Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
тізім
Швецияның үкімет басшысы
a list
Head of government of Sweden
Швецияның премьер-министрі (statsminister сөзбе-сөз "мемлекет министрі" деп аударылады) Швецияның үкімет басшысы болып табылады. Премьер-министр және оның кабинеті (үкімет) Швеция Корольдігінде атқару билігін жүзеге асырады және Швеция Парламентіне бағынады. Премьер-министрді Риксдаг спикері ұсынады және палата қарапайым көпшілік дауыспен, теріс парламентаризм қағидасын қолдана отырып сайлайды. Риксдаг сайлауларын төрт жылда бір рет, ауыспалы жылдар арасындағы жұп жылдары өткізеді. Еуропадағы басқа да ұқсас лауазымдар сияқты, премьер-министр лауазымы да Швецияның демократиялануының нәтижесінде XIX ғасырда құрылды. Бұл лауазым құрылғанға дейін Швецияда патшадан бөлек ресми үкімет басшысы болған жоқ; ел кейбір кезеңдерде абсолюттік монархия болып келді. Дегенмен, бірнеше тұлғалар бұрын үкімет басшысы ретінде де-факто мәртебеге ие болған. Бүгінде премьер-министр Швециядағы ең ықпалды саяси рөлді атқарады. Парламенттік жүйедегі көптеген премьер-министрлерден айырмашылығы, премьер-министр де-юре де, де-факто да атқарушы биліктің басшысы болып табылады. Өйткені, Үкіметтің негізгі құжаты атқару билігін үкіметке толық береді, ал премьер-министр оның басшысы болып табылады. Премьер-министрдің екі ресми резиденциясы бар: Сегер үйі және Харпсунд.
The prime minister of Sweden (statsminister literally translates as "minister of state") is the head of government of Sweden. The prime minister and their cabinet (the government) exercise executive authority in the Kingdom of Sweden and are subject to the Parliament of Sweden. The prime minister is nominated by the speaker of the Riksdag and is elected by the chamber by simple majority, using negative parliamentarianism. The Riksdag holds elections every four years, in the even year between leap years. As with several other similar offices in Europe, the office of Prime Minister came into existence in the nineteenth century as a result of Sweden's democratisation. Prior to the creation of the office, Sweden had no official head of government separate from the king; the country in periods was an absolute monarchy. However, several figures had formerly attained de facto status as leader of the government. Today, the prime minister holds the most influential political role in Sweden. Unlike most prime ministers in parliamentary systems, the prime minister is both de jure and de facto chief executive. This is because the Instrument of Government explicitly vests executive power in the government, of which the prime minister is the leader. The prime minister has two official residences; these are the Sager House and Harpsund.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, Швеция монархиясы мемлекет басшысы және үкімет басшысы қызметін атқарды. Густав I, Карл XI және Густав III сияқты мысалдар швед үкіметінің монархияға негізделген құрылымын көрсетеді. Дегенмен, осы патшалардың көптегенінің де-факто үкімет басшысы рөлін атқарған ықпалды ішкі кеңесшілері болды; осыған ең көрнекті мысал – Швед империясының құрылуында маңызды рөл атқарған Аксель Оксенстерна. Лорд-канцлер лауазымы көбінесе де-юре үкімет басшысына ең жақын болып саналды және олардың міндеттері қазіргі Премьер-министрдің қызметіне ұқсас болды. 1809 жылғы жаңа Үкіметтік құжаты қабылданғанда Әділет министрі (justitiestatsminister) және Сыртқы істер министрі (utrikesstatsminister) лауазымдары құрылды, бірақ олардың рөлі тек тиісті министрліктердің басшыларына ғана шектелді. 1876 жылы Премьер-министр лауазымы құрылғаннан кейін, әділет және сыртқы істер жөніндегі премьер-министрлер тиісінше Әділет министрі және Сыртқы істер министрі болып төмендетілді. Әділет министрінен өзгеше, Сыртқы істер министрі «Ең Көрнекті» атағын сақтап қалды, бұл құрмет тек Премьер-министрмен ғана бөліседі. 1917 жылдан бастап монархтың премьер-министрді және мемлекеттік кеңесшілерді (кабинет министрлерін) өз қалауынша тағайындауы немесе Риксдагтың еркіне қарсы оларды лауазымда ұстауы мүмкін болмады. Осы кезден бастап, патша формальды түрде премьер-министрді тағайындаса да, іс жүзінде Риксдагтағы көпшілік партияның басшысын немесе көпшілік коалициядағы жетекші серіктестің басшысын тағайындауға міндетті болды. «Мемлекетті тек патша ғана басқарады» деген ереже Үкіметтік құжатта өзгеріссіз қалғанмен, енді патшаның өкілеттіктерін министрлер арқылы жүзеге асыруы және олардың кеңесімен әрекет етуі қажет екені түсінілді. Уақыт өте келе министрлер патшалық құқықтарды де-факто жүзеге асыра бастады. Алайда, осы кезеңде үкіметті білдіретін швед термині Kungl. Maj:t, яғни «Корольдік Ұлылық» сөзінің аббревиатурасы болып қала берді. 1974 жылға дейін Швециядағы атқарушы билік Король кеңесі арқылы жүзеге асырылды. Конституциялық реформа жаңа Үкіметтік құжатты қабылдады, ол парламенттік жүйені де-юре орнатты және Корольдікке бағынбаған конституциялық өкілеттіктерге ие кабинеттік үкімет құрды. Сонымен қатар, ол монархияны тіпті номиналды саяси биліктен айырып, кабинетті елдің атқарушы билігіне айналдырды, атау бойынша да, іс жүзінде де. Бұл 1917 жылы парламенттік үкіметтің толыққанды орнауынан бері қалыптасқан тәжірибелерді заңдастырды.
Historically, the monarchy of Sweden served as both head of state and head of government. Examples like Kings Gustav I, Charles XI, and Gustav III showcase how the Swedish government was structured around the monarchy. However, many of these kings had powerful domestic advisors who sometimes took on the role of de facto head of government; the most prominent of these examples is Axel Oxenstierna, who played a pivotal role in the formation of the Swedish Empire. The office of Lord High Chancellor was commonly the closest role to a de jure head of government, and they had similar responsibilities to the modern Prime Minister during the so called Age of Liberty; no governmental offices were called Prime Minister at the time. At the adoption of the new Instrument of Government of 1809, the two offices of Prime Minister for Justice (justitiestatsminister) and Prime Minister for Foreign Affairs (utrikesstatsminister) were created, though their roles were no more than just the heads of their respective ministries. When the office of the prime minister was created in 1876, the prime ministers for justice and foreign affairs were thus subsequently demoted to Minister for Justice and Minister for Foreign Affairs. Unlike the minister for justice, the minister for foreign affairs did, however, continue to be styled as "Excellency", an honour shared only with the prime minister. After 1917, it was no longer possible for a monarch to appoint the prime minister and the councillors of state (cabinet ministers) at their own discretion, or keep them in office against the will of the Riksdag. From that time onward, while the king still formally appointed the prime minister, in practice he was required to appoint the leader of the majority party in the Riksdag, or the leader of the senior partner in the majority coalition. While the provision in the Instrument of Government stating that "the King alone shall govern the realm" remained unchanged, it was now understood that the king was required to exercise his powers through the ministers and act on their advice. Over time, the ministers came to de facto exercise the royal prerogatives. However, the Swedish term used for the government during this period was still Kungl. Maj:t, an abbreviation of Kunglig Majestät 'Royal Majesty'. Until 1974, the executive authority in Sweden had been exercised through the King in Council. Constitutional reform provided a new Instrument of Government which de jure established the parliamentary system and created a cabinet government with constitutional powers not derived from the Crown. At the same time, it stripped the monarchy of even nominal political powers, making the cabinet the country's executive authority in both name and in fact. This codified a number of practices dating from the definitive establishment of parliamentary government in 1917.
Міндеттер
Үкімет құралы премьер-министрдің кабинет мүшесін вице-премьер-министр етіп тағайындауын қажет етеді, премьер-министр өкілеттіктерін орындай алмаған жағдайда. Бірақ, вице-премьер тағайындалмаған немесе болмаған жағдайда, кабинеттегі ең тәжірибелі министр үкімет басшысының міндетін атқарады. Егер бірнеше министрдің қызмет мерзімі бірдей болса, ең үлкен жасқа иесі лауазымға өтеді (қазіргі үкіметтік тізімін қараңыз). Конституциялық тұрғыдан алғанда, премьер-министрдің мәртебесі Дания мен Норвегиядағы әріптестерінен жоғары. 1975 жылдан бері премьер-министр заң жүзінде де, іс жүзінде де басшы болып табылады, оның өкілеттіктері мен міндеттері Үкімет құралында нақты көрсетілген. Екі көрші скандинавиялық монархиясында монарх номиналды басшы болып саналады, бірақ министрлердің кеңесіне сүйенуге міндетті. Алайда, 1971 жылы ірі саяси партиялар қол жеткізген Тореков келісімі, 1975 жылы күшіне енген Үкімет құралымен бекітілді, швед монархын үкімет ісіндегі тіпті номиналды рөлден де айырды, осылайша 1917 жылы парламенттік үкіметтің толыққанды құрылуынан бері қалыптасқан тәжірибені заңмен бекітті.
The Instrument of Government requires that the prime minister appoint a member of the cabinet as Deputy Prime Minister, to perform the duties of the prime minister if the prime minister cannot. However, if a deputy prime minister is absent or has not been appointed, the senior minister in the cabinet becomes acting head of government. If more than one minister has equal tenure, the eldest assumes the position (see Swedish governmental line of succession for the present governmental line of succession). Constitutionally, the prime minister's position is stronger than that of his or her counterparts in Denmark and Norway. Since 1975, the prime minister has been both de jure and de facto chief executive, with powers and duties specifically enumerated in the Instrument of Government. In the two neighboring Scandinavian monarchies, the monarch is the nominal chief executive, but is bound by convention to act on the advice of the ministers. However, the so called Torekov Compromise reached in 1971 by the major political parties, codified with the Instrument of Government that went into effect in 1975, stripped the Swedish monarch of even a nominal role in governmental affairs, thus codifying actual practices that had been in place since the definitive establishment of parliamentary government in 1917.
Тағайындау
Жаңа премьер-министрді тағайындау үшін Риксдаг спикері партия басшыларымен кеңеседі, содан кейін Риксдагқа бекітілуге ұсынылатын үміткерді анықтайды. Спикер ұсынған кандидат теріс парламентаризм қағидасы бойынша сайланады. Іс жүзінде, бұл премьер-министрлік лауазымына ұсынылған адам 175 депутаттың 175-тен азы "жоқ" деп дауыс берсе, "иә" дауыстарының немесе дауыс бермеудің санына қарамастан, бекітіледі дегенді білдіреді. Бұл Риксдаг көпшілігінің үміткерді "қабылдауы" деп сипатталады. Риксдаг мақұлдағаннан кейін, жаңа премьер-министр тағайындалғаннан кейін Риксдагқа жаңа үкіметті құрау үшін таңдалған министрлер туралы хабарлауы керек. Үкіметтің ресми түрде ауысуы, яғни жаңа премьер-министрдің қызмет мерзімі Корольдік сарайдағы Мемлекеттік кеңесте басталады. Бұл корольдің, қазіргі уақытта Карл XVI Густафтың төрағалығымен өтетін үкімет отырысы. Осы отырыста спикер үміткерді ұсыну және сайлау процесі туралы есеп береді. Содан кейін король үкімет ауысқанын жариялайды, жаңа премьер-министрді және олардың үкіметін тағайындау рәсімін аяқтайды.
To appoint a new prime minister, the speaker of the Riksdag holds consultations with party leaders to propose a candidate to be submitted for approval to the Riksdag. The speaker's proposed candidate is then elected through negative parliamentarism. In practice, this means that the prime minister nominee is confirmed if fewer than 175 MPs vote 'no', regardless of the number of 'yes' votes or abstentions. This is described as being "tolerated" by a majority of the Riksdag. After approval by the Riksdag, the new prime minister designate must inform the Riksdag which ministers are chosen to make up the new government. The formal change of government, and thus the start of the term for the new prime minister takes place at a Council of State at the Royal Palace. This is a government meeting chaired by the king, currently Carl XVI Gustaf. During this meeting, the speaker gives an account of the nomination and election process. The king then announces that a change of government has taken place, finalising the appointment of the new prime minister and their government.
Отставка
Премьер-министр отставкаға кеткенде, қайтыс болғанда немесе Риксдаг оны қызметтен босатуға мәжбүрлегенде, Риксдаг спикері премьер-министрден (немесе оның орынбасарынан) жаңа үкімет қызметке кіргенге дейін үкіметті уақытша үкімет ретінде сақтап тұруын сұрайды. Егер премьер-министр сенімсіздік дауысымен отставкаға кетуге мәжбүр болса, бүкіл министрлер кабинеті құлайды және жаңа премьер-министрді сайлау процесі басталады. Премьер-министр сайлаудан кейінгі алғашқы үш айдың ішінде сенімсіздік білдіргеннен кейін де Риксдагты таратуға құқылы.
Whenever a prime minister resigns, dies, or is forced from office by the Riksdag, the speaker of the Riksdag asks the prime minister (or their deputy) to keep the government as a caretaker government until the new government takes office. If the prime minister is forced by a vote of no confidence to resign, the entire cabinet falls, and the process of electing a new prime minister starts. The prime minister can dissolve the Riksdag, even after receiving a vote of no confidence, except during the first three months after an election.