Кіріспе

XVIII ғасырдағы француз саясаткері Пьер Виктурниен Вергняо (pjɛʁ viktyʁnjɛ̃ vɛʁɲo; 31 мамыр 1753 – 31 қазан 1793) – француз заңгері және мемлекет қайраткері, Француз революциясының көрнекті тұлғасы. Бордо қаласынан Ассамблеяға депутат болған Вергняо – шешен сөйлеуші оратор еді. Ол Жак Пьер Брисо мен Жирондист фракциясын қолдаған.

Ерте өмір және білім

Верньо Лимож қаласында Лимузин провинциясында Пьер Верньо ағасы мен оның әйелі Кэтрин Бобиаттың отбасында дүниеге келді. Верньолар провинцияда ұзақ тарихы бар, жақсы жағдайдағы саудагер отбасыларынан шыққан, және отбасы жайлы дамыған өмір сүрді. Верньо туған кезде оның әкесі патшаның келісімшартшысы және жеткізушісі болып жұмыс істеді, қаладағы патша гарнизонына азық-түлікпен қамтамасыз етті. Жас Верньоға алғашқыда ескі тілдердің шебері, иезуит ғалымы, аббат Роби үйретті: Вероятно, Верньоның классикаға деген өмір бойына сүйіспеншілігі осы кісінің ықпалымен туды. Бала Лимож қаласындағы иезуит колледжіне жіберілді, онда ол өте жақсы оқыды. Болашақтағы француз мемлекет қайраткері Турго сол кезде провинцияның басшысы болды және Верньо ағаны жақсы білді. Бір күні жас Пьер Тургоның алдында өзінің өлеңдерін оқып берді, ол оның талантына қатты әсерленді. Тургоның қолдауымен Верньо Париждегі Плесси колледжіне қабылданды. Верньоның Плессидегі жеке өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ онда алған білімі оның қалыптасуына зор әсер етті: классикалық тарих пен философияны терең сіңіруі оның кейінгі өмірінде айқын көрінеді. Оқуын аяқтағаннан кейін Верньо өмірдегі мақсатын білмей қалды. Ол бірнеше жыл бейкүнәлікпен жүріп, көркем әдебиет пен театрға қызығушылық танытты және провинциялық салық кеңсесіндегі қызметкер ретіндегі қысқа мансабынан айырылды. Әкесінің наразылығына қарамастан, оның басты қызығушылығы салонға жиі бару және әңгімелесуге түсу болды, бірақ Верньо осы істе керемет табысқа жетті: салон аясында оған маңызды жаңа достықтар мен байланыстар пайда болды. Ол әсіресе Малеисия графинясының құрметіне ие болды, ол жиі кедей Верньоға өз мүлкінде еркін өмір сүруге мүмкіндік берді, сондай-ақ Бордо парламентінің президенті Шарль Дюпати оны құқық тануды оқуға шақырды.

Адвокат

Вергняудтың қарындасы Мари Лимож қаласынан келген А. М. Аллуод деген бай фарфор шеберіне үйленген еді. Осы жекжаттысының көмегімен және Дупатидің күшті басшылығымен Вергняуд адвокаттық алқаға қабылданды және 1782 жылдың сәуірінде дереу практикаға кірісті. Ол көп ұзамай-ақ өзін таныстыра білді. Оның алғашқы бірнеше ісі жеткілікті сәтті болды, бірақ практикадағы алғашқы жылының соңына дейін оған жергілікті әйел Мари Беригоның ісі тапсырылды. Ол әдепсіз және сенсациялық оқиға қаланы қызықтырып, Вергняудқа оның кінәсіз екенін дәлелдеудің қиын міндеті жүктелді. Сот аяқталғанда, жас әйел барлық айыптан босатылып, оның жалған айыптаушысы түрмеге қамалды. Осы толыққанды, таңғажайып жеңісімен Вергняуд дамып келе жатқан жұлдыз ретінде кеңінен танылды.

Дюрие ісі

Көп жылдық сәтті адвокатурадан кейін Верньоның шешендігі сот залында әрдайым шулы қол соғулармен қарсы алынды. 1790 жылы ол Брив қаласының Ұлттық гвардиясының мүшесі Пьер Дюрьеді қорғауға бел буды, ол бүлік шығарғаны үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесілген еді. Дюрье ісі Бривке жақын Алассак ауылындағы революциялық шаруалардың көңілді тойларынан туындады. Жергілікті аристократияның ашулы өкілдері тәртіпсіздікті басуға тырысып, көкке оқ атты; оларға тас-талқандар тиген соң, қаруларын халыққа бұрып, бірнеше шаруаны өлтірді. Дюрье жасағы тәртіп орнату үшін келгенде, солдат өзінің міндетіне қарсы болды және айыпталу бойынша, бүлікшілерге қарсы тұруға шақырды. Дюрье жалғыз емес: көптеген гвардияшылар тұтқындалды, ал екеуі тез арада өлім жазасына кесілді. Дюрье түрмеде кезегін күтіп отырғанда, жаңалық таралып, бүкіл елдегі революционерлердің қызығушылығын оятты. Верньо революциялық риторикаға қатты әсер еткен және Алассактағы бастапқы тойларды тудырған реформаларды ынталы түрде қолдаған. Дюрьедің адвокаты ретінде Верньо өзінің алғашқы саяси ісіне қатысты. Сот 1791 жылдың ақпан айында толы залдың алдында басталды. Верньоның ісі клиентінің ешқандай қылмыс жасаған жоқ деген фактісіне негізделген: Верньо сұрағандай, ол тек аққан ашумен айтқан сөзі үшін дарға асыла ма? Ол соттың алдында Ұлттық Ассамблеяда жақында айтылған осындай ойсыз сөздерді еске салды: «Оның бір мүшесі халық өзінің бостандығы үшін кімге қарыздар екені туралы айтқанда: «Осы халыққа қылышпен шабуыл жасау керек». Сіз оған арнап бағана тігуді сұрадыңыз ба?» Ол бұл сұрақты төрт рет қайталап, сот залында үнсіздік орнатты. Ұзақ және құйынтқан сөйлеген сөзінде ол Дюрьеге қарсы қорғанысын кеңейтіп, бүкіл шаруалар тобын қамтыды: «Олар ұзақ жылдар бойы тер мен жаспен суарған жерді ашуланып таптады. Олардың көздері ашу-ызамен, олар жиі ұятқа қалдыратын құрмет көрсету үшін барған керемет сарайға бұрылды, және одан, бірнеше рет, мақтаныш құштарлығы құлдыраған ағын сияқты тарады». Верньоның сөйлеген сөзі бүкіл революцияны сотқа тартты, және Дюрье сияқты ол да толық ақталды. Революционерлер оның қорғанысының көшірмелерін басып шығарып, бүкіл Францияға таратып жіберді. Верньо өміріндегі ең маңызды сөздерін айтты, енді провинциялық заңгерді революцияға қосылуға барлық жақтан шақыруға болады.

Заң шығарушы жиналыста

1789 жылы Верньо Жиронде департаментінің бас кеңесінің мүшесі болып сайланды. Дюрье ісі аяқталғаннан кейін ол Заң шығарушы Ассамблеяның өкілі болып сайланды және 1791 жылдың тамызында Парижге келді. Ассамблея 1 қазанда жиналды, ал Верньо біраз уақыт бойы ашық сөйлеуден аулақ болды. Алайда, 25 қазандағы алғашқы сөзінен кейін ол әдеттегідей қысқа мерзімге Ассамблеяның президенті болып сайланды. Революция басталғаннан бері Заң шығарушы Ассамблеяға сайланғанға дейін Верньоның саяси көзқарастары айқын өзгерді. Бастапқыда ол конституциялық монархия идеясын қолдады, бірақ король Людовик XVI қашқаннан кейін ол монархқа сенімсіздікпен қарады және республиканы жақтауға көшті. Оның сөздерімен оятқан сезімдер мен құмарлықтарды одан да радикалды партия пайдаланды. Тіпті оның Ассамблеядағы алғашқы сөзінде эмигранттар туралы, олардың мүлкінен жыл сайынғы үш еселенген салық алуды ұсынған, нәтижесінде Ассамблея қабылдаған, бірақ король вето қойған, өлім жазасын және олардың мүлкін тәркілеуді қарастырған заңға әкелді. Бірте-бірте ол зорлық-зомбылық пен қылмысқа төзімділік танытты, оның шектен шығуларын ол қыркүйектегі қырғыннан ғана түсінді, бұл ақырында ол басқарған Жирондистер партиясын басып қалды. 1792 жылдың 19 наурызында Авиньондағы қырғынды жасағандарды Колло д'Эрбуа Ассамблеяға таныстырғанда Верньо олардың қылмыстарын кешірімділікпен бағалап, өз дауысының құдіретін оларға рақымшылық беруге жұмсады. Ол эмигранттар тақырыбымен айналысты, ол контрреволюция тақырыбына айналды, және кейде трибунада, сондай-ақ француз халқына арналған үндеу жобасында, ол 1791 жылдың 27 желтоқсанында Ассамблеяға ұсынды, Францияның жүрегін қозғады, әсіресе 18 қаңтардағы қаруға шақыру арқылы, 20 сәуірде Богемия мен Венгрия патшасына қарсы соғыс жариялаумен аяқталған саясатты қалыптастырды. 1791-92 жылдардың қысы мен көктемінде жүргізген сыртқы саясатымен қатар ол монархияға қарсы халықтың күдігін оятуға, оны контрреволюциямен байланыстыруға және министрлер кабинетін өзгертуге тырысты. 10 наурызда Верньо соттың интригаларын айыптап, өзінің атақты сөзін айтты: "Ежелгі заманда қорқыныш пен үрей осы танымал сарайдан жиі шыққан; олар заң атынан бүгін оған қайта кірсін!" Бұл сөз Клод Антуан Вальдек де Лессартты биліктен құлатты, оның айыбы жарияланды, ал Жан-Мари Роланд, Жирондистердің кандидаттығымен министрлікке кірді. Маусым айында Верньоның (оның дауысы әлі де елге билік жүргізді) патшаға қарсылығы қызу өршіді. 29 мамырда Верньо патшаның күзетшілерін таратуды қолдауға дейін барды, бірақ ол халықта оятқан жеккөрушілік сезімдерінің ауқымын білмейтін болды, мүмкін, өйткені ол зорлық-зомбылықтың бастамашысы ретінде Тау партиясының іс-әрекеттеріне ешқандай қатысы болмады. Партия Верньоны пайдаланды, оның биік және тыныш идеяларын іс-әрекетке айналдырды. Содан кейін 20 маусымдағы төңкеріс және Тюильериге шабуыл болды. Ол төңкерісті басуға күші жетпеді. Таққа қарсы күресін жалғастыра отырып, 3 шілдеде ол патшаны екіжүзді, деспот және конституцияға сатқын деп айыптап, батыл айыптады. Оның сөздері сол кездегі оқиғалардың дамуына ең үлкен үлес қосты. 10 тамызда Тюильери шабуылға ұшырады, патша отбасы Ассамблеяға паналады. Верньо төрағалық етіп, патшаның қорғаныс туралы өтінішіне лайықты және құрметпен жауап берді. Ерекше комиссия тағайындалды: Верньо Ұлттық конвенцияны құру, патшаны уақытша қызметінен босату, ұлына губернатор тағайындау және патша отбасын Люксембург сарайына орналастыру туралы ұсынымдарын жазып, оқыды. Ұлы оратор өзінің мақсатына – Луи патшаны биліктен құлатуға жетіп қана қоймай, өзін қоршап алған күштердің бар екенін сезінді. Ол қыркүйектегі қырғынды, оның басталуын, қорқыныштылығын және болашағын қатты және күшті тілмен айыптап, бір сәтте Жирондистердің рухын көтерді, бірақ екінші жағынан, бұл Париж басшыларының өлімге ұшыраған қарсылығын тудырды. Людовик XVI-ны соттауға бола ма, егер солай болса, кім арқылы сотталуға тиіс деген мәселе ұзақ талқыланды. 1792 жылдың 31 желтоқсанында Жирондистердің басшысы ақыры үндемей, өзінің ең керемет сөздерінің бірін айтты. Ол халыққа үндеу жасау керектігін мәлімдеді. Бұл үлкен күш-жігер сәтсіз аяқталды, ал төрт күннен кейін Верньо мен оның бүкіл тобы оның Гауде мен Арман Генсоннемен бірге қол қойған және 10 тамыздан екі-үш апта бұрын патшаға ұсынылған жазбаның ашылуымен бұдан әрі зиян шекті. Бұл Жирондистердің жаулары тарапынан сатқындықтың дәлелі ретінде қуана қарсы алынды. 1793 жылдың 16 қаңтарында Конвенцияда патшаның жазасы туралы дауыс берілді. Верньо өлім жазасына дауыс берді. Ұлы Жирондистің әрекетінен кейін оның басқарған партиясының көп бөлігі де сондай үкім шығарды. 17-сі күні Верньо Конвенцияда төрағалық етті, және дауыс берудің қайғылы нәтижесін ең ауыр күйзеліспен хабарлау оның міндеті болды. Содан кейін ол көптеген апталар бойы үнсіз қалды. Ол Жирондистердің конституциялық жобасын жазған Конституциялық комиссиясына қатысты.

Жирондистерді тыйым салу

Революциялық сот институтын құру ұсынылғанда, Верньо жобаға қарсы шығып, оны Испанияныкінен де қорқынышты инквизиция деп айыптады және оның партиясы оған келісуден гөрі өлгенін мәлімдеді. Олардың өлтірілуі жоспарланған еді, сондықтан 10 наурызда олар жасырынуға мәжбүр болды. 13-і күні Верньо Конвенттегі қастандықты батыл түрде әшкереледі. Мұндай ұстанымнан туған қарсылық 10 сәуірде Робеспьердің өзі Конвентке айыптама ұсынғанда шегіне жетті. Ол Верньоның патшаға жазған хатына және халыққа үндеу жасауына қолдау көрсетуін, сол кезде жеңілсіз деп есептелген орташалық көзқарастың белгісі ретінде көрсетті. Верньо керемет жауап берді, соның салдарынан шабуыл сәтсіз аяқталды. Бірақ енді, күнде-түнде Верньо мен оның әріптестері өлтіруден сақтану үшін, тіпті бағасы белгіленген тұрғын үйлерін ауыстыруға мәжбүр болды. Олар өздерінің табандылықтарын сақтап, үстемдікке қарсы тұруын жалғастырды, соған дейін 1793 жылдың 2 маусымында жағдай шиеленіске жетті. Конвент қарулы халықпен қоршалды, олар "жиырма екінің" жазалануын талап етті. Осы ортада Конвент өз мәжілісін жалғастыруға мәжбүр болды. Айыптау туралы қаулы қабылданды және Жирондистер жазаланды. Верньоның соңғы қарсылық әрекеті ретінде, ол басылған депутаттардың арасында тұрып, оларға шөлдерін қанды стақанмен сүндіруді ұсынды – бұл олардың Жирондистерге жасаған опасыздығының метафорасы. Верньо бір күн жасырынып, содан кейін үйіне оралды. Ол оншақты күн бақылауда ұсталды, ал шілде айының басында Ла Форс түрмесіне қамалды. Ол өзімен у алып жүргенімен, оны пайдаланбады. Оның туыстарына деген терең сезімі, революцияның ұлы идеяларына және елге деген асыл сүйіспеншілігі хаттарынан анық көрінеді. Қысқа уақытқа тұтқындар ауыстырылған Кармелиттер монастырының қабырғаларының біріне Верньо қанмен: "Potius mori quam foedari" – "Намысқа нұқсан келтіруден гөрі өлгені жақсы" деп жазды. Қазан айының басында Конвент жиырма екі Жирондистің ісі бойынша айыптама ұсынды. Олар 27 қазанда Революциялық сотқа жіберілді. Бұл сот процесі әділеттіліктің масқаралануы ретінде танылды. Верньоның құмарлықпен айтқан сөздері мен шеберлікпен жүргізген адвокаттық қызметі соттың тез сот отырысын өткізу жоспарларын бұзды, бірақ алдын ала белгіленген үкімдер бәрібір орындалды. 1793 жылдың 31 қазанында таңертең Жирондистер ақырғы орынға жеткізілді, жол бойы Марсельезаны әндей отырып, бірінен соң бірі гильотинаға тірелді. Верньо соңғы болып өлімге жіберілді және Мадлен зиратына жерленді.