Кіріспе

Жоғарғы Силезия (;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;; Бұл аймақ ауыр өнеркәсіп (кен өндіру және металлургия) үшін танымал.

География

Жоғарғы Силезия Одер өзенінің жоғарғы ағысында, Шығыс Судет тауларының солтүстігінде және Моравия қақпасының оңтүстігінде орналасқан, осы қақпа Моравия тарихи аймағымен оңтүстік шекараны құрайды. Шығысқа қарай жатқан Силезия Бескидтерінде Висла өзені бастау алып, шығысқа қарай ағады, ал Бяла және Пшемса салалары Кіші Польшамен шығыс шекарасын белгілейді. Солтүстікте Жоғарғы Силезия Ұлы Польшамен, ал батыста Төменгі Силезиямен шектеседі (Вроцлав маңындағы іргелес аймақ Орта Силезия деп те аталады). Қазіргі уақытта ол үлкен поляк және кіші чех Силезиясына бөлінген, ол Чехияның Моравия Силезиясы және Оломоуц аймақтарында орналасқан. Польшаның Жоғарғы Силезия аумағы Ополе воеводиясының көп бөлігін, Бжег және Намислов төменгі Силезия округтерін, сондай-ақ Силезия воеводиясының батыс жартысын қамтиды (Бендзин, Бельско-Бяла, Ченстохова кіші польша округтері мен Ченстохова, Клобук, Мышков, Заверце және Живец қалалары, сондай-ақ Даброва-Гурнича, Явожно және Сосновец қалалары ескерілмейді). Бөлінген Циешин Силезиясы, сондай-ақ бұрынғы Австрия Силезиясы – Жоғарғы Силезияның тарихи бөліктері болып табылады.

Тарих

Бавариялық географтың 9-ғасырдағы мәліметтеріне сәйкес, батыс славяндық Ополания тайпасы Көші-қон дәуірінен бастап Одер өзенінің жоғарғы ағысына, Ополе қамалының төңірегіне қоныстанған. Принц I Светоплюк (871-894) тұсында бүкіл Силезия оның Ұлы Моравия мемлекетінің құрамына кірген. 906 жылдан кейін мемлекет тарағаннан соң, аймақ Чехияның Премислид әулетінен шыққан билеушілер, герцог I Спитниев (894-915) және оның інісі I Вратислав (915-921) билігіне қарады, соңғысы Силезияның астанасы Вроцлавқа негіз салып, оған ат берген болуы мүмкін.

Польша билігі

990 жылы жаңадан таққа отырған поляк герцогы Миешко I Силезияның көп бөлігін бағындырды. Оның ұлы және мұрагері Болеслав I Батыл (992–1025), Неймшадағы Орта Силезия бекінісінен, Вроцлав діни округін құрғаннан кейін, бірнеше ғасыр бойы Польша құрамында болған, бірақ 1025 жылдан бастап Бретислав I сияқты богемиялық герцогтар таласқан, пұтқа табынушы Ополанияның Жоғарғы Силезия жерлерін бағындырды. Соңында, 1137 жылы поляк князі Болеслав III Вриемұт (1107–1138) богемиялық герцог Собеслав I-мен келісімге келді, нәтижесінде Судет таулары бойымен шекараны бекітетін бейбіт келісімге қол қойылды. Алайда, Болеслав III-нің қайтысы мен оның өсиетінен кейін Польшаның фрагментациясы басталды, бұл оның орталық билігін күрт әлсіретті. Жаңадан құрылған Силезия герцогтігі Болеславтың үлкен ұлы Владислав II-нің ұрпақтары – Силезия Пиасттарының атамекеніне айналды. Дегенмен, олар Польша тағына таласу мүмкіндігінен айырылып, тек Киелі Рим императорының көмегімен Силезиядағы өздерінің иеліктерін қайтаруға қол жеткізді. Мұрагерлік принципінің (агнатикалық) сәтсіздігі Силезия провинциясының бөлінуіне әкелді: 1172 жылы Владиславтың екінші ұлы Миешко IV Таңбайақ өзінің құқықтарын жариялады және ағасы, Силезия герцогы Болеслав I Ұзынның қолынан Рацибордың Жоғарғы Силезия герцогтігін аллодий ретінде алды. Польша тағы үшін күрес барысында Миешко 1177 жылы жаңа поляк билеушісі Казимир II Әділден Бытом, Оświęcim, Zator, Siewierz және Pszczynaның бұрынғы Кіші Польша жерлерін алды. 1202 жылы Миешко Таңбайақ қайтыс болған немере інісі Ярославтың Ополе герцогтігін басып алғаннан кейін, ол Ополе және Рацибор герцогы ретінде Жоғарғы Силезияның барлық аймағын биледі. 13 ғасырдың басында Силезия Пиасттарының көршілес Киелі Рим империясымен байланысы күшейді, өйткені бірнеше герцогтар неміс ақсүйектерінің ұрпақтарына үйленді. Төменгі Силезия герцогы Генрих I Сақалдының ықпалымен, 1230 жылдан бастап Ополе герцогы Казимир I-нің кіші ұлдары үшін Жоғарғы Силезияның регенті болды, Силезия жерлерінің көп бөлігіне неміс иммигранттары қоныстанды, Ostsiedlung барысында неміс қалалық құқығы бойынша көптеген қалалар салынды. Силезияны қайта біріктіру жоспарлары Польшаға алғашқы моңғол шапқыншылығы және 1241 жылғы Легница шайқасында герцог Генрих II Ыстыққанның қазасы салдарынан күйреп кетті. Жоғарғы Силезия 1281 жылы герцог Владислав Опольскийдің қайтысынан кейін Битом, Ополе, Рацибор және Cieszyn герцогтіктеріне бөлінді. Шамамен 1269 жылы, Премислид герцогы Николай I басқарған, оның ұрпақтары 1336 жылы Рацибор герцогтігін мұра еткен, Моравияға жапсарлас Опава герцогтігі құрылды. Олар екі герцогтікті де жеке одақта басқарғандықтан, Опава Жоғарғы Силезия аймағына айналды.

Богемия, Венгрия, Австрия және Пруссия

1327 жылы Жоғарғы Силезия герцогтары, көптеген Төменгі Силезиялық әріптестері сияқты, Богемия королі Иоаннға адал болуға ант берді, осылайша Богемия патшалығының вассалдарына айналды. Польшаның Казимир III Ұлы патша тұсында қайта құрылған кезде, 1335 жылғы Тренчин шарты бойынша барлық Силезия поляк емес деп ерекше айқындалып, Богемия жеріне және тікелей емес – қасиетті Рим империясына қарады. 14 ғасырдың ортасына қарай, Жоғарғы Силезияға неміс қоныс аударушыларының келуі Қара өлім жұқпалы ауруынан тоқтатылды. Төменгі Силезиядан өзгеше, германизация процесі тоқтатылды; халықтың көп бөлігі поляк және силезия тілдерін ана тілі ретінде, көбінесе неміс (силезиялық неміс) тілін екінші тіл ретінде қолданды. Оңтүстік облыстарда лах диалектілері де қолданылды. Латын, чех және неміс тілдері қалаларда ресми тілдер ретінде пайдаланылса, тек 1550 жылдары (протестанттық реформация кезінде) поляк есімдері бар жазбалар пайда бола бастады. Жоғарғы Силезия гусит соғыстарының салдарынан зардап шекті және 1469 жылы Венгрия королі Матиас Корвин басып алды, ал Ошвицым және Затор герцогтықтары Кіші Польшаның бір бөлігі ретінде Польша тәжіне қайта оралды. 1526 жылы Ягеллон патшасы Людовик II қайтыс болғаннан кейін, Богемия патшалықтары Австриялық Габсбург үйіне мұрагерлікке өтті. 16 ғасырда Силезияның көп бөлігі Каспар Швенкфельд сияқты реформаторлардың ықпалымен протестанттыққа айналды. 1620 жылғы Ақ тау шайқасынан кейін, Габсбургтер әулетінің католик императорлары иезуиттердің жетекшілігімен католицизмді күштеп қайта енгізді. 1742 жылы Бірінші Силезия соғысы кезінде Төменгі Силезия және Жоғарғы Силезияның көп бөлігі Пруссия Корольдігімен басылып алынып, Бреслау шарты бойынша қосылды. Опава өзенінің оңтүстігіндегі шағын бөлігі Габсбургтер басқарған Богемия тәжінің құрамында "Жоғарғы және Төменгі Силезия герцогтығы" ретінде сақталды, бұл аймақ әдетте Австриялық Силезия деп аталды. 1815 жылдан бастап Пруссия Силезия провинциясына қосылған Жоғарғы Силезия, өзінің мол көмірі мен темір кенінің арқасында өнеркәсіптік аймаққа айналды. Пруссиялық Жоғарғы Силезия 1871 жылы Германия империясының бір бөлігіне кірді.