Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юньнань провинциясының астанасы, Қытай
Capital city of Yunnan province, China
Куньмин – Юньнань провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Қала провинцияның саяси, экономикалық, байланыс және мәдени орталығы, сондай-ақ провинциялық үкіметтің орналасқан жері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Куньмин Қытайдың әскери орталығы, американдық әуе базасы және Бирма жолының көлік түйіні ретінде маңызды рөл атқарды. Юньнань-Гуйчжоу таулы үстіртінде орналасқан Куньминнің биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, ал географиялық ені Рақ тропигінен солтүске қарай орналасқан. Қала Батыс Қытайдағы халық саны бойынша төртінші (Чунцин, Чэнду және Сиань қалаларынан кейін) және Оңтүстік-Батыс Қытайдағы үшінші (Чунцин және Чэнду қалаларынан кейін) ең халқы көп қала болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша Куньминнің жалпы халқы 8,460,088 адамды құрады, оның ішінде 5,604,310 адам қалалық аудандарда (Цзинин ауданы есепке алынбаған) тұрады. Қала Диан көлінің солтүстік жағасында, храмдармен, көлдермен және әк тасты таулармен қоршалған. Куньмин – бұрын қоршалған ескі қала, қазіргі заманғы сауда ауданы, тұрғын үйлер және университеттерден тұрады. Қала Оңтүстік-Батыс Қытайдағы ғылыми зерттеулер мен білім берудің маңызды орталықтарының бірі болып табылады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Куньмин ғылыми зерттеулер бойынша әлемдегі ең үздік 125 қаланың қатарына кірді. Қалада астрономиялық обсерватория бар, ал жоғары білім беру орындарына Юньнань университеті, Куньмин ғылым және технология университеті, Юньнань қаржы және экономика университеті, Куньмин медицина университеті, Юньнань педагогикалық университеті, Юньнань ауыл шаруашылығы университеті және Оңтүстік-Батыс орман шаруашылығы университеті кіреді. Солтүстік-шығыс таулы аймағында Мин әулетінен қалған Қытайдағы ең ірі қола храм орналасқан. Куньмин – Батыс Қытайдағы маңызды экономикалық орталықтардың бірі. Қаланың экономикалық маңызы оның географиялық орналасуымен байланысты, себебі ол Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен шекаралас және Оңтүстік-Батыс Қытайдағы көлік торабы қызметін атқарады. Теміржол арқылы Вьетнам және Лаос елдерімен, ал автомобиль жолдары арқылы Мьянма және Таиланд елдерімен байланыс жасалады. Бұл орналасу қаланы аймақтағы сауданың маңызды орталығына айналдырады. Қала сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азияға қақпа ретінде танылады. Куньмин Чаншуй халықаралық әуежайы әлемдегі ең көп трафиктік әуежайлардың 40-ына кіреді. Юньнань провинциясының ірі корпорацияларының көптеген бас кеңселері осы қалада орналасқан. Куньминде мыс өңдеу, химиялық өнімдер, машина жасау, тоқыма, қағаз және цемент өндірісі сияқты өндіріс кәсіпорындары да бар. Куньминнің тарихы шамамен 2400 жылға жетеді, бірақ қаланың қазіргі өркендеуі 1910 жылы Ханойдан теміржол салынысымен байланысты. Қала Қытайдың жаңғырту саясаты аясында қарқынды дамуда. Куньминнің көшелері кеңейіп, кеңсе ғимараттары мен тұрғын үйлердің құрылысы жедел қарқынмен жүруде. Куньмин арнайы туристік орталық ретінде тағайындалғандықтан, қалада көп қабатты ғимараттар мен сәнді қонақүйлердің саны артып келеді.
Kunming is the capital and largest city of Yunnan province, China. It is the political, economic, communications and cultural centre of the province as well as the seat of the provincial government. The city was of great significance during World War II as a Chinese military center, American air base, and transport terminus for the Burma Road. In the middle of the Yunnan–Guizhou Plateau, Kunming is at an altitude of above sea level and a latitude just north of the Tropic of Cancer. The city is the fourth most populous city in Western China, after Chongqing, Chengdu, and Xi'an, as well as the third most populous city in Southwestern China after Chongqing and Chengdu. As of 2020 census, Kunming had a total population of 8,460,088 inhabitants, of whom 5,604,310 lived in its built up (or metro) area made of all urban districts but Jinning, not conurbated yet. It is at the northern edge of Dian Lake, surrounded by temples and lake and limestone hill landscapes. Kunming consists of an old, previously walled city, a modern commercial district, residential zones, and university areas. The city is also one of the major centers for scientific research and education in Southwestern China. As of 2023, it was listed among the top 125 cities in the world by scientific research output. The city has an astronomical observatory, and its institutions of higher learning include Yunnan University, Kunming University of Science and Technology, Yunnan University of Finance and Economics, Kunming Medical University, Yunnan Normal University, Yunnan Agricultural University and Southwest Forestry University. On the northeast mountainous outskirt is a bronze temple dating from the Ming dynasty, the largest of its kind in China. Kunming is also one of the major economic centers in Western China. The city's economic importance derives from its geographical position, as it shares a border with various Southeast Asian countries, serving them as a transportation hub in Southwest China, linking by rail to Vietnam and Laos, and by road to Myanmar and Thailand. This positioning also makes the city an important commercial center of trade in the region. The city also acts as a gateway to Southeast Asia and South Asia, the Kunming Changshui International Airport is one of the top 40th busiest airports in the world. The headquarters of many of Yunnan's biggest corporations are based in the city. Kunming also houses some manufacturing, chiefly the processing of copper, as well as various chemicals, machinery, textiles, paper and cement. Kunming has a nearly 2,400 year history, but its modern prosperity dates only to 1910, when the railway from Hanoi was built. The city has continued to develop rapidly under China's modernization efforts. Kunming's streets have widened while office buildings and housing projects develop at a fast pace. Kunming has been designated a special tourism center and as such sports a proliferation of high rises and luxury hotels.
Этимология
"Куньмин" атауы Ди Цянның бір тармағы болған Куньмин И немесе Куньмин тайпасы деген ежелгі этностың атынан шыққан. Куньмин И Батыс Хан әулеті тұсында Эрхай көлінің жанындағы аймақта өмір сүрген. Хан әулеті 109 жылға дейін Диань патшалығының жерін біріктіріп, Ичжоу әкімшілік бөлімін құрды; Хан әулеті Куньмин Иді де көп ұзамай Ичжоу әкімшілік бөлігіне қосты. Сондықтан Куньмин И кейін Диан көлі аймағына қарай кеңейді. "Куньмин" атауы Үш патшалық кезеңінен бері қолданылып келеді, бірақ бұл этнос үлкен аумақты алып жатқандықтан сілтеме нақты емес еді. Юань әулеті кезінде орталық үкімет қазіргі Куньмин жерінде "Куньмин округін" құрды; "Куньмин" атауы бүгінге дейін сақталған. Кейбір қазіргі зерттеулер Куньмин И-дің "Куньмин" атауының "хмер" және "хму" сөздерімен туыс екенін, ал бастапқыда "адамдар" деген мағынаны білдіргенін көрсетеді.
The name "Kunming" evolved from an ancient ethnicity named Kunming Yi or Kunming Barbarian , which was a branch of Di Qiang. The Kunming Yi lived in the neighbouring region of Erhai Lake during the Western Han dynasty. The Han dynasty incorporated the territory of the Dian Kingdom and set a division called Yizhou Commandery in 109 BC; the Han dynasty also incorporated the Kunming Yi into Yizhou Commandery soon after. Therefore, Kunming Yi expanded east to the Lake Dian area later. "Kunming" has acted as a place name since the Three Kingdoms period, but the reference was not clear because this ethnicity occupied a large region. In the Yuan dynasty, the central government set "Kunming County" in modern Kunming; the name "Kunming" has continued to this day. Some modern research states that the name "Kunming" of Kunming Yi is a cognate word of "Khmer" and "Khmu" that originally meant "people".
Ерте тарих
Куньмин ұзақ уақыт бойы Оңтүстік-Шығыс Азия, Үндістан және Тибетке қарайтын керуен жолдарындағы өзінің орналасуынан пайда тапты. Диан көлінің оңтүстік жағасындағы (қазіргі қала шекарасының сыртында) ертедегі қалалар б.з.д. 279 жылға дейін салынған, бірақ олар тарихқа ұзақ уақыт бұрын жоғалды. Диан көлі маңындағы алғашқы қоныстар неолит дәуіріне дейін жетеді. Диан патшалығы да осы аймаққа жақын жерде құрылды. Оның бастапқы тілі, болжам бойынша, тибет-бирман тілдерімен байланысты болған. Диан патшалығы 109 жылы Хань әулетінің императоры У билігімен бағындырылды. Хань әулеті Диан патшалығының аумағын өздерінің Ичжоу әкімшілігіне қосты, бірақ Диан патшасын жергілікті билеуші ретінде қалдырды. Хань әулеті (б.з.д. 205 – 220 ж.), Бирма мен Үндістанға дейінгі Оңтүстік Жібек жолын бақылауға ұмтылып, Юньнаньның шағын бөліктерін Қытайдың ықпалына әкелді, бірақ кейінгі әулеттер сол кездегі қашық және жабайы шекаралық аймақты бағындыра алмады. Суй әулеті (581–618) кезінде аймаққа қарсы екі әскери экспедиция ұйымдастырылды және ол қытай деректерінде Кунчжоу деп аталды.
Kunming long profited from its position on the caravan roads through to South East Asia, India and Tibet. Early townships in the southern edge of Lake Dian (outside the contemporary city perimeter) can be dated back to 279 BC, although they have been long lost to history. Early settlements in the area around Lake Dian date back to Neolithic times. The Dian Kingdom, whose original language was likely related to Tibeto Burman languages was also established near the area. Dian was subjugated by the Chinese Han dynasty under the reign of Emperor Wu of Han in 109 BC. The Han dynasty incorporated the territory of the Dian Kingdom into their Yizhou Commandery, but left the King of Dian as the local ruler. The Han dynasty (205 BC–AD 220), seeking control over the Southern Silk Road running to Burma and India, brought small parts of Yunnan into China's orbit, though subsequent dynasties could do little to tame what was then a remote and wild borderland. During the Sui dynasty (581–618), two military expeditions were launched against the area, and it was renamed Kunzhou in Chinese sources.
Ортағасырлық Қытай
765 жылы құрылған Куньминь VIII және IX ғасырларда Нанжао патшалығында (737-902) қытайлар үшін Туодун қаласы ретінде танымал болды. Конфуций ғибадатханасы, сонымен қатар мектеп қызметін атқарды, Юньнань провинциясындағы өзінің түріндегі алғашқы болып, провинцияның аз ұлт өкілдерінен келген студенттерді қызықтырды. Шамс әл-Диннің конфуцийлік рәсімдер мен дәстүрлерді насихаттауының нәтижесінде, аймақтың қытайлануына зор үлес қосылды. Қала оңтүстік-батыс және Қытайдың қалған бөлігі арасындағы сауда орталығы ретінде дамыды. Ғалымдар бұл қаланың 13 ғасырдағы венециялық саяхатшы Марко Поло сипаттаған Ячи Фу (Қазкөл қаласы) екенін айтады, онда адамдар ақша ретінде қабықтарды пайдаланып, еттерін шикі жеген.
Founded in 765, Kunming was known to the Chinese as Tuodong city in the Kingdom of Nanzhao (737–902) during the 8th and 9th centuries. The Confucian temple, doubling as a school, was the first of its kind in Yunnan, attracting students from minority groups across the province. Coupled with his promotion of Confucian ceremonies and customs, Shams al Din has been largely credited with the sinicization of the region. The city grew as a trading center between the southwest and the rest of China. It is considered by scholars to have been the city of Yachi Fu (Duck Pond Town) where people had used cowries as cash and ate their meat raw, as described by the 13th century Venetian traveler Marco Polo.
Мин және Цин әулеттері
14 ғасырда Куньмин хан моңғолдардың билігінен қайта алынды, себебі Мин әулеті Юань әулетін жеңіп, кейіннен қазіргі Куньминге дейінгі қабырғаны тұрғызды. 300 жыл өткен соң Мин генералы У Сангуй маньчжу шапқыншыларына көшті және 1678 жылы қайтыс болғанға дейін қаланы ұстады, Қытайдың қалған бөлігі маньчжу билігіне түскеннен кейін көп уақыт өткен соң. Цин билігінің басында Юньнань және Гуйчжоудың барлығы Куньмин мен Удан басқарылды. Үш феодалдық көтеріліс кезінде Удың жаңадан жарияланған Чжоу әулетінің орталығы Хунань провинциясындағы Хенчжоу қаласына көшірілді. 1678 жылы У қайтыс болғаннан кейін, оның немересі У Шифан тағы екі ай бойы Цинге қарсылық көрсетті, содан кейін өзін-өзі өлтірді, осылайша қаланың билігі Циннің қолына қайта оралды. Мин және Цин әулеттері кезінде бұл Юньнаньның жоғары префектурасының орталығы болды. Аймақ алғаш рет Юань әулетінің құлдырауы кезеңінде Куньмин деп аталды, ал кейіннен 1832 жылы қала қабырғаларының ішіндегі және олардың шекарасындағы маңызды құрылыстармен нағыз қаланың басталуы мойындалды. Сондықтан қаланың негізінен 19 ғасырдағы оқиға деп айтуға болады. Осы ғасырда қала аймақтың маңызды сауда және көлік орталығына айналды. 1833 жылғы Куньмин жер сілкінісінің салдарынан қала тұрғындарының көп бөлігі қоныс аударды. Далидің мұсылман хан сұлтаны, көтерілісшілердің басшысы Ду Вэньсиу 1858 және 1868 жылдар аралығында бірнеше рет қалаға шабуыл жасап, қоршады. Қала байлығының көп бөлігі 1856 жылғы Пантай көтерілісінен аман қалмады, онда елордадағы буддалық орындарының көпшілігі қиратылды, мешіттерге айналдырылды немесе толығымен жойылды. Он жылдар өткен соң Куньминге Батыстың, әсіресе Францияның ықпалы күшті болды. 1890 жылдары Куньмин-Хайфонг темір жолындағы еңбек жағдайларына қарсы көтеріліс кезінде көптеген жұмысшылар Франция қару-жарақ жібергеннен кейін атқыланды, көтеріліс басылды. 1911 жылға дейін ғана аяқталған метрлік темір жол желісін француздар Индокитайдағы колониялары үшін Юньнаньның минералды ресурстарын пайдалану мақсатымен жобалады. Куньмин ерте заманда байланыс орталығы және екі ірі сауда жолының тоғысқан жері болды: біреуі батысқа қарай Дали және Тенчхон округі арқылы Мьянмаға, екіншісі оңтүстікке қарай Менцзи округі арқылы Индокитайдағы Қызыл өзенге дейін. Шығысқа қарай, Гуйчжоу провинциясындағы Гуйянға, одан Хунань провинциясына апарып соқтыратын қиын таулы жол болды. Солтүстік-шығыста Янцзы өзенінің бойындағы Сычуань провинциясындағы Ибинге дейін жақсы қалыптасқан сауда жолы бар еді. Бірақ бұл жолдардың бәрі өте қиын болды, олар тек қаптармен немесе жүк таситын арбалармен ғана жүріп өтілуге болатын.
In the 14th century, Kunming was retaken from Khan Mongolian control when the Ming dynasty defeated the Yuan dynasty, later building a wall surrounding present day Kunming. 300 years later, Ming General Wu Sangui defected to Manchu invaders and held the city until his death in 1678, long after the rest of China had fallen under Manchu rule. During the beginning of Qing rule, the entirety of Yunnan and Guizhou were ruled from Kunming and Wu. During the Revolt of the Three Feudatories, the seat of Wu's newly declared Zhou dynasty was moved to Hengzhou, Hunan. Later in 1678 when Wu died, his grandson Wu Shifan resisted the Qing for two more months before committing suicide, thereby reverting control of the city back into Qing hands. During the Ming and Qing dynasties, it was the seat of the superior prefecture of Yunnan. The area was first dubbed Kunming in the period towards the decline of the Yuan dynasty and later still in 1832, the beginnings of a real city were acknowledged within the city walls and significant structures within their confines. Founding of the city can therefore be said to have been a predominantly 19th century affair. It was also in this century that the city grew to become the major market and transport centre for the region. Many of the city's inhabitants were displaced as a result of the 1833 Kunming earthquake. The rebel leader Du Wenxiu, the Muslim Han Sultan of Dali, attacked and besieged the city several times between 1858 and 1868. A great part of the city's wealth did not survive the 1856 Panthay Rebellion, when most of the Buddhist sites in the capital were badly damaged, converted to mosques or razed. Decades later, Kunming began to be influenced by the West, especially from the French Empire. In the 1890s, an uprising against working conditions on the Kunming–Haiphong rail line saw many laborers executed after France shipped in weapons to suppress the revolt. The meter gauge rail line, only completed by around 1911, was designed by the French so that they could tap Yunnan's mineral resources for their colonies in Indochina. Kunming was a communications center in early times and a junction of two major trading routes, one westward via Dali and Tengchong County into Myanmar, the other southward through Mengzi County to the Red River in Indochina. Eastward, a difficult mountain route led to Guiyang in Guizhou province and thence to Hunan province. To the northeast was a well established trade trail to Yibin in Sichuan province on the Yangtze River. But these trails were all extremely difficult, passable only by mule trains or pack carrying porters.
Цин әулетінен кейін
1800-ші жылдардың аяғында француздар сауда және қару-жарақ тасымалы үшін Куньмин-Хайфун теміржолын салуға кірісті. 1912 жылы Куньмин Куньмин атауымен округ мәртебесіне қайта оралды, ал 1935 жылы муниципалитет болды. Куньмин аймағының кеңінен ашылуы 1906-1910 жылдары Юньнань-Вьетнам теміржолының Солтүстік Вьетнамдағы Хайфунға (Француз Индокитайының бір бөлігі) аяқталуымен шын мәнінде басталды. Куньмин 1908 жылы шетелдік саудаға ашылған келісімдік портына айналды және көп ұзамай сауда орталығына айналды.
"In the late 1800s, the French started to build the Kunming Haiphong railway for trade and shipping of weapons". Kunming reverted to county status in 1912, under the name Kunming, and became a municipality in 1935. The opening of the Kunming area began in earnest with the completion in 1906–1910 of the Yunnan Vietnam Railway to Haiphong in north Vietnam (part of French Indochina). Kunming became a treaty port opening to foreign trade in 1908 and soon became a commercial center.