Кіріспе

Француз философы (1715–1771)

Клод Адриен Хельветиус (/h//ɛ//l/'/v//iː//ʃ//ə//s/; klod adʁijɛ̃ ɛlvesjys; 26 қаңтар 1715 – 26 желтоқсан 1771) – француз философы, масон және әдебиетші.

Өмір

Клод Адриен Хельветиус Францияның Париж қаласында дүниеге келген. Оның әулеті дәрігерлерден тараған, бастапқыда Швайцер тегін алған (неміс тілінде «швейцар» деген мағынаны білдіреді; латынша Хельветиус деп жазылған). Оның ұлы атасы Иоганн Фридрих Швейцер, «Хельветий» деген атпен танымал болған, неміс тегіндес голланд дәрігері және алхимигі еді. Оның атасы Адриан Хельвеций ипекакуанханы қолдануды енгізген, ал әкесі Жан-Клод Адриен Хельветиус Франция патшайымы Мари Лезчинскаяның бас дәрігері болған. Клод Адриен қаржылық мансапқа дайындалды, Каендегі анасының інісінің үйінде шәкірт болды, бірақ бос уақытын поэзиямен өткізді. 23 жасында патшайымның тілегімен, ол жылына 100 000 крона табыс беретін салық жинаушы болып тағайындалды. Осылайша ол байлығы мен жомарттығының арқасында, әдеби және көркемдік талғамдарымен өмірдің барлық ыңғайын көріп, мысалы, прогрессивті «Club de l'Entresol» клубына қатысты. Жасы ұлғайған сайын, Пьер Луи Мопертуидің математик, Вольтердің ақын, ал Монтескьедің философ ретінде жеткен табыстары оны одан да ұзаққа созылатын атаққа ұмтылдырды. Оның әйелі, Анна Катерина де Лигнивилль, мадам Хельветиус, бес он жылдан астам уақыт бойы Ағарту дәуірінің көрнекті тұлғаларын қабылдаған салон ұстады. 1758 жылы Хельветиус өзінің философиялық шедевр еңбегін жариялады, ол «De l'esprit» («Ақыл туралы») деп аталды. Бұл еңбекте барлық адамның қабілеттері тек физикалық сезімнің атрибуттары екені, ал жалғыз нағыз қозғаушы күш – жеке мүдде, сондықтан жақсылық пен жамандық жоқ, тек бәсекелестік құмарлықтар бар екені айтылды. Оның атеистік, утилитаристік және теңдік принциптері кең жұртшылықтың наразылығын тудырды, ал Сорбонна 1759 жылы оны жазбалы түрде өртеді, бұл Хельвецийді бірнеше рет бас тартуға мәжбүр етті. 1764 жылы Хельветиус Англияға сапар шекті, ал келесі жылы Фридрих II-нің шақыруымен Берлинге барды, онда король оған көп көңіл бөлді. Он жылдан кейін, ол өзінің байлығы жеткілікті деп ойлағанда, салық жинаушы лауазымынан бас тартып, Франциядағы ауылдық поместьесіне көшіп, байлығын кедейлерге көмектесуге, ауыл шаруашылығын дамытуға және өнеркәсіптерді қолдауға жұмсады. Осының арқасында ол көптеген философтардың құрметіне ие болды. Хельветиус отбасы Château de Voré (Collines des Perches, Loir et Cher) және Париждегі rue Sainte Anne көшесіндегі үйлерінде кезекпен тұрды. Діни көзқарастарында Хельветиус деист болған, бірақ «өте бейжай» деист. Ол 1771 жылдың 26 желтоқсанында Парижде қайтыс болды. Оның қолжазбаларынан табылған «De l'homme, de ses facultés intellectuelles et de son éducation» («Адам туралы») атты еңбегі 1773 жылы жарық көрді.

Де-и-спирт және оны қабылдау

Гелвецийдің философиялық зерттеулері оның танымал "De l'esprit" (Ақыл туралы) кітабымен аяқталды. Ол алғаш рет 1758 жылы жарық көрді және Монтескьедің "Заңдар рухы" еңбегіне балама болуды мақсат етті. Гелвеций Монтескьедің климат халықтардың мінез-құлқына әсер етеді деген теориясына қарсы күшті аргументтер келтірді. Бұл туынды бірден қызығушылық тудырып, ең күшті қарсылықты қозғады, әсіресе XV Людовик патшаның ұлы, дофин Людовик. Бас прокурор Жоли де Флюри 1759 жылдың қаңтарында Париж Парламентінде оны айыптады. Сорбонна кітапты айыптады, ал дін қызметкерлері сотты оның ең қауіпті тұжырымдамаларға толы екеніне көндірді. Кітап дінге қарсы және атеистік деп жарияланды, сондықтан ол шіркеу мен мемлекет тарапынан айыпталып, өртеліп жіберілді. Гелвеций, қоздырған дауылдан қорқып, үш рет жеке-жеке бас тартты. Ортодоксияға адалдығын көрсетуіне қарамастан, кітап Париждің дарға асушысы (hangman) тарапынан жазбалы түрде өртеліп жіберілді. Бұл басқа философтарға, әсіресе Дени Дидроға және оның "Энциклопедия" жұмысына теріс әсер етті. Діни билік, әсіресе иезуиттер мен жаңа Папа, атеизмнің таралуынан қауіптеніп, "жаңа ой-пікірді" қатты және жылдам басып тастауды қалады. "De l'esprit" осының құрбанына айналды. Өз құрбандығына адамды қуаныш сезімімен байланысты ауырсынудан артық нәрсе жетелейді, сондықтан бұл салмақты есептеудің нәтижесі болып табылады. Жақсылық пен жамандық арасында таңдау еркіндігі бізде жоқ. Абсолюттік құқық деген нәрсе жоқ, әділдік және әділетсіздік туралы түсініктер әдет-ғұрыптарға сәйкес өзгереді. Адам туралы бұл көзқарас негізінен Гоббсқа тән – адам сыйақы мен жазаның тиімді үйлесімі арқылы детерминистік түрде басқарылатын жүйе, ал үкіметтің мақсаты ләззатты барынша арттыруды қамтамасыз ету болып табылады.

Ақыл-ойдың табиғи теңдігі

"Барлық адамдардың түсіну қабілеті тең", - деп тұжырымдады Хелвеций. Француз ағартушылығының көптеген Локк шәкірттерінің бірі ретінде ол адам ақыл-ойының бос тақта екенін есептеді, бірақ ол туа біткен идеялардан ғана емес, сонымен қатар туа біткен табиғи бейімділіктер мен ұмтылыстардан да бос болды. Физиологиялық құрылыс адамдардың мінез-құлқы мен қабілеттеріне ең көп дегенде сыртқы фактор ретінде әсер ететін. Кез келген көзге көрінетін теңсіздіктер табиғи ұйыммен байланысты емес, және оның себебі білім алуға деген теңсіз құштарлықта жатты. Бұл құштарлық, әдетте жақсы қалыптасқан барлық адамдар бірдей деңгейде сезінетін құштарлықтардан туындайды. Осылайша, біздің барлығымызды білімге қарыздымыз. Сондықтан әлеуметтік инженерия адамның табиғи қабілеттерімен шектелмейтін іс-әрекет. Бұл табиғи теңдік барлық елдердегі барлық адамдарға қатысты, демек, ұлттық сипаттамалардың айырмашылықтары сол елдердегі адамдар арасындағы туа біткен айырмашылықтардың нәтижесі емес, білім беру және үкімет жүйесінің жанама салдары болды. "Ешбір ұлт өзінің туа біткен қабілеттері арқасында өзін басқалардан жоғары санауға себебі жоқ", - деп жазды Хелвеций. Хелвецийдің философиясының осы радикалды теңдік көзқарасы Дидроның: "Егер бұл рас болса, 'Дель-эпирт'ті Хелвецийдің итті ұстаушысы да жазған болар" деген пікірін тудырды.

Білім берудің құдіреті

Барлық адамның табиғи әлеуеті бірдей болғандықтан, Гельвеций олардың барлығының білім алу қабілеті де бірдей екенін айтты. Осылайша, білім беру – қоғамды реформалау жолы, ал білім беруді тиісінше тарату арқылы қамтамасыз етілетін күрт әлеуметтік жақсартуларға шектеулер жоқ. Адамдар көршілеріне қарағанда кейбір қасиеттерге ие көрінсе де, мұның себебі "жоғарыдан" келеді – ол білім беру, заң және үкіметтің нәтижесі. "Лондонда білімді адамдармен жиі кездесетін болсақ, ал Францияда оларды табу қиын болса", себебі бұл елде "әр азаматтың істерді басқаруға қатысуы бар". Ол "адамдарды қалыптастыру өнері барлық елдерде [ ] үкімет түрімен тығыз байланысты" деген қорытындыға келді, сондықтан мемлекеттік араласу арқылы білім беру – реформаның жолы. Оның ой-пікірінің мәні – қоғамдық этиканың пайдалылыққа негізделгендігі және ол ұлттық дамуда мәдениет пен білімнің маңыздылығын баса көрсетті. Оның ойлауын жүйелі емес деп сипаттауға болады.

Ықпал

Оның жүйесіндегі түпкілікті идеялар – интеллектілердің табиғи теңдігі және білімнің шексіз күші, екеуі де кеңінен қабылданбады, бірақ екеуі де Джон Стюарт Миллдің жүйесінде маңызды орын алды. Чезаре Бекария қылмыстық заңдарды өзгертуге жасаған тырабында негізінен Хельвецийден шабыттанғанын мәлімдейді. Хельвеций сонымен қатар утилитаризмнің өкілі Джереми Бентамға да әсер етті. Хельвецийдің материалистік көзқарастары, барон д'Холбахпен бірге, тарихи материализм мен коммунизмнің теоретиктерінің бірі – Карл Марксқа ықпал етті, ол Парижде Хельвецийдің идеяларын зерттеді және кейіннен Хельвеций мен д'Холбахтың материализмін "коммунизмнің әлеуметтік негізі" деп атады.

Сын

Неміс философы Иоганн Георг Хаманн Хельвецийдің рационалистік тұжырымдамаларына қарсы күресті. Британ философы Исайя Берлин өзінің «Азаттық және адалсыздық: Адам еркіндігінің алты жауы» атты кітабында Хельветиусті Гегель, Фихте, Руссо, Сент-Симон және Мастрмен бірге қазіргі авторитарлықтың идеологиялық негізін құраған алты «еркіндік жауының» бірі деп атады.

Поэзия

Оның поэзияға құштарлығы нәтижесінде "Le Bonheur" атты өлең жарық көрді (бұл өлең авторы қайтыс болғаннан кейін, Жан Франсуа де Сент-Ламберт тарапынан Хелвецийдің өмірі мен еңбектері туралы мақаламен бірге 1773 жылы жарияланды), онда ол нағыз бақытты тек бір адамның мүддесін жалпылыққа айналдыру арқылы табуға болатыны туралы ойды жетілдіреді.