Кіріспе

Француз діни қызметкері, астроном және математик (1592–1655)

Пьер Гассенди (pjɛʁ gasɛ̃di; сонымен қатар Пьер Гассенд, Петрус Гассенд, Петрус Гассендус; 22 қаңтар 1592 – 24 қазан 1655) – француз философы, католик діни қызметкері, астроном және математик. Францияның оңтүстік-шығысында шіркеу қызметін атқара жүріп, ол Парижде көп уақыт өткізді, онда еркін ойлайтын зиялылардың тобына жетекшілік етті. Ол сонымен қатар белсенді байқаушы ғалым болды және 1631 жылы Меркурийдің транзиті туралы алғашқы деректерді жариялады. Ай бетіндегі Гассенди кратері оның құрметіне аталған. Ол көптеген философиялық еңбектер жазды, ал оның кейбір пікірлері маңызды деп есептеледі, өйткені ол скептицизм мен догматизм арасындағы орта жолды тапты. Ричард Попкин Гассендидің қазіргі заманғы «ғылыми көзқарасты» қалыптастырған алғашқы ойшылдардың бірі болғанын көрсетеді, ол мұнда баяулатылған скептицизм мен эмпиризмді біріктірді. Ол өзінің замандасы Декартпен нақты білімнің мүмкіндігі туралы пікір таластырды. Оның ең белгілі интеллектуалдық жобасы – эпикурейлік атомизмді христиандықпен үйлестіруге жасаған әрекеті.

Ерте өмір

Гассенди Францияда, Динье қаласына жақын Шамтерсьеде Антуан Гассенд пен Франсуаза Фабри отбасында дүниеге келді. Оның алғашқы білімін анасының ағасы, Шамтерсье шіркеуінің пасторы Томас Фабри берді. Өте ерте жасында академиялық қабілетін танытқан дарынды бала, ол Диньедегі колледжге (қалалық гимназия) оқуға түсті, онда тілдер мен математикаға ерекше бейімділік көрсетті. 1609 жылы Фильбер Фесай, О.Карм. басшылығымен философияны оқу үшін Экс-ан-Прованс университетіне қабылданды, Колледж Рояль де Бурбонға (Экс университетінің өнер факультетіне) оқуға түсті. 1612 жылы Динье колледжі оны теологиядан дәріс оқуға шақырды. Диньеде жүргенде ол Сенезге сапар шегіп, епископ Жак Мартиннен төменгі шендер алды. 1614 жылы Авиньон университетінен теология докторы ғылымын қорғады және Динье собор шіркеуінің теологы болып сайланды. 1617 жылдың 1 тамызында Марсель епископы Жак Турричелладан қасиетті сан алды. Ол негізінен Аристотель философиясы бойынша дәріс берді, дәстүрлі әдістерді сақтап, Галилей мен Кеплердің жаңалықтарын қызығушылықпен қадағалады. Ол астроном Жозеф Гольтье де ла Валлеттпен (1564–1647), Экс архиепископтығының бас викариімен танысты.

Діни қызмет

1623 жылы Иса қоғамы Экс университетін өз басқаруына алды. Олар барлық лауазымдарды иезуиттермен толтырғандықтан, Гассендиге басқа оқу орны іздеу қажет болды. Ол 1623 жылғы 10 ақпанда Диньеге қайтып оралды, содан кейін 14 сәуірде Ай тұтылуын және 7 маусымда Марстың Сақи бөлігінде (Sagittarius) пайда болуын көрген үшін Экске оралды, одан кейін тағы да Диньеге қайтты. Аристотельдің парадокстары туралы жобасымен айналысып жатқандықтан, ол Динье шіркеуінің атынан сот ісі үшін Гренобльге баруға мәжбүр болды. 1624 жылы ол Exercitationes paradoxicae adversus Aristoteleos еңбегінің бірінші бөлігін жариялады. Екінші кітабының бір бөлігі кейін Гаагада (1659) жарық көрді, бірақ Гассенди қалған бес кітабын жазбады, себебі Франческо Патриццидің Discussiones Peripateticae оған көп орын қалдырмады деп ойлады. Ол меценаты Николас Пейрескпен біраз уақыт өткізді. 1628 жылдан кейін Гассенди Фландрия және Голландияға саяхаттап, Исаак Бикман және Франсуа Луилльермен танысты. Ол 1631 жылы Францияға оралды. 1634 жылы Динье соборлық шіркеуі проваст Блез Аусеттің ысырапшылдығына наразы болып, оны алмастыруға шешім қабылдады. Олар 1634 жылғы 19 желтоқсанда Экс Парламентінен оның қызметтен алынуына және Гассендиді соборлық шіркеудің провосты етіп сайлауға келісім алған қаулыны (arrêt) қолдарын жеткізді. Гассенди 1634 жылғы 24 желтоқсанда ресми түрде қызметке орналасты. Ол 1655 жылы қайтыс болғанға дейін проваст лауазымын атқарды. Осы кезеңде ол Марин Мерсеннің тікелей талабы бойынша бірнеше еңбек жазды. Оларға Роберт Фладдтың мистикалық философиясын зерттеуі, паргелия (parhelia) туралы эссесі және Меркурийдің транзитіне қатысты бірнеше байқаулары кірді.

1640-шы жылдар

Гассенди кейін бірнеше жыл бойы Ангулем герцогымен, аймақ губернаторымен бірге Прованс арқылы саяхаттап жүрді. Осы кезеңде ол тек бір әдеби шығарма жазды – Пейрестің өмірбаяны, оның 1637 жылы қайтысы оны терең қинағандай болды; ол көптеген рет қайта басылып, ағылшын тіліне аударылды. 1641 жылы Парижге оралып, Томас Хоббспен кездесті. Ол бірнеше бейресми философия сабақтарын өткізді, оқушылар мен шәкірттер жинады; өмірбаянушы Гримарестің мәліметінше, олардың арасында Мольер, Сирано де Бержерак (оның сабақтарға қатысқаны күмәнді), Жан Хесно және Луллиердің ұлы Клод Эммануэль Шапель болды. 1640 жылы Мерсен оны Рене Декартпен пікірсайысқа тартып, оның негізгі қағидаларына қарсылық білдірді. Оның Декарттың негізгі ұстанымдарына жасаған қарсылығы 1641 жылы жарық көрді; ол Декарттың еңбектеріндегі Бесінші Наразылықтар жинағы ретінде, сондай-ақ "Disquisitio Metaphysica" атты жеке басылым түрінде жарияланды. Декарттың сана-дене мәселесін ашқаны жиі айтылса да, Гассенди, Декарттың сана-дене дуализміне қарсы тұрып, оны алғашқы болып айқындады. Гассендидің эмпирикалық бағыттағы ойлау бейімділігі оның басқа жазбаларына қарағанда осы еңбектерінде анық байқалады. Жан Батист Морин оның "De motu impresso a motore translato" (1642) еңбегіне сын көтерді. 1645 жылы ол Париждегі Корольдік колледжде математика кафедрасын қабылдап, бірнеше жыл бойы үлкен табыспен дәріс берді. Физикалық мәселелерге қатысты даулы жазбаларынан басқа, осы кезеңде философия тарихшылары оны еске түсіретін алғашқы еңбектері жарық көрді. 1647 жылы ол жақсы қабылданатын "De vita, moribus, et doctrina Epicuri libri octo" трактатын жариялады. Екі жылдан кейін Диоген Лаэрттың оныншы кітабына түсіндірмесі жарық көрді. Сол жылы ол "Syntagma philosophiae Epicuri" атты маңызды түсіндірмесін жариялады. 1648 жылы денсаулығы нашарлағандықтан Корольдік колледждегі дәрістерін тоқтатуға мәжбүр болды. Осы шақта ол бірнеше жылдық суық қарым-қатынастан кейін Сезар д’Эстреестің көмегімен Декартпен татуласты.

Өлім және ескерткіш

Ол Францияның оңтүстігіне өзінің шәкірті, көмекшісі және хатшысы Франсуа Бернье, тағы бір париждік оқушысымен бірге саяхаттады. Ол Тулонда шамамен екі жыл бойы тұрды, ондағы климат оған қолайлы болды. 1653 жылы Парижге оралып, Монмор үйінде тұрып, әдеби жұмысын жаңадан бастады, сол жылы Коперник және Тихо Браге туралы өмірбаяндамаларын жариялады. Дегенмен, оның өкпе ауруы оған берік орнықты. Оның күші бірте-бірте азайды және ол 1655 жылы Парижде қайтыс болды. 1852 жылы Диньеде Жозеф Рамус жасаған оның қола мүсіні жиналған қаражат есебінен орнатылды. Айдың үлкен кратері оның құрметіне аталған.

Жазбалар

Эдвард Гиббон оны "Әдебиетшілердің ең көрнекті философы және философтардың ең көрнекті әдебиетшісі" деп атады. Анри Луи Хаберт де Монмор Гассендидің жинақталған еңбектерін жариялады, ең маңыздысы – Syntagma philosophicum (Opera, i. және ii.), 1658 жылы (6 том, Лион). Николаус Авераниус 1727 жылы тағы бір басылымды, сондай-ақ 6 томдық фолио түрінде шығарды. Бірінші екеуі толығымен оның Syntagma philosophicum еңбегінен тұрады; үшіншісінде Эпикур, Аристотель, Декарт, Роберт Флад және Герберт Чербери туралы сындық жазбалары, сонымен қатар физиканың кейбір мәселелеріне қатысты жекелеген еңбектері бар; төртіншісінде оның Institutio astronomica және Commentarii de rebus celestibus еңбектері; бесіншісінде Диоген Лаерттің он бірінші кітабына түсіндірмесі, Эпикур, Николас Клод Фабри де Пейреск, Тихо Браге, Николай Коперник, Георг фон Пейербах және Региомонтанның өмірбаяндары, сонымен қатар ежелгі ақшаның құны, римдік күнтізбесі және музыка теориясы туралы трактаттар, оған қоса үлкен және көлемді Notitia ecclesiae Diniensis еңбегі қоса берілген; алтыншы томда оның хат алмасуы қамтылған. Өмірбаяндар, әсіресе Коперник, Тихо және Пейреск туралылары, көп мақтауға ие болды.

Оқу-жаттығулар

"Эксперименттер" деген кітап көп назар аударды, бірақ онда Аристотельге қарсы бұрын айтылғандардан басқа ештеңе жоқ. Бірінші кітап физикалық және философиялық зерттеулерде Аристотельдің қағидаларын түсінбестен қабылдаудың зиянды салдарына нақты және күшпен толы сипаттама береді; алайда, осы дәуірдегі көптеген Аристотельге қарсы туындылар сияқты, бұл қарсылықтар Аристотельдің өзінің еңбектерін білудегі жалпы кемшіліктерді көрсетеді. Екінші кітап, Аристотельдің диалектикасы немесе логикасын қарастырады, Рамизмнің стилі мен әдісін толықтай көрсетеді. Декартқа қатысты айтылған қарсылықтардың бірі, Декарттың "Медитациялар" кітабындағы қарсылықтар қосымшасында берген мәлімдемесі арқылы белгілі болды.

Animadversiones (Анимациялық жарнамалар)

1649 жылы жарық көрген "Анимадверсион" кітабында Диоген Лаертидің "Эпикур туралы X кітабының" аудармасы бар және "Эпикур философиясының жиынтығы" түріндегі түсіндірмелермен бірге жарияланды. Ол Гассенди жүйесінің осы бөлігінде өзінің жеке пікірлері жоқ екенін, тек өзін қорғау мақсатымен енгізілгенін айтты. Атомизмнің толық ашылуы көңілді, бірақ ол физикалық құбылыстарды түсіндіру үшін енгізген "әлемдік жан" (anima mundi) түріндегі "тіршілік жылуы" (calor vitalis) гипотезасы, оның шешуге шақырған мәселелеріне көп нұр сыйламайтын сияқты. Сондай-ақ, атомдардың ішкі күш арқылы қозғалатын салмағы туралы теориясы, оның механикалық себептер туралы жалпы доктринасымен үйлеспейді. Үшінші бөлімде, этикада, бостандық туралы талқылаудан басқа, ол жалпы алғанда нақты емес, Эпикурлық моральдық кодекстің жұмсақ баяндалуынан артық ештеңе жоқ. Өмірдің соңғы мақсаты – бақыт, ал бақыт – жан мен дененің үйлесімділігі (tranquillitas animi et indolentia corporis). Гассендидің пікірінше, осы өмірде толық бақытқа қол жеткізу мүмкін емес, бірақ ол келер өмірде мүмкін.

Көзқарастар

Габриэль Дэниелдің айтуынша, Гассенди ғылым мәселелерінде шамалы пиррондық болған, бірақ бұл жаман емес еді. Ол Роберт Фладтың сиқырлы жандануына және сот астрологиясына қарсы жазған. Аристотельдің еңбектеріне негізделген, табиғат философиясына қатысты дәстүрлі көзқарас – перипатетикалық жүйе оны қанағаттандырмады. Гассенди сол заманғы эмпирикалық бейілімді бөлісті. Ол Аристотельдік философияға қарсы айтылған наразылықтарға үлес қосты, бірақ өз ойларын жариялауды күтті. Гассендидің «либертинат эрудит» деп аталатын, білімді еркін ойлауға қаншалықты жақын болғаны туралы пікірталас бар, бұл ойлау Париж шеңірінің – «Тетраданың» ерекшелігі еді, оған Габриэль Наудэ және тағы екеуі (Эли Диодати мен Франсуа де Ла Моте Ле Ваер) де кірген. Гассенди, кем дегенде, скептиктердің сенімділікке бағытталған қанатына жатты, нақты білімнің жоқтығы сенімге мүмкіндік береді деп сақты. Декартпен болған пікірсайысында ол сезімдердің дәлелі жалғыз сенімді дәлел болып қала беретінін айтқан, бірақ математикалық біліміне орай, ақылдың дәлелі де толыққанды қанағаттандырарлық екенін мойындады.

Вегетариандық

Гассенди Құдаймен рухани байланыс арқылы ең жоғарғы ләззатты үнемі іздеудің толыққанды жүзеге асуы бір адамның өмірінде мүмкін болмауы мүмкін екенін мойындады, бірақ ет жеуге қарсы шығып, оны рухани көрінісқа жетуге елеулі кедергі деп есептеді. Ол Киелі кітаптан және табиғаттан мысал келтіріп, адамдар мен жануарлардың бейбіт түрде бірге өмір сүретін, жануарларды ләззат үшін қырғынмен өлтірудің зұлымдығына қарсы тұратын, жаңадан жаратылған жұмақты көзге елестетті.

Ертедегі түсініктемелері

Самуэль Сорбиер, шәкірті, Гассендидің өмірін Жозеф Бужельдің "Vie de Gassendi" (1737; 2-ші басылым, 1770) еңбектерінің алғашқы жинағында баяндайды; сондай-ақ Жан Филиберт Дамирон, "Mémoire sur Gassendi" (1839) еңбегінде де. Оның философиясының қысқартылған нұсқасын оның досы, белгілі саяхатшы Франсуа Бернье ("Abrégé de la philosophie de Gassendi", 8 том, 1678; 2-ші басылым, 7 том, 1684) ұсынды.