12 ғасыр француз аббаты, мемлекет қайраткері және тарихшысы Сугер

Кіріспе

12 ғасырдағы француз аббаты, мемлекет қайраткері және тарихшысы

француз аббаты Сугер (syʒɛʁ; Sugerius; 1081 – 13 қаңтар 1151) – француз аббаты және мемлекет қайраткері. Ол король Людовик VI және оның ұлы Людовик VII-нің маңызды кеңесшісі болды, Екінші крест жорығы кезінде регенттік міндетін атқарды, ал оның еңбектері 12 ғасырдың басындағы Капетия тарихы үшін маңызды мәтіндер болып табылады. Оның абат болған Сент-Дени базиликасын қайта жаңартуға басшылық етуі готикалық сәулеттің қалыптасуына зор үлес қосты.

Балалық шағы

Өзінің жазбаларында бірнеше рет өзінің қарапайым тегінен екенін айтады, бірақ бұл автобиографиялық жазудың әдеттегі тәсілі немесе топос болуы мүмкін; ол кішігірім ақсүйектер отбасында дүниеге келді, Сен-Дениді қоршаған шағын ауыл Шенневьер-ле-Луврдің жер иелері болды. 1091 жылы он жасында Сугер Сент-Дени аббаттығына облат ретінде берілді, онда ол білімін бастады. Ол Сен-Дени-де-л’Эстре приорлығында оқыды, сол жерде ол болашақ Франция королі Людовик VI-мен танысты. 1104 жылдан 1106 жылға дейін Сугердің қабілеттерін жетекшілер мойындады және ол тағы бір мектепке, мүмкін Сент-Бенуа-сюр-Луар аббаттығына қарасты мектепке барды. Сугер патшалармен жақын байланысқа түсер алдында заңгер ретінде сәтті мансапқа ие болды. 1106 жылы ол Сент-Дени аббатының хатшысы болды. Келесі жылы ол Нормандиядағы Берневалдың провосты болды; ол жерде Генрих I-нің нормандық соттарында болды, мүліктің ауыртпалықтарын сәтті қорғады және Генрих I-нің сот жүйесімен танысты. 1109 жылдың басында Сугер мен Людовик VI король мен Генрих I арасындағы дауды қараған кезде қайта кездесті. 1109 жылдың ортасында Сугер Туриге жіберілді, бұл аймақ Хью III Ле Пюизе кірістерді пайдалану арқасында зардап шекті; Хьюмен болған бірнеше даулар мен сәтсіз одақтастықтар Сугердің соғыс алаңында тәжірибе алуына әкелді. Ол бұл жаңа сынаққа белсенді түрде кірісті, бірақ кейін алпыс және жетпіс жасында осыдан өкінді. Сугердің Туриден кеткеннен кейін не болғаны туралы дереккөздерде ол монахтық лауазымын одан әрі арттырған, сонымен қатар (патшалық) келіссөздерді жүргізген болуы мүмкін, бірақ ақпарат жеткіліксіз. 1118 жылдан бастап дереккөздер қайта жанданады, онда Сугер патшалық істерге терең үңіліп кіреді. Ол Францияға қашқан Папа Геласий II (Джон Гаетани) күтіп алу және Людовик VI-мен кездесуді ұйымдастыру үшін патшаның елшісі болып тағайындалды. Сугерді Магелоннедегі (Лион шығанағындағы Монпельедегі) Папа Геласий II сарайына жіберді, ал ол 1121-1122 жылдары Геласийдің ізбасары Калист II сарайында өмір сүрді. Магелоннен оралғаннан кейін Сугер Сент-Дени аббаты болды. 1127 жылға дейін ол корольдіктің уақытша істерімен айналысты, ал келесі он жылдықта Сент-Дениді қайта ұйымдастыру және реформалауға арнады.

Several times in his writings he suggests that his was a humble background, though this may just be a topos or convention of autobiographical writing; he was born into a family of minor knights, landholders of Chennevières lès Louvres, a small village surrounding St Denis. In 1091, at the age of ten, Suger was given as an oblate to the abbey of St. Denis, where he began his education. He trained at the priory of Saint Denis de l'Estrée, and there he first met the future king Louis VI of France. From 1104 to 1106, Suger's skills were recognised by leaders and he attended another school, perhaps that attached to the abbey of Saint Benoît sur Loire. Suger had a successful career as a lawyer before he became closely tied with the kings. In 1106 he became secretary to the abbot of Saint Denis. In the following year he became provost of Berneval in Normandy; there, he was involved in successfully pleading at law and burdens which the estate suffered with, experiencing Henry I's Norman courts. Early 1109, Suger and Louis VI met again as he sat a dispute between the king and Henry I. In mid 1109, Suger was dispatched to Toury, an area which was suffering as a result of Hugh III of Le Puiset's exploitation of revenues; a series of disputes with Hugh and failing alliaces eventually led to Suger gaining experience on a battlefield. He appeared to take up this new challenge, though would go on to regret this in his sixties and seventies. There is a gap in sources on Suger's whatabouts after he left Toury, though likely he was either advancing his monastic position, alongside further (royal) negotiations. From 1118 the sources start again, where Suger is deeply entrenched in royal affairs. He is chosen as the royal envoy to welcome the fleeing Pope Gelasius II (John of Gaetani) to France and arrange a meeting with Louis VI. sent Suger to the court of Pope Gelasius II at Maguelonne (at Montpellier, Gulf of Lyon), and he lived from 1121 to 1122 at the court of Gelasius's successor, Calixtus II. On his return from Maguelonne, Suger became abbot of St Denis. Until 1127, he occupied himself at court mainly with the temporal affairs of the kingdom, while during the following decade he devoted himself to the reorganization and reform of St Denis.

Патша сарайындағы өмір және оның ықпалы

Сугер Людовик VI және Людовик VII-нің досы әрі кеңесшісі қызметін атқарды.

Сугер мен Людовик VII

1137 жылы ол болашақ король Людовик VII-ге Аквитанияға бірге жолға шықты, сол ханзаданың Аквитаниялық Элеонораға үйленуіне қатысты. Екінші крест жорығы барысында ол корольдіктің регенттерінің бірі болды (1147–1149). Корольдің ажырасуына ол қатты қарсы шықты, өйткені бұл некеге кеңес бергеннің өзі болды. Екінші крест жорығын жақтырмаса да, өліміне дейін жаңа крест жорығын уағыздауды бастаған еді.

Сугер, регент (11479)

Сугер 1145 жылы Людовик VII-нің Иерусалим патшалығын құтқару үшін крест жорығын бастау ниетіне ашық қарсы болғанмен, 1147 жылдың ақпан айында өткен кеңесте Сугер регент болып сайланды. Сугердің крест жорығына қарсылығының бір себебі – сол кездегі Франциядағы мәселелер еді: Людовик VII Гизорды қорғауды қамтамасыз ету үшін жолға шыққаннан кейін көп ұзамай, ал экспедициядан кейін алты аптадан соң ақша сұрады, қажет болған жағдайда Сугерден өз қаражатынан жұмсауды өтінді. Ол патшаны феодалдық қарақшыларды жоюға шақырды, халықтық қозғалыстармен күрестегі патшалық тактиканы ұйымдастырды және сот жүйесін реттеуге тырысты. Ол өте көп мүлігі бар аббатханасын қалдырды, ол жаңадан пайда болған готикалық стильде салынған жаңа шіркеу құрылысымен байытылып, сәнделді. Сугер аббатхананың құрылысы туралы «Liber de Rebus in Administratione sua Gestis», «Libellus Alter de Consecratione Ecclesiae Sancti Dionysii» және «Ordinatio» еңбектерінде кеңінен жазды.

Сен-Денис аббатшылығы

1137 жылы француз патшалары Людовик VI және Людовик VII-нің досы әрі сенімді адамы абат Сугер француз монархтарының жерленген шіркеуі болған Сен-Дени шіркеуін қайта салуға шешім қабылдады. Сугер батыс жағынан бастады, алғашқы каролингтік фасадын қайта жаңартып, бір есікті қалпына келтірді. Ол Сен-Дени қасбетін үш бөліктен тұратын құрылымы мен үш үлкен порталы арқылы Римдегі Константиннің аркасын еске түсіретіндей етіп жобалады, бұл тығырылу мәселесін шешуге көмектесті. Батыс порталдың үстіндегі роза тәрізді терезе – осындай мысалдардың ең ертесі, бірақ роман стиліндегі дөңгелек терезелер одан бұрыннан белгілі болған. 1140 жылы батыс жақтың құрылысы аяқталғаннан кейін, абат Сугер шығыс жақты қайта құруға көшті, каролингтік нефті пайдалануда қалдырды. Ол жарыққа толы хорды (ғибадатхананы) жобалады. Өз мақсаттарына жету үшін оның шеберлері роман сәулетінде дамыған немесе енгізілген бірнеше жаңа ерекшеліктерді пайдаланды: тік арка, қабырғалы күмбез, сәулелі капеллалары бар амбулатория, әртүрлі бағытта көтерілетін қабырғаларды қолдау үшін жиналған бағаналар және үлкен клерстери терезелерін орнатуға мүмкіндік беретін арқалықтар. Жаңа құрылым 11 маусымда 1144 жылы корольдің қатысуымен аяқталып, киеленді. Сен-Дени аббаттығы Солтүстік Франциядағы корольдік иеліктердегі одан әрі құрылыс салудың үлгісіне айналды. Ол көбінесе готика стиліндегі алғашқы ғимарат ретінде аталады. Жүз жыл өткен соң Сен-Денидің ескі нефі готика стилінде қайта салынды, нәтижесінде оның трансепттерінде екі әсем роза тәрізді терезе пайда болды.

Сугердің жинақтары

Сугер өнерді де қолдады. Оның тапсырысымен жасалған қасиеттік ыдыстардың ішінде алтын жалатылған бүркіт, Король Роджердің декантері, алтын тостаған және сардоникс кұмырасы бар. Бір кезде Сугерге тиесілі болған тостаған қазір Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясының қорында сақталады, ал кейіннен оның монастырында қасиеттілерге сыйланған Аквитаниялық Элеонора вазасы қазір Париждегі Луврде сақталған, бұл Элеонораға тиесілі бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз зат деп саналады.

Сугердің шығармалары

Сугер бірнеше еңбек жазды, олардың дұрыстығы мен егжей-тегжейлілігі үшін жоғары бағаланды. Олардың екеуінде оның Сент-Денис абаты ретінде атқарған қызметі туралы жазылған. Libellus Alter de Consecratione Ecclesiae Sancti Dionysii (Сен-Денис шіркеуінің бағышталуы туралы басқа кішкентай кітап) – аббат шіркеуінің құрылысы мен бағышталуы туралы қысқаша трактат. Liber De Rebus in Administratione sua Gestis (Өзі басқарған кездегі оқиғалар туралы кітап) – 1145 жылы монахтардың өтініші бойынша бастаған аббатхана әкімшілігі туралы аяқталмаған есеп. Осы мәтіндерде ол Сент-Дениске енгізген жақсартулар туралы айтады, шіркеу қазынасын сипаттайды және қайта құру жөніндегі есеп береді. Діни тұлғалардың іс-әрекеттерін баяндайтын басқа ортағасырлық мәтіндерден айырмашылығы, Сугердің еңбектерінің барлығының авторы – өзі. Оның тарихтарының ішінде «Vie de Louis le Gros» («Луи Толудың өмірі») ең маңыздысы және кеңінен таралғаны. Бұл король Людовик VI туралы хронологиялық баяндама, негізінен соғыс оқиғаларымен, сондай-ақ оның Сент-Денис аббаттығына тәуелділігімен айналысады. «Historia gloriosi regis Ludovici» (Даңқты король Людовик) – Сугердің Людовик VII билігінің бірінші жылын қамтитын, аяқталмаған тағы бір еңбегі. Сугердің өмірінің соңғы жылдарында жазылған бұл кітапта (оның басқа тарихтары сияқты) Сугердің өзі қатысқан немесе куә болған оқиғалар егжей-тегжейлі сипатталады. Сугердің хатшысы Уильям Сугер туралы екі еңбек жазды: біріншісі – оның қайтысынан кейін жазылған хат, онда оның өлімі туралы хабар берілген; екіншісі – 1152 жылдың жазы мен 1154 жылдың күзі арасында жазылған қысқаша өмірбаян («Sugerii Vita»; Сугердің өмірі). Сент-Денисте Сугердің хаттарының жинағы сақталған, олардың көп бөлігі өмірінің соңына жақын жазылған, бірақ олардың қайдан алынғаны белгісіз. Сугердің еңбектері Сент-Денис монастырінің монахтарында тарихқа деген қызығушылықты оятып, квази-ресми жылнамалардың ұзақ тізімін тудырды.

Қазіргі заманғы тарихнама

1940 жылдары көрнекті өнер тарихшысы Эрвин Панофский Псевдо-Дионисий Ареопагиттің теологиясы Сент-Денис аббаттығының архитектуралық стиліне әсер еткенін айтты, бірақ кейінгі ғалымдар философия мен архитектуралық форма арасындағы осылайша қарапайым байланысқа қарсылық білдірді. Сол сияқты, 19 ғасырдағы француз авторларының Сугер Сент-Денистің "жобалаушысы" (демек, готикалық архитектураның "жасаушысы") болды деген пікірлері қазіргі ғалымдар тарапынан көбінесе жоққа шығарылды. Оның орнына, ол көбінесе инновациялық (бірақ қазір белгісіз) шебер ұстаның жұмысын қолдаған батыл және шығармашыл демеуші ретінде қарастырылады.

Қазіргі заманғы шығармалар

Сугер. "Өзінің басқаруында жасалған істер туралы кітап." Абат Сугердің Сент-Денис абат шіркеуі және оның өнер қазыналары туралы еңбегінде, редактор, аудармашы және түсіндірмеші Эрвин Панофский мен Герда Панофский Соергель, 40–81 беттер. 2-ші басылым. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1979. ———. "Сент-Денидің шіркеуінің қасиеттіленуі туралы екінші кітапша." Абат Сугердің Сент-Денис абат шіркеуі және оның өнер қазыналары туралы еңбегінде, редактор, аудармашы және түсіндірмеші Эрвин Панофский мен Герда Панофский Соергель, 82–121 беттер. 2-ші басылым. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1979. ———. "АД. MCXL немесе MCXLI расталған жарлық." Абат Сугердің Сент-Денис абат шіркеуі және оның өнер қазыналары туралы еңбегінде, редактор, аудармашы және түсіндірмеші Эрвин Панофский мен Герда Панофский Соергель, 122–37 беттер. 2-ші басылым. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1979. ———. "Жуан Людовиктің істері" [Vie de Louis le Gros]. Ричард К. Кусимано және Джон Мурхед аударған. Вашингтон, округ Колумбия: Американың католиктік университетінің баспасы, 1992. ———. "Даңқты патша Людовик [VII], Людовик [VI] ұлы" [Historia gloriosi regis Ludovici]. Сент-Дени абысы Сугердің таңдамалы еңбектерінде, Ричард К. Кусимано және Эрик Уитмор аударған, 127–83 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: Американың католиктік университетінің баспасы, 2018. Виллемус. "Сугердің өмірі" [Sugerii Vita]. Сент-Дени абысы Сугердің таңдамалы еңбектерінде, Ричард К. Кусимано және Эрик Уитмор аударған, 184–216 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: Американың католиктік университетінің баспасы, 2018. Сугердің толық шығармалары; қолжазбалар бойынша жинақталған, түсіндірілген және жарияланған (латын тілінде, Gallica BNF-де қолжетімді). Редактор Альберт Лекой де Ла Марше. Париж, 1867.

Журнал мақалалары

Кидсон, Питер. "Пановский, Сугер және Сент-Денис." Варбург және Куртольд институттарының журналы 50 (1987) 1–17. JSTOR. Инглис, Эрик. "Сен-Денидегі Сугерді еске алу және ұмыту, 1151–1534: Есте сақтау мен тарих арасындағы аббаттың беделі." Gesta 54, № 2 (қыркүйек 2015) 219–43. JSTOR.