Кіріспе

1973 жылы Дэвид Боуидің студиялық альбомы.

Aladdin Sane – ағылшын музыканты Дэвид Боуидің 19 сәуірде 1973 жылы RCA Records лейблы арқылы Ұлыбританияда шыққан алтыншы студиялық альбомы. «The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars» альбомынан кейінгі жалғасы болып табылады және ол жұлдыздық деңгейге жеткен соң жазылған және шығарылған алғашқы альбомы. Альбомның продюсерлері Дэвид Боуи мен Кен Скотт, ал музыкалық сүйемелдеуін Боуидің тобы – Мик Ронсон, Тревор Болдер және Мик Вудманси, сондай-ақ пианист Майк Гарсон, екі саксофонист және үш бэк-вокалист жасады. «Ziggy Stardust Tour» гастрольдері арасында Лондон мен Нью-Йоркте жазылған бұл альбом Боуидің толық құрамындағы Spiders тобымен жасаған соңғы жұмысы болды. Альбомға енген көптеген әндер АҚШ-та гастроль кезінде жазылған және Америка мен Боуидің ел туралы көзқарастарының ықпалында жасалған. Америкалық әсер мен қарқынды ән жазу процесінің нәтижесінде, бұл альбом бұрынғысына қарағанда күштірек және ауыр глэм-рок дыбысына ие. Әндердің мәтіндері Боуидің жаңадан танылған жұлдыздығының артықшылықтары мен гастрольдердің кемшіліктерін көрсетеді, сонымен қатар қаланың құлдырауы, есірткі, секс, зорлық-зомбылық және өлім туралы бейнелерді қамтиды. Кейбір әндерде Rolling Stones тобының ықпалы байқалады, олардың «Let's Spend the Night Together» әнінің кавер нұсқасы да енгізілген. Боуи альбомның атаулық кейіпкерін «A Lad Insane» сөзімен байланыстырып, «Зигги Стардуст Америкаға барады» деп сипаттады. Брайан Даффи түсірген және Боуидің бетіне түскен шағын айдай найзағай бейнесі бар альбом обложкасы сол кездегі ең қымбат обложка болып саналды және оның ең танымал суреттерінің бірі ретінде танылды. «The Jean Genie» және «Drive In Saturday» синглдерімен бірге шыққан «Aladdin Sane» альбомы Боуидің сол кезге дейінгі ең коммерциялық табысқа жеткен альбомы болды, ол Ұлыбритания альбомдар тізімінде бірінші орынға шықты және оған зор танымалдылық сыйлады. Альбом музыка сыншыларынан да жағымды пікірлер алды, бірақ көптеген сыншылар оны бұрынғы альбомынан нашар деп бағалады. Альбомның танымалдылығы «Ziggy Stardust Tour» гастролінің соңғы кезеңінде де жалғасты, онда концерттік бағдарлама мен сахналық безендіріс өзгертілді. Кейінгі жылдары «Aladdin Sane» бірнеше үздік альбомдар тізіміне енді және оның ең маңызды туындыларының бірі саналды. Альбом бірнеше рет қайта басылды және 2013 жылы 40 жылдығына орай қайта жаңартылды, ал 2015 жылы «Five Years (1969–1973)» жинағына енгізілді.

Бастапқы және жазу

Дэвид Боуи 1972 жылдың шілде айының басында өзінің бесінші студиялық альбомы – The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars және BBC-дің Top of the Pops бағдарламасында "Starman" әнін орындауы арқылы жұлдызды қатарға енді. Ол альбомды Ұлыбритания мен АҚШ-тағы Ziggy Stardust турнесі арқылы насихаттады, жолда келесі альбомына енетін жаңа әндер жазды. "Aladdin Sane" – Боуидің жұлдызды мәртебесіне қол жеткізген соң жазып, шығарған алғашқы альбомы. 1972 жылдың соңында турдың АҚШ кезеңінде жаңа материалдар жазылып, көптеген тректерге Америка және оның ел туралы көзқарастары ықпал етті. Биограф Кристофер Сэндфорд альбом Боуидің "Американы бірден қорқынышпен де, қызығушылықпен де қабылдағанын" көрсеткенін айтады. Тур, сол кезеңдегі басқа да жобалармен бірге, мысалы, Лу Ридтің "Transformer" альбомын бірлесіп өндіру және The Stooges тобының "Raw Power" альбомын араластыру,

Ziggy Stardust кейіпкерін тікелей жалғастырудың орнына, Боуи "Ziggy Америкаға барады" тақырыбын бейнелейтін және Боуидің сөзіне сүйенсек, Ziggy-ге қарағанда аз анықталған, "нақты шекарасы жоқ" және "өте құпиялы" жаңа кейіпкер – Aladdin Sane-ді жасауға шешім қабылдады. Биограф Дэвид Баклидің пікірінше, бұл кейіпкер – "шизоидтық қосынды", ол музыкада көрініс тапқан.

Жазу

Aladdin Sane негізінен 1972 жылдың желтоқсаны мен 1973 жылдың қаңтары аралығында гастрольдік кезеңдер арасында жазылған. Бұрынғы екі альбомы сияқты, ол Боуи мен Кен Скотттың бірлестігімен жасалған және Боуидің қосалқы тобы – Марстан келген Өрмекшілер (Spiders from Mars) – гитарист Мик Ронсон, бассист Тревор Болдер және барабаншы Мик Вудманси қатысқан, сонымен қатар хард-рок элементтері де бар.

Бірінші жағы

"Watch That Man" атты ашылу трегі америкалық рок-тобы New York Dolls-тың екі концертін көргеннен кейін жазылған. Автор Питер Доггеттің сөзіне сәйкес, Dolls-тың алғашқы екі альбомы британдық глэм-рок қозғалысына американ жауабын беруде маңызды рөл атқарды. Боуи олардың дыбысына әсерленіп, оны әнге көшіруді қалады. Пегг "Watch That Man" әнін "Rolling Stones-тің, әсіресе олардың "Brown Sugar" (1971) әнінен күшті әсер алған, жаман гараждық рокер" деп сипаттайды. Боуидің вокалы аспаптық бөлімдердің астында жасырылған бұл микс сыншылар мен жанкүйерлер тарапынан көп сынға ұшырады. Биографтар оны Элтон Джон мен Stones-тың "Exile on Main St." (1972) альбомының сол кездегі дыбысына теңейді. Лейбл және Боуидің баспагері MainMan бастапқыда Боуидің вокалын анығырақ естілетін жаңа микс сұрады, бірақ ол түпнұсқадан нашар деп танылды. "Aladdin Sane (1913–1938–197?)" Эвелин Уоның 1930 жылғы "Vile Bodies" романынан шабыттанды, Боуи RHMS Ellinis кемесімен Ұлыбританияға қайтып келе жатып оқыған. Бакли бұл әнді альбомның "шешімді" әні деп атады, ол Боуидің қатаң рок-н-роллдан гөрі эксперименталды жанрларды зерттеуін көрсетті. Әнде Гарсонның фортепиано солосы бар. Музыкаға блюздің күшті әсері бар, бұл Перонды былай деуге мәжбүр етті: "Бұл туынды бұрынғы Боуи әндеріндей британдық блюз рухын сезіндіреді". Әннің мәтіні Игги Попқа да арналған, Боуи әннің кейіпкерін "ақ қоқыс, трейлерде тұратын бала, әлем оқығанын білгісі келмейтін жасырын интеллектуал" деп сипаттады. "Lady Grinning Soul" альбомы үшін соңғы жазылған әндердің бірі болды. Бұл сонымен қатар соңғы сәтте "John, I'm Only Dancing" әнінің "саксофондық нұсқасын" ауыстырып, альбомды аяқтады. Әннің шабыт көзі американдық соул әншісі Клаудия Леннер болуы мүмкін, Боуи оны АҚШ гастрольдері кезінде кездестірді және ол Rolling Stones-тың "Brown Sugar" әніне де шабыт берді, бірақ сыншы Крис О'Лири шабыттың француз әншісі Аманда Лир болғанын айтады, ол Боуидің уақыт-уақытымен сүйіктісі болған. Альбомдағы басқа тректерден айырмашылығы, "Lady Grinning Soul" сексуалдық атмосфераға, сұлулыққа және тыныштыққа ие, және Ронсонның фламенко стиліндегі гитарасы мен Гарсонның латын стиліндегі фортепиано бөлігін қамтиды. Бұл трек жоғалған Джеймс Бонд тақырыбы ретінде сипатталған.

Атауы мен көркемдік бейнесі

Атауы "A Lad Insane" ойынына негіделген, ол бір кезде альбомның атауы ретінде қарастырылған. Альбомды тур кезінде жазғанда, ол Love Aladdin Vein деген жұмыс атауымен белгілі болды, Боуи сол кезде дұрыс деп ойлағанмен, оны есірткілік коннотацияларына байланысты өзгертуге шешті. Альбомның мұқабасында қызыл шашы бар, көйлексіз Боуи бейнеленген, ал қызыл және көк түсті найзағай оның бетін екіге бөледі, ал жас тамшысы мойнынан төмен ағып жатыр. Бұл сурет 1973 жылғы қаңтарда Брайан Даффидің солтүстік Лондон студиясында түсірілген. RCA компаниясы альбомды кеңінен жарнамаласын демекші, Боуидің менеджері Тони Дефрис мұқабаны мүмкіндігінше қымбатқа бағалауға тырысты. Ол әдеттегі төрт түс орнына жеті түс қолданылуын талап етті. Сол кезде бұл сурет ең қымбат мұқаба суреті болып есептелді. Макияж дизайнін жасаған суретші – Пьер Ларош, ол 1973 жылғы тур және Pin Ups мұқабасы түсіріліміне дейін Боуидің макияжын жасаушысы болды. Каннның сөзіне сүйенсек, Даффи мен Ларош студиядағы National Panasonic күріш пісіргіштен найзағайдың үлгісін алған. Макияж "өлімдей күңгірт қызғылт түспен" аяқталды, Канн Боуидің жұмылған көзімен бірге бұл "өлім маскасын" еске түсіретініне сенді. Соңғы сурет Боуидің тікелей камераға қараған бірнеше суреттен таңдалды. Бұл фотосуреттер кейін V&A мұражайындағы "Дэвид Боуи – Бұл" көрмесінің айқын символына айналды. Оны Филип Касл өңдеді, сонымен қатар Боуидің денесіндегі күміс әсерін жасауға көмектесті. Боуидің ең танымал суреттерінің бірі саналатын бұл мұқабаны The Guardian-нан Мик МакКанн "альбом мұқабаларының Мона Лизасы" деп атады, ал Billboard 2022 жылы оны барлық уақыттағы 50 ең ұлы альбом мұқабасының бірі деп таныды. Пегг оны "Боуидің ұзақ мансабындағы ең танымал сурет" деп сипаттайды. Альбом жарық көрген кезде мұқабасы қызу пікірталас тудырды. Каннның айтуынша, кейбіреулер Боуидің келбетіне наразылық білдірді және қызығушылық танытты, ал басқалары оны батыл деп санады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Хенри Эдвардс бұл суретті "25 жастағы, ағылшын композиторының ғарыш дәуірінің денесіз рухының ең тапқыр бейнесі" деп сипаттады. Кейіннен Канн Аладдин Санес сияқты мұқабаның жаңадан жетістікке қол жеткізген суретшілер үшін тәуекелді қадам болуы мүмкін екенін айтты.

Шығару

RCA 1972 жылдың 24 қарашасында "The Jean Genie" әнін жетекші сингл ретінде шығарды. Жарнамасында лейбл оны "Боуидің Америкадағы сәтті гастролінен шыққан алғашқы сингл" деп мәлімдеді. Ән Ұлыбритания сингл чартында екінші орынға ие болды, бұл Боуидің осы күнге дейінгі ең үлкен хиті болды. АҚШ-та бұл сингл нашар нәтиже көрсетіп, Billboard Hot 100 тізімінде 71-орынға жетті. Әнді Мик Рок түсірген видеоклиппен насихаттады, онда 1972 жылдың қазан айының соңында Сан-Францискода түсірілген концерттік кадрлар, Боуидің Марс қонақ үйі маңында және актриса Сиринда Фокстың суреті араластырылған. Екінші сингл "Drive In Saturday" 1973 жылдың 6 сәуірінде Ұлыбританияда жарық көрді. Бұрынғы сингл сияқты, ол да коммерциялық сәттілікке жетіп, Ұлыбританияда үшінші орынға көтерілді. "Time" әні сәуір айында АҚШ және Жапонияда, ал "Let's Spend the Night Together" шілде айында АҚШ және Еуропада сингл ретінде шығарылды. 1974 жылы Лулу Боуи мен Ронсон продюсерлік еткен "The Man Who Sold the World" синглының B-жағы ретінде "Watch That Man" әнін шығарды. "Aladdin Sane" 1973 жылдың 19 сәуірінде RCA арқылы Ұлыбританияда жарық көрді. Гиннестің британдық хит-альбомдары кітабында Боуидің "1973 жылы алты түрлі атаумен 182 апта бойы британдық альбомдар тізімінде үстемдік танытқандығы" айтылған. Боуидің 2016 жылы қайтыс болғаннан кейін "Aladdin Sane" АҚШ чарттарына қайта оралды, 2016 жылдың 29 қаңтарында Billboard Top Pop Catalog Albums чартында 16-орынға жетіп, үш апта бойы тізімде қалды. Billboard журналы оны "шикі энергия мен жарқын рок үйлесімі" деп сипаттады. The New York Times газетінде Эдвардс "Aladdin Sane" альбомын "оның дискографиясындағы ең көркем, бірақ әлі де біркелкі емес" деп атады. Сол сияқты, Phonograph Record компаниясының Ким Фаули "Time" және "The Prettiest Star" әндерін есептемегенде, оны жаман альбом деп санады. Фаули жазбаның кемшіліктерін "тымырлы, көп мағыналы лирика", оны жасау кезінде Ронсонмен жеткілікті ынтымақтастық болмауы және Гарсонның фортепианода ойнауы деп тапты. Басқа британдық жазушылар оған оң баға берді, Record Mirror журналының Вал Маббс оны Боуидің сол уақытқа дейінгі ең жақсы жұмысы деп атады. Phonograph Record журналына жазған Рон Росс Боуидің осы альбом арқылы өзін "Битлзден бері ең тұрақты және жылдам дамыған суретшілердің бірі" екенін дәлелдегенін айтты. Росс бірінші жағын "Боуи жазған ең тығыз және ең жақсы жұмыс" деп санады. NME жазушысы Чарльз Шаар Мюррей "Aladdin Sane" альбомын "жылдың үздік альбомы" атағына лайық деп санады, сондай-ақ оны "осы онжылдықта жасалған ең маңызды музыкалық туындыларға лайықты үлес" деп атады. Village Voice сыншысы Роберт Кристагау бірнеше жылдан кейін оның сүйікті Боуи альбомы "Aladdin Sane" болғанын жазды, "Ziggy Stardust және Diamond Dogs тұжырымдамаларының арасында қалған, елегантты хард-рок әндерінің жинағы (плюс бір Жак Брель стиліндегі ән)". Боуи өзін білдіру арқылы емес, Rolling Stones-ты еліктеп музыкасын жақсартқаны, әрине, Stones-қа құрмет көрсету, бірақ сонымен қатар Боуидің рок-н-роллмен қарым-қатынасының әрқашан қаншалықты тиімді болғанын көрсетеді.

Кейінгі оқиғалар

1973 жылдың ақпан айында, «Аладдин Сане» аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Боуи мен тобы Ziggy Stardust Tour-дың соңғы бөлігі үшін қайта жолға шықты, оны Пегг «Аладдин Сане Тур» деп атады. Альбомдағы сол құрамы гастрольге оралды, оларға бұрын 1960 жылдардың аяғында Боуимен әртүрлі жобаларда бірге ойнаған гитарист Джон Хатчинсон қосылды. «Lady Grinning Soul» әнінен басқа, «Аладдин Сане» альбомынан барлық тректер сет-листке енгізілді. Боуи турдың осы бөлігінде сахнадағы өнерін күрт өзгертті, бұрынғы қойылымдардағы ұялшақ бейнесімен салыстырғанда көбірек ашық және түсініксіз болды. Ол сондай-ақ шоулар барысында көптеген костюмдер ауыстырды, тіпті мим мен маскалар арқылы «Аладдин Сане» кейіпкерін сомдады. Турдың бұл бөлігі АҚШ-та басталды, кейін сәуір айында Жапонияға жалғасты. Боуидің сахналық өнерін жапондық көрермендер мен сыншылар жоғары бағалады. Мамыр айының басында Ұлыбританияға оралғанда, «Аладдин Сане» хит-парадтың басына шығып, Боуидің туған еліндегі танымалдығы арта түсті; турдың Ұлыбританиядағы соңғы кезеңі толығымен сатылып кетті. Ұлыбританиядағы кезеңде сет-листке шағын өзгерістер енгізілді және «Аладдин Сане» обложкасындағы көк және қызыл шағылысқан найзағай бейнесін көрсететін фондық баннерлер пайда болды. Лондонның Earls Court Arena-сында өткен алғашқы шоу сәтсіз болғанына қарамастан, қалған концерттер сәтті өтті, сыншылар мен көрермендердің ризашылығына ие болды. Турдың соңғы концерті 1973 жылдың 3 шілдесінде Лондонның Хаммерсмит Одеонында өтті. Бұл қойылымды режиссер Д.А. Пеннебейкер деректі фильм мен концерттік фильмге түсірді, ол 1979 жылы көрсетілді және 1983 жылы «Ziggy Stardust and the Spiders from Mars» деген атпен коммерциялық түрде шығарылды, оған «Ziggy Stardust: The Motion Picture» атты саундтрек альбомы қоса берілді. Осы концертте Боуи кенеттен шоудың «біз ешқашан ойнамайтын соңғы шоу» болатынын жариялады, кейін бұл оның Ziggy Stardust бейнесінен қанағаттанбағанын білдірді. Ронсонға бұл туралы алдын ала хабарласа, Болдер мен Вудмансиге айтылмады, бұл екеуінің Боуимен арасын кернеуге түсірді. Компенсацияға қатысты қосымша даулар шілде айында Вудмансидің «Жақар терілерден» шығарылуына әкелді. Боуидің келесі альбомы «Pin Ups» — RCA компаниясын қанағаттандыру мақсатында жасалған «уақытша» альбом болды, ол 1973 жылдың жазында жазылып, қазан айында шығарылды және Боуидің «Жақар терілермен» жазылған соңғы альбомы болды, ол кезде құрамда Ронсон мен Болдер ғана қалған еді.

Мұра

Артқа қарап қарағанда, «Аладдин Сане» музыка сыншыларынан жағымды пікірлер алды, бірақ көптеген сыншылар оны алдыңғы альбомымен қолайсыз салыстырды. AllMusic-тен Стивен Томас Эрлевин «Аладдин Сане» Зигги Стардаст үлгісін қайталағанына сенді, бірақ «жақсы да, жаман да». Музыка сыншылары сияқты, Боуидің өмірбаяушылары да «Аладдин Сане» альбомын көбінесе алдыңғы альбомымен салыстырып, оны нашар бағалады. Пегг оның Зиггиге қарағанда асығыс жасалғандай сезіледі дейді. Карр мен Мюррей «Әндер тым жылдам жазылды, тым жылдам жазылып, тым жылдам араластырылды» деді. Марк Шпиц Боуидің Зигги имиджінен ертерек кеткеніне болатын еді, егер оның музыкалық баспагері MainMan қысым көрсетпегенде. Альбом алдыңғысына қарағанда нашар деп есептелгеніне қарамастан, Шпиц оны Боуидің классикасы және әндерінің бірі деп атап, «жоғары деңгейде» екенін айтты және Боуи сол кезде «ойында бәрінен озып тұрғанын» көрсетті. Пегг оны «Боуидің ең жедел, қызықты және маңызды альбомдарының бірі» деп сипаттайды. Биограф Пол Тринка оны Зиггиге қарағанда «жақсырақ және эскиздік» деп сипаттап, «біреу жағынан атақ пен шоу-бизнес табиғаты туралы [алдыңғы альбомынан] көбірек сенімді куәлік» екенін айтады. Доггет сондай-ақ «Аладдин Сане» альбомын алдыңғысына қарағанда «шынайырақ» және «сыйлықтырақ» деп сипаттайды, «Stones-тан шабыттанған, жарқын дыбыс беру» Зиггидің «біршама тегіс дыбыстық кеңістігінен» асып түседі, бірақ Зигги өз бөліктерінің жиынтысынан артық және ұзаққа созылған мұраға ие болса да, «Аладдин Сане» — «оның әндері, оның мұқабасы және басқа ештеңе емес» деген қорытындыға келді. Перон бұл альбомды алдыңғы альбомы сияқты оңай түсінілмейтінін айтады, себебі оның «мелодиялық және гармониялық ілмектері» мен «қараңғырақ және ішкі сезімге бағытталған және талдамалы» ән сөздері аз, нәтижесінде альбом «Зиггидей жақсы есте қалмайды». Billboard-тан Джо Линч «Аладдин Сане» алдыңғы альбомы сияқты глэм-рокқа да әсерлі деп санайды. Ол екі альбомның да «Боуидің ұзақ мерзімді мансабы мен танылуын қамтамасыз еткенін» және екеуі де жанрды «басып өткенін», «өнер туындылары» екенін, сонымен қатар тек «глэм классикасы» емес, «рок классикасы» екенін айтады. 2003 жылы «Аладдин Сане» Rolling Stone журналының «Барлық уақыттың 500 ең ұлы альбомы» тізіміндегі Боуидің алты альбомының бірі ретінде (277-орында) және 2012 жылы жаңартылған тізімде 279-орында болды. Кейіннен ол Pitchfork журналының 1970-жылдардың 100 ең жақсы альбомы тізімінде 77-орынды иеленді. 2013 жылы NME журналы альбомды «Барлық уақыттың 500 ең ұлы альбомы» тізімінде 230-орынға қойды. Альбом сонымен қатар Роберт Димеридің «Өлмей тұрып тыңдауыңыз керек 1001 альбом» кітабының 2018 жылғы басылымына енгізілді.

Қайта шығарылғандар

"Аладдин Сане" бірнеше рет қайта шығарылды. 1973 жылғы винилдің бастапқы шығарылымында қаттамалы мұқаба болғанмен, кейінірек RCA-ның 1980 жылғы АҚШ-тағы қайта шығарылымы сияқты LP нұсқалары альбомды стандартты, қаттамалы емес мұқабада ұсынды. Альбом алғаш рет 1984 жылы RCA компаниясы CD форматында шығарды. 1990 жылы доктор Тоби Маунтин, Норт-Ист-Диджитал, Саутборо, Массачусетс штатында, Rykodisc үшін бастапқы мастер-таспалардан "Аладдин Сане" альбомын ремастерингтеді, ол бонустық тректерсіз шығарылды. 1999 жылы Питер Мью Abbey Road Studios студиясында EMI және Virgin Records компаниялары үшін оны қайтадан ремастерингтеді, және ол да бонус тректерсіз шығарылды. 2003 жылы EMI/Virgin екі дискілік нұсқасын шығарды. Бұл релиз, "Зигги Стардуст" және "Даймонд Догс" альбомдарымен бірге, 30 жылдық мерекелік 2CD Edition сериясының екінші альбомы болып табылады, және оның бірінші дискісінде альбомның ремастерингтелген нұсқасы бар. Екінші дискіде он трек бар, олардың кейбіреулері 1989 жылғы "Sound + Vision" жинағында бұрыннан шығарылған. 40 жылдық мерекелік басылым, Лондонның AIR студиясында Ray Staff ремастерингтеген, 2013 жылдың сәуірінде CD және цифрлық жүктеу форматында шығарылды. Альбомның 2013 жылғы ремастерингі 2015 жылғы "Five Years 1969–1973" жинағына енгізіліп, 2015–2016 жылдары CD, винил және цифрлық форматтарда жеке қайта шығарылды. 2013 жылғы ремастерингтің күміс винилге басылған 12 дюймдік шектеулі саны 2018 жылы альбомның 45 жылдығына арналып шығарылды. Альбомның 50 жылдығын мерекелеу үшін, ол 2023 жылдың 14 сәуірінде винилдік сурет дискісі және жартылай жылдамдықпен мастерингтелген нұсқада қайта шығарылды.