдон, және ол да апатты некеге тұрған. Сэм Бейкердің 2016 жылғы «Қашқан әйел» романы Аннның романының радикалды тақырыптарымен шабытталған. Басты кейіпкер – Хелен есімді әйел, ол өзінің өткенінен (зорлық-зомбылыққа толы некеден) қазіргі Йоркшир ауылында жасырынады.