Жан Франсуа де Сен-Ламбер: Француз ақыны, философы және әскери шенеунік

Кіріспе

Француз ақыны, философы және әскери шенеунігі (1716–1803)

Жан Франсуа де Сент-Ламбер (ʒɑ̃ fʁɑ̃swa də sɛ̃ lɑ̃bɛʁ; 26 желтоқсан 1716 – 9 ақпан 1803) – француз ақыны, философы және әскери шенеунігі.

Өмірбаян

Сент-Ламберт Нансиде дүниеге келді және ата-анасының мүлкінде өсті. Ол Пон-а-Муссон университетінде білім алды, бірақ кейін белгісіз аурудан айығу үшін бірнеше жыл үйінде болды. Ол жиі денсаулығының нашарлығына шағымданды, бірақ әскери науқандарға қатысып, белсенді әлеуметтік өмір сүрді және 86 жасқа дейін өмір сүрді. Сент-Ламберт жасөспірім шағында өлең жазуды бастады және Луневильдегі Франсуаза де Граффиньидің әлеуметтік айналымында болды. 1733 жылдың қазанында ол өзінің маңызды поэзиялық туындысы – «Маусымдар» атты еңбегін жазуға кірісті, ол 1769 жылға дейін жарық көрмеді (поэзиядағы 1769 жыл). Өмірі бойы өлеңдерін салоннан оқып, достарымен бөлісті, бірақ оларды жариялауға асықпады. 1739 жылы Сент-Ламберт Лотарингия гвардиясының Хьюдикорт полкіне қосылды, онда оның балалық шағының досы, принц де Бово-Кран Шарль Юст, 19 жасында полковник болды. 1740 жылдардың көп бөлігінде екеуі Австрия мұрагерлігі соғысының итальяндық науқандарында бірге шайқасты. Сент-Ламберт 1745-46 жылдары Луневильде қысты өткізді, ал Франсуа Антуан Девоның айтуынша, ол сол кезде маркиза де Буфлердің сүйіктісі болды. Ол принц де Бовоның қарындасы және 1737 жылы Лотарингия герцогы болып тағайындалған Станислав Лещинскийдің сүйіктісі болды. 1747-48 жылдардың қысында Вольтер мен оның серіктері Луневильде тұрақтап қалды. Сент-Ламберт көп ұзамай ұлы жазушының сүйіктісі Эмили дю Шательмен қарым-қатынас бастады. Ол қырық жаста болды, көптеген ғашықтары болды, бірақ Сент-Ламбертке деген құмарлығына беріліп, одан жүкті болды. 1749 жылдың 4 қыркүйегінде туған қыз, Станислас Аделаида Дю Шатель, алғашында оңай болып көрінген босану кезінде дүниеге келді, бірақ Эмили қызбаға шалдығып, 10 қыркүйекте қайтыс болды. Сәби 1751 жылдың 6 мамырында Луневильде қайтыс болды. Эмили – Еуропа бойынша Ньютонның аудармасымен танымал, білімді және талантты әйел болды. Оның махаббат оқиғасы мен жүктілігі қысқасынан әңгіме болды және сатирикалық әжуаға себеп болды; оның өлімі бәріне де соққы болды. Вольтер қатты қайғырды, ал оның досы Девоның айтуынша, Сент-Ламберт те 1750 жыл шамасында Парижге көшіп, көп ұзамай қайғысынан арылды. Осы кезде ол өзіне маркиз де Сент-Ламберт атағын берді, оған құқығы болмады; тіпті оның асыл текті емес екендігі де айтылды, бірақ бұл айыпты жоққа шығаратын дәлелдер бұрын жарияланған. 1752 жылы ол Софи д’Удетомен екінші танымал махаббат оқиғасын бастады. Бұл қарым-қатынас ерекше болды, өйткені 1757 жылы, Сент-Ламберт жеті жылдық соғыста әскери міндетін өтеген кезде, Жан-Жак Руссо Софиге кенеттен құмарлық сезіміне бой алдырды, ол туралы өзінің «Қиянаттар» атты еңбегінде жазды. Руссоның ойында ол сол кезде жазған «Жули, немесе Жаңа Элоиза» романының кейіпкерімен байланысты болды. Ақырында Софи Руссоны қабылдамай, Сент-Ламбертті жақсы көретінін айтады. Олар 1803 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді, соңғы жылдарын күйеуімен үш адамдық үйлесімді қарым-қатынаста өткізді. Сент-Ламберт 1758 жылы әскерден кетіп, қалған өмірін әдебиетке арнады. Ол Дидроның «Энциклопедиясына» бірнеше мақала жазды, 1764 жылы «Жасыру» туралы эссе жариялады, 1769 жылы «Маусымдар» жинағын және өзінің басқа өлеңдерін, сондай-ақ бірнеше әңгімелерді шығарды, ал 1797-98 жылдары «Барлық ұлттардағы мораль қағидасы немесе әмбебап катехизм» атты көп томдық философиялық еңбегін аяқтады. Ол «Сиам» бөлімін және, көбінесе, Гийом Томас Франсуа Рейналдың «Еуропалықтардың екі Үндістандағы құрылыстары мен саудасының философиялық және саяси тарихының» бірінші басылымының басқа бөлімдерін жазды. 1770 жылы ол Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Алайда, ол мен Софи көптеген замандастарын басып өтті, ал 1800 жылдар шамасында жаңа буынның өкілдері олар туралы аңызға толы өткеннің қалдықтары ретінде жазды. Граф Луи Матье Моле аңыздағы ғашықты «көк жолақтары мен қызыл гүлдері бар қорқынышты мақтадан тігілген көйлек киген, басында жұқа мақтадан жасалған қалпақ, алтын түйреуішті таяққа сүйеніп, қиын қозғалыстарын қолдайтын кішкентай қарт адам» деп сипаттады. Шатобриан бұл жұпты сенімсіздікке ұшыраған дәуірдің символы ретінде пайдаланды, ол «олар екеуі де өткен дәуірдің пікірлерін және бостандықтарын білдірді, мұқият сақталған және сақталған: бұл он сегізінші ғасырдың аяқталуы және оның салты бойынша үйленуі болды. Заңсыздық заңдылыққа айналуы үшін өмірде табандылық жеткілікті».

Saint Lambert was born at Nancy and raised on his parents' estate at Affracourt, a village in Lorraine near Haroué, a seat of the Beauvau family, with whom he had close ties. He studied at the university at Pont à Mousson, but then spent several years at home recovering from an unidentified illness. He often complained of poor health, but participated in military campaigns, led a strenuous social life, and lived to be 86 years old. Saint Lambert began writing poetry in his adolescence and belonged to Françoise de Graffigny's social circle in Lunéville. By October 1733 he had already begun work on The Seasons, his major poetical work, which did not appear in print until 1769 (see 1769 in poetry). All his life, he read his works in salons and to his friends, but did not rush to publish them. In 1739, Saint Lambert joined the Heudicourt regiment in the Lorraine Guards, in which his boyhood friend, Charles Just, prince de Beauvau Craon, was already a colonel, despite being only 19 years old. For much of the 1740s the two men fought side by side in the Italian campaigns of the War of the Austrian Succession. Saint Lambert spent the winter quarter in Lunéville in 1745–46, and according to François Antoine Devaux, he became at that time the lover of the Marquise de Boufflers. She was a sister of the prince de Beauvau, and the mistress of Stanislaus Leszczynski, who had been established in 1737 as duke of Lorraine. Over the winter of 1747–48, Voltaire and his entourage took up residence in Lunéville. Saint Lambert soon began a liaison with the great writer's mistress, Émilie du Châtelet. She was in her forties, and had had many lovers, but succumbed to a mad passion for Saint Lambert and became pregnant with his child. The baby, a girl named Stanislas Adélaïde Du Châtelet, was born on 4 September 1749 in what at first seemed an easy delivery; but Émilie contracted a fever and died on 10 September. The infant died in Lunéville on 6 May 1751. Émilie was a brilliant and learned woman, known all over Europe for her translation of Newton. Her love affair and pregnancy created scandal and inspired satirical mirth; her death was a shock to everyone. Voltaire was shattered, and according to his friend Devaux, so was Saint Lambert, who nonetheless moved to Paris around 1750 and to all appearances soon recovered from his grief. It was at this time that he gave himself the title Marquis de Saint Lambert, to which he had no right; it was once claimed that he was not even of noble birth, but the evidence refuting that charge was published long ago. In 1752 he began the second of his two famous love affairs, with Sophie d'Houdetot. This relationship became noteworthy because in 1757, while Saint Lambert was away on military duty in the Seven Years' War, Jean Jacques Rousseau suddenly conceived a mad passion for Sophie, which he wrote about in his Confessions. In Rousseau's mind, she became identified with a character in the great novel he was then writing, Julie, ou la Nouvelle Héloïse. In the end, Sophie turned Rousseau away, saying that she loved Saint Lambert. She and Saint Lambert remained together as a couple until his death in 1803, spending their last years in a cordial ménage à trois with her husband. Saint Lambert resigned from the army in 1758 and devoted the rest of his life to literature. He wrote several articles for Diderot's Encyclopédie, published an essay on "Luxury" in 1764, brought out an edition of The Seasons with a selection of his other poetry and some short stories in 1769, and completed a multi volume philosophical work in 1797–98, called Principe des mœurs chez toutes les nations ou Catéchisme universel (Principle of morals among all nations, or universal catechism). He wrote the section on "Siam", and most likely also other parts of the first edition of Guillaume Thomas François Raynals L'Histoire philosophique et politique des établissements et du commerce des Européens dans les deux Indes. He was elected to the Académie française in 1770. He and Sophie outlived most of their contemporaries, however, and around 1800 members of a new generation wrote about them as relics of a legendary past. Count Louis Mathieu Molé described the fabled lover as "a little old man dressed in a hideous cotton dressing gown with a pattern of blue stripes and red bouquets, a wispy cotton bonnet on his head, using a cane walking stick with a gold knob as tall as he was to support his wobbly steps." Chateaubriand used the couple as symbols of a discredited era, when he wrote that they "both represented the opinions and the freedoms of a by gone age, carefully stuffed and preserved: it was the eighteenth century expired and married in its manner. It was sufficient to remain steadfast in one's life for illegitimacies to become legitimacies."