Кіріспе

Құс түрлері

Шөл шөпшесі (Oenanthe deserti) – шөпше, бұрын торғайлар тұқымдасына жататын, бірақ қазір көбінесе Ескі әлемнің құс аулаушылар (Muscicapidae) отбасына жататын шағын құс. Бұл көшіп-қонатын жәндік жейтін түр. Батыс және шығыс шөл шөпшелері Батыс Еуропаға сирек соғып келеді. Батыс шөл шөпшесі Сахара мен Арабия түбегінің солтүстігінде көбейеді. Шығыс түрі Орталық Азияның жартылай шөлдерінде кездеседі, ал қыста Пакистан мен Солтүстік-Шығыс Африкада болады. Жазда еркек құстың жоғарғы қауырсыны сары-қоңыр түсті болады. Төменгі жағы ақ, кеудесінде сары-қоңыр рең бар. Беті мен мойнының қарасы иыққа дейін созылады, және анық ақ қабау жолағы бар. Мекесі жоғарыдан сұр, төмені сары-қоңыр, мойнында қара түс жоқ, ал қысқы қауырсында еркектің мойнындағы қара түс қауырсын ұштарының ақ болуынан ішінара жасырылады. Барлық жастағы екі жыныстың да ерекше белгісі – құйрығының толық бөлігі жоғарғы құйрық қауырсындарының деңгейіне дейін қара түсті. Шөл шөпшесі көбінесе жерден жинаған жәндіктермен қоректенеді. Көктемде, әдетте, төрт ақшыл көк, сәл дақты жұмыртқадан тұратын жұмыртқалар шөптерден, мүктерден және сабақтардан жасалған жақсы жасырылған ұяға салынады.

Таксономия және этимология

Oenanthe тұқымдасының атауы ежелгі грек тіліндегі oenos (οίνος) "шарап" және anthos (ανθός) "гүл" сөздерінен шыққан. Бұл, солтүстік қызылқұйрықтың көктемде Грекияға, жүзімнің гүлдейтін кезінде қайта оралуын білдіреді. "Deserti" латын тілінде "шөл" деген мағынаны береді. "Wheatear" сөзі "бидайдан" немесе "құлақтан" туындамаған, көптеген түрлерде кездесетін айқын ақ қылтыққа байланысты 16 ғасырдағы "ақ" және "жамбас" сөздерінің тілдік өзгеруінен пайда болған. Төрт түршесі бар: Oenanthe deserti deserti – Левант аймағында; Oenanthe deserti atrogularis – Кавказ, Иран, Ауғанстан және Моңғолияда; Oenanthe deserti homochroa – Батыс Сахарадан Египеттің батыс бөлігіне дейін; Oenanthe deserti oreophila – Батыс Қытай, Кашмир, Тибет, Пәкістан және Солтүстік-Шығыс Африкада кездеседі.

Сипаттама

Ересекті еркек шөл бидайының басы мен мойны ақшыл құмды сұр түсті, қауырсындары сұр түстес. Мантиясы, иық қауырсындары және арқасы соған ұқсас, бірақ сәл байрақ түсті. Арқасы мен құйрығының жоғарғы жағы ақшыл сары түсті. Құйрығының төменгі үштен бір бөлігі ақ, ал қалғаны қара, ұшы ақшыл сары. Көздің үстінен өтетін иілген жолақ ақшыл сары, артқа қарай созылады. Жақ асты, құлақ қауырсындары және тамақ қара түсті, ұштары ақ. Кеудесі мен қабырғалары құмды сары, ал құрсағы мен құйрық асты ақ түсті, ақшыл сары реңі бар. Қолтық асты және қанат асты қауырсындары қара, ұштары ақ. Басты қауырсындарының сыртқы бөлігі қара, ақ ұшты және жиекті, ал ішкі бөлігі ақшыл қоңыр, ақ жиекті. Екінші қауырсындары да сондай, бірақ екі бөлігінде де кеңірек ақ жиектері бар. Ұзындығы шамамен және салмағы шамамен. Әйелдің қауырсыны ұқсас, бірақ арқасы мен құйрығының жоғарғы жағы құмдық қоңыр, жақ асты, тамағы ақшыл сары, ал құйрығының қара бөліктері қоңыр қара. Жасы ересек әйелге ұқсас, бірақ денесінің жоғарғы бөлігіндегі қауырсындарының ортасы ақшыл, ал ұштары қоңыр, бұл құсқа нүктелі көрініс береді. Жаздың соңында жыл сайын бір рет қауырсыны түседі, ал келесі көктемде қауырсындары тозып, ақ ұштары сынып, құсқа байрақ түс береді. Мұраты, аяқтары мен тырнақтары қара, ал көздің ирисі қара қоңыр. Шөл бидайының мекені – шөл дала, дала, шөл, жартылай шөлді жазықтар, тұзды көлдер, құрғаған өзен арналары, құмды, тасты және таслы шөлдер. Биіктігі дейін табылған. Қыс айларында егістік жерлерге де келеді, егер ол ашық даламен араласса. Бірнеше аптадан кейін Шотландиядағы Лох-оф-Стратбег қорығында тағы бір құс көрілді.

Мінез-құлық

Шөл бидайжемісі әдетте бұта, шөп немесе басқа да жоғары жерге қонып, төмендегі жәндіктер мен басқа ұсақ омыртқасыздарды ұстау үшін шабуылдайды, бірақ ол жәндіктерді ауада да ұстай алады. Оның тағамы көбінесе құмырсқалар, қоңыздар, көбелек құрттары және шыбықтар, сондай-ақ құмырсқа арыстанының дернәсілдерінен тұрады. Бұлардан өзге, оның асқазанынан тұқымдар да табылды. Ол қысқа мерзімге ауада қалықтай алады және егер үлкен жәндік тапса, оны жеңе алмайтын болса, кейде қанаттарын қағып, оның алдында көрсетіледі. Шөл бидайжемісі көбінесе сәуірдің соңында немесе мамыр айында көбейеді. Ол таудың жартасты беткейлерінде, далаларда, құмды жазықтарда, қабырғалардың жарықтарында немесе тастардың астындағы қуыстарда ұя салады. Ұя көбінесе шөптер (Ulex europaeus) бұталары немесе басқа бұталы өсімдіктердің артында жасырылады және шөптерден, мохтардан және сабақтардан мұқият салынған, ұсақ тамырлар мен түктермен, кейде кішкентай қауырсындармен қапталған тостаған тәрізді болады. Көбінесе төрт (кейде бес) жұмыртқадан тұратын жұмыртқалар салынады. Бұл жұмыртқалар ақшыл көгілдір түсті, майда қызыл-қоңыр дақтармен, әдетте кең жағында анық белгілі аймақ құрайды. Инкубацияны негізінен аналығы жасайды, ал екі жыныс та балапандарға күтім жасайды.

Мәртебе

Шөл бидайының өте кең көбейтілу ареалы бар, ол шамамен 10 миллион шаршы километрді (3,9 миллион шаршы миль) құрайды, және популяциясы тұрақты болып көрінеді. Осы себепті, бұл құс Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде «ең аз уайым тудыратын» түр ретінде тіркелген.