Кіріспе

Маркетингтік стратегия

Позиционирование – бұл брендтің тұтынушылар санасындағы орны және оны бәсекелестердің өнімдерінен қалай ерекшелендірілетіні. Бұл брендтің танылуынан өзгеше. Компаниялар өнімдерді немесе брендтерді позиционирлеу үшін өз брендтерінің ерекше белгілеріне (не екені, не істейтіні, қалай істейтіні және т.б.) назар аударуы мүмкін, немесе маркетингтік кешен арқылы қолайлы имиджді (арзан немесе премиум, тұтынушылық немесе сәнді, бастапқы немесе жоғары деңгейлі және т.б.) жасауға тырысуы мүмкін. Бренд берік позицияға қол жеткізгеннен кейін, оны қайта позиционирлеу қиынға соғуы мүмкін. Брендті тиімді позиционирлеу және ұзаққа созылатын естелік қалыптастыру үшін брендтер тұтынушылармен шынайы байланыс орната білуі керек, ал брендтік тұлғаны құру осы типтегі байланысты орнатуға көмектеседі. Позиционирование – ең күшті маркетингтік ұғымдардың бірі. Бастапқыда позиционирование өнімге бағытталған, бірақ Аль Риес пен Джек Трауттың еңбектерімен брендтің беделін қалыптастыру және бәсекелестердің өнімдері арасындағы орнын анықтауға дейін кеңейді. Шефер мен Кьюлвейн бұл ұғымды материалдық және рационалдық аспектілерден асып, брендтің миссиясы немесе мифымен байланыстырылған «мағынаны» қамтиды. Ең бастысы, позиционирование – «белгілі бір брендтің мақсатты аудитория санасындағы орны». Позиционирование ұғымының пайда болуының нақты тарихы белгісіз. Ғалымдар оның Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде дамыған жарнама индустриясынан туындаған болуы мүмкін екенін болжайды, бірақ ол 1950 және 60-шы жылдарда ғана жүйелендіріліп, танымал болды. Позиционирование ұғымы өте әсерлі болды және оны қазіргі заманға сай және маркетологтар үшін маңызды ететін жаңа тәсілдермен дамып келеді.

Анықтамалар

Дэвид Огилви маркетинг сарапшылары арасында позиционирлеудің мәніне қатысты жалпы келісім болмаған кезде, оның анықтамасы "өнім не істейді және ол кімге арналған" екенін атап өтті. Мысалы, Dove құрғақ қолдары бар әйелдерге арналған сабын ретінде, ал лас қолдары бар ерлерге арналған өнім ретінде сәтті позиционирленді. Ал Рис және Джек Троут позиционирлеудің бірнеше анықтамасын ұсынды. 1969 жылы жарияланған "Индустриалдық маркетинг" мақаласында Джек Троут позиционирлеуді – тұтынушылар ақпараттық жүктемені жеңілдету және жаңа ақпаратты логикалық жерге орналастыру үшін қолданатын ой құрылғысы деп айтты. Оның пікірінше, бұл маңызды, себебі әдеттегі тұтынушы қажетсіз жарнамамен көтеріліп, бірден санасында ыңғайлы (бос) орын таппаған барлық ақпаратты теріске шығаруға бейім. "Позиционирлеу: Ақылыңыз үшін шайқас" еңбегінде бұл дуэт анықтаманы "ақылда терезе табудың ұйымдастырылған жүйесі" ретінде кеңейтті. Бұл коммуникацияның тек қана дұрыс уақытта және дұрыс жағдайда ғана мүмкін болатындығы тұжырымына негізделген. Позиционирлеу қабылданатын құндылық ұғымымен тығыз байланысты. Маркетингте құндылық – болашақ тұтынушының бір өнімнің артықшылықтары мен кемшіліктерін басқаларымен салыстырғандағы бағалауының айырмасы. Құндылық өнімнің пайдалы қасиеттері, ерекшеліктері, стилі, ақшаның құндылығы сияқты түрлі формаларда көрініс табуы мүмкін.

Шығу тегі

Позициялау тұжырымдамасының нақты бастауы белгісіз. Cano (2003), Schwartzkopf (2008) және басқалар нарықты сегменттеу және позициялау тұжырымдарының 1920 жылдардан бері бренд жарнамасын құраған жасырын білімнің маңызды бөлігі болғанын, бірақ 1950 және 60 жылдарға дейін маркетинг оқулықтарында және ғылыми мақалаларда жазылмағанын айтады. Аль Риес және Джек Траут 1960 жылдардың соңында өнім немесе бренд позициялау концепциясын бірнеше мақала жариялап, содан кейін кітап шығару арқылы дамытқандары үшін жиі мақталады. Рис және Траут, бұрынғы жарнама басшылары, 1969 жылы «Индустриалды маркетингте» және 1972 жылы «Жарнамалық дәуірде» позициялау туралы мақалалар жариялады. 1970 жылдардың басында позициялау маркетологтар арасында, әсіресе жарнама және ілгерілету саласындағы мамандар арасында танымал терминге айналды. 1981 жылы Риес және Траут «Позициялау: Ақылыңыз үшін шайқас» атты классикалық кітабын жариялады. Дегенмен, Риес пен Трауттың осы концепцияны ойлап тапқаны туралы мәлімдемеге маркетинг ғалымдары қарсылық білдірді. Стивен А. Фокс, Аль Риес және Джек Траут «олар концепцияны қайта жандандырып, оны өздерінің таңбалық белгісіне айналдырды» деді. Кейбір ғалымдар 1950 жылдардың ортасында, Риес пен Трауттың классикалық мақалалар сериясын жариялағанға дейін он жыл бұрын, позициялау концепциясын дамытқандығы үшін жарнама гуруы Дэвид Огилвиді құрметтейді. Риес пен Трауттың ерте жазбалары позициялау концепциясы 1950 жылдарға дейін жарнама индустриясында кеңінен қолданылғанын көрсетеді. Огилвидің жазбалары оның концепцияны жақсы білгенін және кем дегенде 1950 жылдардан бастап осы идеямен шығармашылық командасын оқытқанын көрсетеді. Огилвидің айтуынша, «ең маңызды шешім – өнімді қалай позициялау» және «әр жарнама – брендтің беделіне жасалған ұзақ мерзімді инвестицияның бір бөлігі». Огилви позициялау концепциясын 1950 жылдардың ортасында және 1960 жылдардың басында, Риес пен Траут позициялау туралы мақалаларын жариялағанға дейін бірнеше кампанияларда қолданды. 1957 жылы іске қосылған Dove кампаниясы туралы Огилви былай түсіндірді: «Мен Dove-ді қолы кір болған ерлерге арналған жуғыш зат ретінде позициялай алатын едім, бірақ оны құрғақ терісі бар әйелдерге арналған дәретхана сабыны ретінде позициялауды таңдадым. Бұл 25 жылдан кейін де нәтижелі». 1920 жылдан бастап американдық агенттік J. Walter Thompson (JWT) брендтің жекелігін, бренд имиджін және брендтің өзіндік ерекшеліктерін дамытуға назар аударды – бұл позициялаумен тығыз байланысты концепциялар. Атлант мұхитының арғы жағындағы ағылшын агенттігі W. S. Crawford's Ltd «өнім жекелігі» және «жарнамалық идея» концепцияларын қолдана бастады, жарнама сатуды ынталандыру және «сатып алу әдетін» қалыптастыру үшін жарнама тауарлардың айналасында «нақты идеялар қатарын құруы» керек екенін айтты. Мысалы, 1915 жылы JWT Lux сабынының жарнамалық есебін алды. Агенттік жүн киімге арналған өнім ретіндегі дәстүрлі позициялауды кеңейту керектігін ұсынды, сонда тұтынушылар оны үйдегі барлық нәзік маталарға қолданылатын сабын ретінде көреді. Осы мақсатта Lux позициясын өзгертіп, қымбат киім және сәнді киіммен ұзақ қарым-қатынас орнатты. Cano Lux үшін JWT қолданған стратегия тұтынушылардың брендтік бейнелерді қалай құратынын жақсы түсінгенін көрсетті деп мәлімдеді. JWT жарнаманың әлеуметтік ортақ символдарды тиімді қолданғанын мойындады. Lux бренді тұрмыстық еңбек имиджінен ажырап, демалыс және сән имиджімен байланысты. Реклама басшылары ретінде олардың мансабының басында Риес пен Траут екеуі де өз жұмыстары арқылы позициялау концепциясымен танысты. Риес пен Траут жарнама индустриясында қол жетімді болған жасырын білімді жүйеледі; олардың мақалалары мен кітаптарын жариялау арқылы позициялау концепциясын танымал етті. Риес пен Траут позициялау концепциясын жарнамалық қауымдастықтан кең маркетингтік қауымдастыққа таратуда ықпалды болды. Олардың мақалалары өте ықпалды болды. 1970 жылдардың басында позициялау маркетологтар арасында, әсіресе жарнама және ілгерілету саласында жұмыс істейтіндер арасында танымал терминге айналды. 1981 жылы Риес пен Траут өзінің классикалық кітабын жариялады, «Позициялау: Ақылыңыз үшін шайқас» (McGraw Hill 1981). Маггардтың айтуынша, позициялау жоспарлаушыларды құнды концептуалды құралмен қамтамасыз етеді, ол әртүрлі стратегиялық техникаларды мағыналы және өнімді ету үшін тиімді қолданылады. Бұл ерте позициялау тактикасы өнімнің өзіне – оның «формасына, қаптама мөлшеріне және бағасына» бағытталған, деп Аль Риес және Джек Траут айтады. Бұрынғы өнімге назар аударудан басқа, позициялау қазір брендтің беделін және бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыруды қамтиды. Алайда «Ахаға қол жеткізіңіз!» кітабында: «Өзіңіздің позицияңызды табыңыз және бәсекелесіңізді жеңіңіз», Энди Каннингем брендтің «позициялаудан туындайтынын; ол позициялаудың эмоционалдық көрінісі» екенін ұсынады. «Бренд – позициялаудың яны, ал екеуі де біріксе, сіз компанияның толық бейнесін сезінесіз».

Дифференциациялау мен орналасу

Дифференциация орналасу тұжырымымен тығыз байланысты. Дифференциация – компанияның өнімін ерекшелейтін фактор, ол бірінші болуы, ең төмен бағалы болуы немесе басқа да ерекшеліктері арқылы жүзеге асырылады. Өнімнің немесе брендтің көптеген айырмашылықтары болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы да мақсатты нарық үшін мағыналы немесе маңызды болмауы мүмкін. Позиционирование – бұл мақсатты нарықтың санасында қалыптасатын қабылдау, ал дифференциация – маркетологтардың өнім дизайны, баға белгілеу немесе таныстыру шаралары арқылы жасайтын ісі.

Түсіністік карталау

Нарықта компанияның немесе брендтің қандай орынды таба алатынын анықтау үшін сарапшылар көбінесе перцепциялық карталау немесе сәйкестік талдауы сияқты әдістерге жүгінеді. Перцепциялық карталар – бұл тұтынушылардың санасындағы әртүрлі брендтердің бір санаттағы салыстырмалы орнының диаграммалық бейнесі. Дәстүрлі перцепциялық карталау тұтынушылар үшін маңызды екі факторды таңдайды (көбінесе, бірақ міндетті емес, баға және сапа), содан кейін нарықтан алынған үлгіге осы екі фактор бойынша әртүрлі брендтерді қайда орналастыратындарын сұрайды. Нәтижелер барлық жауап берушілер бойынша орташаланады және нәтижелер графикте көрсетіледі, бұл халықтың орташа мүшесі санатты құрайтын брендтерді қалай қарастыратынын және әр брендтің сол санаттағы басқа брендтермен қалай байланысты екенін көрсетеді. Екі өлшемді перцепциялық карталар жиі қолданылатын болса да, көп өлшемді карталар да пайдаланылады. Перцепциялық карталаудың басты артықшылығы – фирманың «иелене» алатын нарықтағы бос орындарды анықтау мүмкіндігін ұсынады. + Перцепциялық карталар АҚШ автокөліктері санатының қарапайым перцепциялық картасы (екі факторды пайдалана отырып) Аналгетиктер санатының көп өлшемді перцепциялық картасы Гипотетикалық өнім санатының перцепциялық картасы

Компанияны қайта құру

Тұрақсыз нарықтарда, өнім желісі немесе брендтің орнына бүкіл компанияны қайта позициялау қажет, тіпті жедел қадам қадағалау керек болуы мүмкін. Мысалы, Goldman Sachs және Morgan Stanley инвестициялық банктерден коммерциялық банктерге күрт ауысқанда, инвесторлардың, қызметкерлердің, клиенттердің және реттеушілердің барлық күтулері өзгеруі керек болды, және әр компания осы қабылдаулардың қалай өзгеретініне ықпал етуі қажет еді. Бұл бүкіл фирманың позициясын өзгертуді білдіреді. Бұл әсіресе шағын және орта кәсіпорындар үшін маңызды, олардың көпшілігі жеке өнім желілері үшін күшті брендтерге ие емес. Ұзаққа созылған экономикалық төмендеу кезінде, дамыған экономикада тиімді болған бизнес тәсілдері көбінесе тиімсіз болып қалады және фирманың позициясын өзгерту қажеттігі туындайды. Мысалы, бұрынғыда қызметкерлердің шығындары мен корпоративтік шараларға байланысты табысқа жеткен жоғары деңгейдегі мейрамханалар, алғаш рет сату құралы ретінде құндылықты көрсетуге мәжбүр болуы мүмкін. Компанияны қайта позициялау – бұл тек маркетингтік мәселе ғана емес. Бұл нарықтың қалай өзгеретіні және фирманың бәсекелестері қалай әрекет ететіні туралы қиын шешімдерді қабылдауды қамтиды. Көбінесе бұл шешімдер жеткілікті ақпарат болмаған жағдайда қабылдалуы керек, себебі "тұрақсыздық" ұғымының өзі өзгерісті болжауды қиын немесе мүмкін емес етеді.