Кіріспе
Адам және басқа омыртқалы жануарлардағы мүше. Омыртқалы жануарларда өт қабығы, сондай-ақ холецист деп аталады, ол кішкентай қуыс мүше, онда өт жиналады және жұқа ішекке жіберілгенге дейін концентрацияланады. Адамда, алмұрт пішіндес өт қабығы бауырдың астында орналасқан, бірақ өт қабығының құрылымы мен орны жануарлар түрлері арасында едәуір өзгеше болуы мүмкін. Ол бауыр өндірген өтті жалпы бауыр құбығы арқылы қабылдап, оны сақтайды. Содан кейін өт жалпы өт құбығы арқылы он екі елі ішегіне жіберіледі, онда ол майларды қорытуға көмектеседі. Өт қабығы сары қабықша тастарынан зақымдануы мүмкін, олар холестерин немесе билирубин сияқты, ерімейтін заттардан пайда болады – бұл гемоглобиннің ыдырауының өнімі. Бұл, әсіресе құрсақтың жоғарғы оң жағында күшті ауыруға себеп болуы мүмкін және көбінесе өт қабығын алып тастау (холецистектомия деп аталады) арқылы емделеді. Өт қабығының қабынуы – холецистит, көптеген себептерден туындауы мүмкін, соның ішінде сары қабықша тастарының бітелуінен, инфекциядан және аутоиммундық аурулардан.
In vertebrates, the gallbladder, also known as the cholecyst, is a small hollow organ where bile is stored and concentrated before it is released into the small intestine. In humans, the pear shaped gallbladder lies beneath the liver, although the structure and position of the gallbladder can vary significantly among animal species. It receives bile, produced by the liver, via the common hepatic duct, and stores it. The bile is then released via the common bile duct into the duodenum, where the bile helps in the digestion of fats. The gallbladder can be affected by gallstones, formed by material that cannot be dissolved – usually cholesterol or bilirubin, a product of hemoglobin breakdown. These may cause significant pain, particularly in the upper right corner of the abdomen, and are often treated with removal of the gallbladder (called a cholecystectomy). Cholecystitis, inflammation of the gallbladder, has a wide range of causes, including result from the impaction of gallstones, infection, and autoimmune disease.
Құрылымы
Өт қабығы – қуыс, сары-көк түсті мүше, ол бауырдың оң жапырақшасының астындағы ойыста орналасқан. Ересектерде өт қабығы толық созылғанда шамамен ұзындығы және диаметрі болады. Өт қабығының сыйымдылығы шамамен құрайды. Өт қабығы алмұрт пішіндес, оның ұшы кистоздық өзекке ашылады. Өт қабығы үш бөлімге бөлінеді: түбі, денесі және мойны. Түбі – дөңгелек негіз, ол іш қабырғасына қарай бұрышталған. Денесі бауырдың төменгі бетінің ойысында жатады. Мойны тарылып, өт жолдарының бір бөлігі болып табылатын кистоздық өзекпен жалғасады. Өт қабығының түбі мен денесі орналасқан өт қабығы шұңқыры IVB және V бауыр сегменттерінің қосылысының астында орналасқан. Кистоздық өзек жалпы бауыр өзекімен бірігіп, жалпы өт өзекін құрайды. Өт қабығының мойны мен кистоздық өзек қосылған жерде өт қабығы қабырғасының қабыршақталып шығыңқысы пайда болады, ол "Хартман қапшығы" деп аталады. Өт қабығының лимфалық дренажы кистоздық түйін арқылы жүзеге асырылады, ол кистоздық өзек пен жалпы бауыр өзекінің арасында орналасқан. Мүшенің төменгі бөлігінен лимфа төменгі бауыр лимфа түйіндеріне ағып түседі. Барлық лимфа соңында целиак лимфа түйіндеріне құйылады.
The gallbladder is shaped like a pear, with its tip opening into the cystic duct. The gallbladder is divided into three sections: the fundus, body, and neck. The fundus is the rounded base, angled so that it faces the abdominal wall. The body lies in a depression in the surface of the lower liver. The neck tapers and is continuous with the cystic duct, part of the biliary tree. The gallbladder fossa, against which the fundus and body of the gallbladder lie, is found beneath the junction of hepatic segments IVB and V. The cystic duct unites with the common hepatic duct to become the common bile duct. At the junction of the neck of the gallbladder and the cystic duct, there is an out pouching of the gallbladder wall forming a mucosal fold known as "Hartmann's pouch". Lymphatic drainage of the gallbladder follows the cystic node, which is located between the cystic duct and the common hepatic duct. Lymphatics from the lower part of the organ drain into lower hepatic lymph nodes. All the lymph finally drains into celiac lymph nodes.
Микроанатомия
Сары қабықшаның қабырғасы бірнеше қабаттан тұрады. Сары қабықша қабырғасының ең ішкі беті ішектегі сіңіру жасушаларына өте ұқсас микровилли щеткалы жиегі бар, цилиндр тәрізді жасушалардың бір қабатымен жабылған. Эпителийдің астында – өздік қабат, бұлшықет қабаты, сыртқы перимускулярлық қабат және сероза орналасқан. Ішек жолының басқа бөліктерінен айырмашылығы, сары қабықшада бұлшықет қабықшасы жоқ, ал бұлшықет талшықтары анық қабаттарға бөлінбеген. Сары қабықшаның ішкі бөлігі – мукозасы, цилиндр тәрізді жасушалардың бір қабатынан тұрады, олардың әрқайсысы микровилли деп аталатын кішкентай түк тәрізді қосымшаларына ие. Бұл қабат жұқа дәнекер тінінен – өздік қабаттан тұрады. Бұлшықет қабаты дәнекер және майлы тіндердің қабатымен қоршалған. Сары қабықшаның түбінің сыртқы қабаты және бауырмен жанаспайтын беттері қалың серозамен жабылған, ол перитонеумға шығыңқы. Серозада қан тамырлары мен лимфа тамырлары бар. Сары қабықшаның бауырмен салыстырғандағы орналасуы да өзгеріп отыруы мүмкін, мысалы, бауырдың ішінде, үстінде, сол жағында, артында немесе бауырдан бөлініп тұрған жағдайлар кездеседі. Мұндай өзгерістер өте сирек: 1886 жылдан 1998 жылға дейін ғылыми әдебиетте тек 110 жағдай тіркелді, яғни жылына бірден аз. Фригиялық бас киім деп аталатын анатомиялық өзгеріс болуы мүмкін, ол сары қабықша түбіндегі зиянсыз бүгілу, оның аты осы бас киімге ұқсастығынан қойылған.
Даму
Сары қапшық эмбриональды ішек түтігінің эндодермалық қабырғасынан дамиды.
Функция
Сары қабықтың негізгі қызметтері – тамақтағы майларды қорытуға қажетті өт (сары) сақтау және оны шоғырландыру. Бауырда өндірілген өт кішкентай тамырлар арқылы ірі бауыр жолдарына, содан кейін кістаздық жол арқылы (өт жолдары ағашының бөліктері) сары қабыққа ағып түседі, онда сақталады. Кез келген уақытта сары қабықта белгілі бір мөлшерде өт сақталады, су мен электролиттердің бір бөлігі алынып тасталады. Бұл сары қабық эпителийі арқылы натрий және хлорид иондарының белсенді тасымалдануы арқылы жүзеге асады, бұл осмостық қысым тудырады, нәтижесінде су мен басқа электролиттер де қайта сіңіріледі. Сары қабықтың бір функциясы – қатерлі ісікке қарсы қорғаныс болып табылады, себебі оны алып тастау (холецистектомия) кейін қатерлі ісікке шалдығу қаупін арттырады деген байқаулар бар. Мысалы, он сегіз зерттеуді қамтитын жүйелі шолу және мета-талдау холецистектомияның оң жақ ішектің қатерлі ісігіне қатысты зиянды әсер ететінін көрсетті. Соңғы зерттеуде холецистектомиядан кейін жалпы қатерлі ісік қатерінің, соның ішінде әртүрлі қатерлі ісік түрлеріне шалдығу қаупінің айтарлықтай жоғарылағаны анықталды.
Сары бездегі тастар
Өт тастары өт қанының қанығуынан пайда болады, әдетте холестерин немесе билирубинмен. Көптеген өт тастары ешқандай белгілерді тудырмайды, тастар өт қабығында қалады немесе өт жолдары арқылы шығып кетеді.
Сары безді алып тастау
Холецистектомия – өт қабығын жою операциясы. Ол қайталап келетін өт тастарының болуына байланысты жасалуы мүмкін және жоспарлы операция болып саналады. Холецистектомия ашық немесе лапароскопиялық жолмен жүзеге асырылуы мүмкін. Операция барысында өт қабығы мойнынан бастап түбіне дейін алынып тасталады, нәтижесінде өт бауырдан тікелей өт жолдары арқылы шығады. Операциядан кейін пациенттердің шамамен 30 пайызында қырықу сезімі пайда болуы мүмкін, бірақ күрделі асқынулар өте сирек кездеседі.
Қиындықтар
Өт жолдарының зақымдануы – өт жолдарының жарақаттану салдарынан болатын зақым. Көбінесе бұл холецистектомияның (өт қабын хирургиялық жолмен алып тастау) иатрогендік асқынуы болып табылады, бірақ басқа операциялар немесе ауыр жарақаттардан да туындауы мүмкін. Лапароскопиялық холецистектомия кезінде өт жолдарының зақымдану қаупі, ашық холецистектомияға қарағанда жоғары. Өт жолдарының зақымдануы дер кезінде анықталмаса және тиісінше емделмесе, түрлі асқынуларға және тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Өт жолдарының зақымдануын эндоскопия, радиология және хирургия салаларындағы мүмкіндіктер мен тәжірибесі бар орталықта емдеген жөн. Билома – іш қуысында өт жиналуы. Бұл өт ағуы салдарынан пайда болады, мысалы, өт қабын алып тастау операциясынан кейін (лапароскопиялық холецистектомия), оның жиілігі 0,3–2% құрайды. Басқа себептері: өт жолдары операциясы, бауыр биопсиясы, ішкі жарақаттар және сирек жағдайларда – өздігінен тесілу.
Қатерлі ісік
Сары бездің қатерлі ісігі сирек кездеседі және көбінесе ересек жаста пайда болады. Ісік пайда болған жағдайда, көбінесе сары бездің ішкі бетін жабатын бездердің (аденокарцинома) қатерлі ісігі болады. Полиптер (>1 см) ғана қатерлі ісікпен байланысты. Көбінесе ешқандай белгілерді тудырмайды, сондықтан көбінесе осылай анықталады.
Басқа жануарлар
Көптеген омыртқалы жануарларда өт қабы бар, бірақ өт жолдарының пішіні мен орналасуы айтарлықтай ерекше болуы мүмкін. Көптеген түрлерде, мысалы, адамдардағы жалғыз ортақ өт жолынан гөрі, ішекке бірнеше жеке өт жолдары жетеді. Жылқылар, бұғылар, егеуқұйрықтар және ламиноидтар сияқты сүтқоректілердің бірнеше түрі, көгершіндер және кейбір попугайлар, лампарейлер және барлық омыртқасыздарда өт қабы жоқ. Бірнеше аю түрінің өті дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады; осы өнеркәсіпте аюлар тірі ұсталып, өті шығарылады, бұл жануарларға қатыгездікпен қараумен сипатталады.
Тарих
Сары қабықша мен өт ағашының бейнелері б.з.б. 2000 жылдан табылған вавилондық модельдерде және б.з.б. 200 жылдан ескі этрус үлгілерінде кездеседі, бұл модельдер діни құлшылықпен байланысты болған. Кейбір тарихшылар Ұлы Александрдың өлімі өт қабығының қабынуының (холецистит) күрт ұстамасымен байланысты болуы мүмкін деп есептейді. Өт тастарының алғашқы сипаттамалары Ренессанс дәуірінде пайда болған сияқты, себебі бұрынғы заманда астық пен көкөністерге негізделген тамақтану салдарынан өт тастары сирек кездесетін. 1506 жылы Антониус Беневиний симптомдар мен өт тастарының болуы арасындағы байланысты алғаш рет анықтады.
Қоғам және мәдениет
"Жылу" - батыл, жауырық мінез-құлықпен байланысты, ал "ашу" - ащылықпен байланысты. Қытай медицинасында өт қабығы (lang=zh) Вусин элементінің ағаш элементімен байланысты, артық болғанда оның эмоциясы жауырық, ал жетіспегенде - қорқақтық және шешім қабылдау қабілетінің нашарлауы байқалады. Қытай тілінде осыған қатысты көптеген идиомалар бар, мысалы, "денесі толығымен жылудан тұрады" (渾身是膽) деген сөз тіркесі ержүрек адамды сипаттау үшін, ал "жеке басты, батыл қаһарман" (孤膽英雄) – жалғыз қаһарманды сипаттау үшін қолданылады, сондай-ақ "олар мұндай сөйлеуге қаншалықты батыл!" деген мағынада да қолданылады. Қытай медицинасының Чжанфу теориясында өт қабығы – ерекше Фу немесе ян органы, себебі ол өт суын сақтайды. Өт қабығының тек ас қорыту ғана емес, сонымен қатар шешім қабылдау және баға беру орталығы ретінде де маңызы зор.