Кіріспе

Шаңғы байлауы – шаңғы аяғын шаңғыға бекітетін құрылғы. 1933 жылы шаңғы көтергіштері ойлап табылғанға дейін шаңғышылар бір ғана жабдықпен тауға көтеріліп, түсіп, сондай-ақ жазық жерде шаңғы тебуге болатын. Шаңғы көтергіштері кеңінен таралған сайын шаңғылар және олардың байлаулары маманданған, альпілік (төменнен сырғанау) және скандинавиялық (жазық жерде шаңғы тебу, телемарк және шаңғымен секіру) стильдері арасында ерекшеліктер пайда болды. 20-ғасырдың ортасына дейін байлаулар иілгіш, былғары аяқкиімнің табанын шаңғыға бекітіп, өкшені шаңғыдан көтеруге мүмкіндік берді, әдетте өкшеге белдік немесе кабель арқылы. Мұндай жабдықпен таудан төмен сырғанау кезіндегі құлаудан болатын жарақаттарды азайту үшін шаңғы байлаулары аяқкиімнің табанын бүйірге қарай босату мүмкіндігімен жабдықталды, ал кейінірек модельдерде – алға және артқа қарай босату мүмкіндігі қосылды. Төменнен сырғанауға арналған шаңғы байлаулары пластикалық аяқкиімге сәйкес стандартталды және шаңғы аяқкиімнен ажыратылғаннан кейін қарда сүйретілетін тежегіш құрылғысын қамтыды. Жазық жерде шаңғы тебуге арналған байлаулар қарапайым, иілген металл бекіту тақталарынан, сым арқанның астында төртбұрышты былғары аяқкиімнің табанын ұстайтын құрылымнан, пластикалық аяқкиімді ұстайтын және аяқкиім табанындағы ойыққа бекітілген құбысқа қосылатын стандартталған жүйеге дейін дамыды. Арқадағы ел, секіру және альпілік туризмге арналған шаңғы байлаулары альпілік және скандинавиялық байлаулардың ерекшеліктерін біріктіреді.

Тарих

1840 жылдарға дейін шаңғы байлаулар былғары белбеу арқылы жасалған, ол буттың бақайына оралып бекітілді, қарға батуға арналған шаңғыларда қолданылатынымен ұқсас. Осы басқару мүмкіндігі телемарк және стем-кристиль шаңғы бұрылыстарының дамуына себеп болды.

Хитфельдт 1894 жыл

1894 жылдан бастап Фриц Р. Хьютфельдт аяқты еркін қозғалуға мүмкіндік беретін және 1930 жылдарға дейін стандартты дизайн ретінде дамыған, қауіпсіз аяқ темірі бар байлауды ойлап тапты. Оның инновацияларына: Мариус Эриксеннің 1920 жылы шаңғының үстіне бұралатын, алдын ала дайындалған тақталарды енгізуі кірді. Гвидо Руэге 1929 жылы Кандахар байлауын ойлап тапты, ол шаңғыға орнатылған аяқ тіректерінен асып, өкше кабелін қысып тұратын алдыңғы босату тетігін қамтыды, бұл байлау кабельдік байлау деп аталды. Иілген, пресстелген металл пластинада үш немесе төрт тірек болды, олар шаршы мұңлы аяқ киімге еніп, металл құлыппен бекітілді. 1928 жылғы Санкт-Морицте өткен қысқы Олимпиадада жеңіске жеткеннен кейін, бұл байлау ғасырдың көп бөлігінде жарысқа шаңғы тебудің стандартты түрі болып қалып келді және Rottefella және басқа компаниялар өндіретін «Норд стандарты» ретінде қолданылуда.

Кабель1929

Кабельді байлаудың енгізілуі Кристи бұрылысының таудан сырға түсуде стандартқа айналуына жағдай жасады. Ал осы стильді одан әрі дамыту үшін 1929 жылы швейцариялық сырға қақпақ Гвидо Реуге ботинканың өкшесінің астына болат тіреуіштермен жабдықталған кабельді байлауды ойлап тапты, бұл өкшені таудан түсу кезінде бекітуге мүмкіндік берді. Ол өнімді халықаралық Қандаһар кубогының сырға қақпақ жарыстарының құрметіне "Қандаһар" деп атады. Альпілік жарыстарда қолданылған "Қандаһар" байлауы салдарынан көптеген адамдар аяқтарынан жарақат алды, ал 1939 жылы құлау кезінде ботинканы босататын байлаулардың үлгілерін сынау жұмыстары күшті қарқынмен басталды.

Саф-Ски1937

Хьялмар Хвам шаңғы тебу кезінде аяғын сындырып, операциядан кейін жазылып жатқанда 1937 жылы Saf Ski аяқ байлау құрылғысын ойлап тапты, кейін оны "Хваммен шаңғы тебу" деген ұранмен сатты. Бұл пирамида пішіндес жоғарғы бөлігі бар металл қысқыш еді, ол шаңғы батигінің табанына ойылған ойыққа бекітілді. Батикті алға қарай бұрғанда, батигінің ойығы металл пирамидадан көтеріліп, батиктің шаңғыдан босауына мүмкіндік берді. Кәсіби шаңғышылар бұл жүйеге күдікпен қарады, әсіресе Олаф Родегаард жарыс барысында босатылғанда. Дегенмен, Родегаард осы босатылудың өзіне аяқ сынудан сақтап қалғанын айтты.

Стандартталған пластмассадан жасалған аяқ киімге сәйкес келетін жүйелер 1970-жылдар

Тақта мен баламалы жүйелердің жоғалуы факторлардың жиынтығына, ең бастысы стандартталған қатты пластикалық шаңғы буттарының енгізілуіне байланысты болды. Пластикті алғаш рет Lange былғарыдан жасалған бұрынғы дизайнды жақсарту мақсатымен пайдаланды. Жаңа материал өнеркәсіпке тараған сайын, саусақ және өкшеге арналған байлауларды орнатуға мүмкіндік беру үшін табан бөлігі стандартталды. Пластиктің артықшылықтары – былғарыдан мықтырақ болуы, уақыт өте келе пішінін өзгертпеуі және ылғалды немесе құрғақ күйде болсын, болжамды үйкеліс қасиеттеріне ие болуы. Жаңа буттар мен байлауларды кез келген шаңғышыға оңай бейімдеуге болады. 1972 жыл шамасында тефлоннан жасалған үйкеліске қарсы төсемдерді енгізу арқылы тау шаңғысымен сырғуда жарақаттану көрсеткіштері төмендеді. Salomon буттың саусағынан шығып тұратын металл ілмегі бар шаңғы бутын жасады, ол байлауда бекітілді. Rottefella және басқа өндірушілер бұл байлау конфигурациясын «Жаңа скандинавиялық стандарт» ретінде көшірді. Бутты ұстау функциясы әдетте байлауға саусағымен бірінші болып кіруді және шаңғы бутының өкшесімен төмен басуды қамтиды, бұл құлыптағыштың іске қосылуына себеп болады. Босату функциясының екі негізгі операция осі бар: шаңғы бойымен алға және артқа және шаңғының үстінен бұрылу. Байлаулар құлау кезінде қысым астында босамай тұрып, буттың орналасуын белгілі бір деңгейде иілуге мүмкіндік береді. Әр байлау шаңғышының бойы, салмағы, жасы және дағдыларына (жаңадан бастағандар үшін бірден, тәжірибелі шаңғышылар үшін үшке дейін) сәйкес DIN мәніне реттеледі, бұл құлау жағдайында қаншалықты оңай босатылатынын анықтайды. Қар тежегіші шаңғыны бутқа бекітілмеген кезде жылжымайды. Альпілік шаңғы байлауларын шығаратын ірі өндірушілер: Көптеген турлық байлаулар екі ISO спецификациясының біріне сәйкес келетін шаңғы буттары үшін жасалған: ISO 5355:2019, дәстүрлі альпілік буттар үшін. Бұл нұсқада бұрылыс байлаудың алдыңғы бөлігінде орналасқан. ISO 9523:2015, бут пен байлау арасында бұрылысы қалыптасқан буттар үшін. Екі конфигурация әдетте үйлесімсіз, себебі олар бутты шаңғыға бекіту принципі бойынша өзгеше. «Тех» байлаулар бутты штифттермен бекітеді, олар саусақты төмен ұстап, төмен түсетін режимде өкшемен байланысады. Шамамен 50% шаңғы буттарында қажетті кіріспелер бар. «Рамалық» байлаулар әдеттегі альпілік байлауларға ұқсас жұмыс істейді, төмен түсетін режимде буттың өкшесіндегі шетке қысым жасайды. Альпілік турларға арналған байлауларды өндірушілер: Atomic/Salomon, Black Diamond, Dynafit, Fritschi, Genuine Guide Gear және Marker.

Турнамикалық (IFP)

2016 жылы Fischer және Rossignol жаңа "біріктірілген бекіту тақтасын" (IFP) енгізді, ол NNN үйлесімді байлаудың орнын құралсыз реттеуге мүмкіндік береді. Turnamic байлауы ботинканы бекіту үшін қадамды құлыптауды пайдаланады, ал құлыпты жаққа бұратын тұтқа арқылы ашуға немесе жабуға болады.

Тіркелгі

SNS жүйелерінің сатылымы төмендегендіктен, Salomon 2016 жылы NNN стандартымен үйлесімді Prolink жүйесін ұсынды.

Жаңа телемарка нормасы (NTN)

2007 жылы Rottefella New Telemark Norm байлауын ұсынды, ол бүйірлік босату, реттелу мүмкіндігі және еркін айналатын ұштық бөлігімен ерекшеленеді.

Шаңғымен секіру

Шаңғымен секірудегі байлаулар төртбұрышты пластикалық бутсалардың бақайына бекітіледі, олар тізеден жоғары созылады; олар бутсаның өкімшесін шаңғыдан көтерілуіне мүмкіндік береді. Олар құлау жағдайында бутсаны босату үшін жасалған.