Пирр Эпирский: Жарлы патшаның тарихы

Кіріспе

297–272 жылдары Эпир патшасы Пирр 306 жылы 13 жасында Эпир патшасы болды, бірақ төрт жылдан кейін Кассандр оны тақтан түсірді. Ол Диадохи соғыстары кезінде әрекет етті және Птолемей I Сотердің қолдауымен 297 жылы тағына қайта оралды. Кейін Пирр соғысы деп аталатын соғыста Пирр Тарантумның өтініші бойынша Риммен соғысып, Гераклея мен Аскулумдағы шайқастарда қымбатқа түсетін жеңіске жетті. Ол Карфагеннен Сицилияны жаулап алды, бірақ көп ұзамай одан қуылды және 275 жылы Беневентум шайқасынан кейін Италиядағы барлық басып алған жерлерін жоғалтты. Пирр 274 жылы Антигон II Гонатастан Македония тағын тартып алып, 272 жылы Пелопоннеске шапты. Бірақ Эпироттардың Спартаға жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды және Пирр Аргостағы көше шайқасында қаза тапты.

Этимология

Латыншаланған Пирр грек тіліндегі Pyrrhos ('/p//ɪr//ə//s/;), яғни от сияқты немесе тұтанғыш деген мағынаны білдіреді, Pyr ('/p//ɪr/; ) сөзінен – от, ал ros ('/r//ə//s/; ) жұрнағы – қабілетті немесе «байланысты» деген мағынаны білдіреді. Басқалардың пікірінше, атаудың нақты мағынасы «отты, қызыл түсті» және әсіресе қызыл шашты білдіру үшін қолданылған. Пиррос Гомер грек мифологиясында Ахиллдің ұлы Неоптолемус пен ханшайым Дидамияның тағы бір аты ретінде де қолданылған. Фтия – Фессалиялық ақсүйек әйел, Фессалиялық қолбасшы Менонның қызы. Эацид Олимпияның туысы болғандықтан, Пирр Ұлы Александрдың екінші туысы еді. Оның екі қарындасы болды: Дидамия мен Трояс. 319/318 ж.б. Эпирдің регенті Аррибас қайтыс болды, Эпирді бірлескен патшалар Эацид пен Неоптолемусқа қалдырды. Эацид Олимпияға Кассандрға қарсы күресте қолдау көрсетіп, Македонияға жорық жасады. 317 ж.б., Пирр екі жаста болғанда, Олимпия Эакидтен тағы да қолдау сұрады және ол екінші рет Македонияға аттанды. Көптеген сарбаздар өздерінің қызметіне наразы болып, бүлік көтерді. Эацид осы сарбаздарды әскерінен босатты, бірақ оның әскері ештеңеге жеткізе алмады. Көтерілісшілер Эпирге келгенде, олар патшасының жоқтығына наразылық білдіріп, Эацидті тақтан түсірді. Кассандр өзінің қолбасшыларының бірі Ликискті әлі кәмелетке толмаған Неоптолемустың регенті ретінде жіберді. Эпир іс жүзінде Кассандрдың марионеттік патшалығына айналды. Пиррдің отбасы солтүстікке қашып, ең ірі Иллирия тайпаларының бірі – таулантилердің басшысы Глаукиасқа паналады. Кассандр Глаукиасқа қарсы жорық жасап, оның әскерін жеңіп, Аполлонияны басып алды. Глаукиас Кассандрға қарсы әрекет етпеуге уәде беруге мәжбүр болды, бірақ ол Пирр мен оның отбасын беруден бас тартты. 313 ж.б. Кассандр Диадохтардың ең күштілерінің бірі Антигон Монофтальмусқа қарсы соғысқа тартылды. Антигон Кіші Азиядан шабуыл жасауы мүмкін деп қорқып, батыстан шығысқа назарын аударды. Эацид жағдайды пайдаланып, Эпирге оралды. Ол танымалдылығын қайта қалпына келтіріп, үлкен әскер жинады. Кассандр ағасы Филиппен бірге екі шайқаста Эацидті жеңіп шықты. Эацид соңғы шайқаста жараланып, көп ұзамай қайтыс болды. Он жеті жасқа келгенде, ол Глаукиас сарайына, Иллирияға Глаукиас ұлдарының бірінің үйлену тойына барды. Ол Иллирияда болғанда, молоссийлер көтеріліс көтеріп, Пиррдің жақтастарын қуды және Неоптолемусты таққа қайтарды. Бұл жолы Глаукиас оған көмектесе алмады.

The Latinized Pyrrhus derives from the Greek Pyrrhos ('/p//ɪr//ə//s/; ), meaning flame like or flammable, derived from the word Pyr ('/p//ɪr/; ) meaning fire and the suffix ros ('/r//ə//s/; ) meaning able or "pertaining to". According to others, the name's actual meaning is "fiery, red coloured", and was especially used to denote red hair. Pyrrhos was also used as an alternate name for Neoptolemus, son of Achilles and the princess Deidamia in Homeric Greek mythology. and Phthia, a Thessalian noblewoman, the daughter of the Thessalian general Menon. Aeacides was a cousin of Olympias, making Pyrrhus a second cousin to Alexander the Great. He had two sisters: Deidamia and Troias. In 319/318 BC, Arrybas, Aeacides' father and the regent of Epirus, died leaving Epirus to the joint kings Aeacides and Neoptolemus. Aeacides supported Olympias in her fight against Cassander and marched on Macedon. In 317 BC, when Pyrrhus was only two, Olympias requested Aeacides' support yet again and he marched on Macedon a second time. Many of his soldiers did not like their service and mutinied. Aeacides released these soldiers from his army, but as a result his army was too small to achieve anything. When the mutineers arrived in Epirus they caused a rebellion against their absent king and Aeacides was dethroned. Cassander sent one of his generals, Lyciscus, to act as regent to the still underaged Neoptolemus. Epirus in effect became a puppet kingdom of Cassander. Pyrrhus' family fled north and took refuge with Glaucias of the Taulantians, one of the largest Illyrian tribes. Cassander marched against Glaucias, defeated his army and captured Apollonia. Glaucias had to promise not to act against Cassander, but he refused to give up Pyrrhus and his family. By 313 BC, Cassander was distracted by his war against Antigonus Monophthalmus, one of the most powerful of the Diadochi. Fearing an invasion from Asia Minor, where Antigonus was building up his forces, he shifted his attention from west to the east. Aeacides took advantage of the situation and returned to Epirus. He appears to have regained popularity and raised a large army. Cassander sent an army under his brother Philip who defeated Aeacides in two battles. Aeacides was wounded in the last battle and died soon after. When he was seventeen he travelled to the court of Glaucias in Illyria to attend the wedding of one of Glaucias' sons. While he was in Illyria the Molossians rose in rebellion, drove out Pyrrhus' supporters, and returned Neoptolemus to the throne. This time Glaucias was unable to help him.

Жер аудару

Пирр Пелопоннеске сапар шекті және қарындасы Дидамияға үйленген, Оңтүстік Грекияда Кассандрға қарсы күресіп жатқан қайын сіңілісі Деметрий Полиорцетке қызмет етті.

Ипсус шайқасы

302 жылы Димитрий әскерін Кіші Азияға әкеліп, әкесі Антигон Монофтальмға көмекке келді. Пирр Антигонды қатты таң қалдырды, себебі ол Пиррдің өмірі ұзақ болса, заманындағы ең ұлы генерал болатынын айтқан екен. Антигон тым күшті болып өсті, ал Селевк, Лисимах, Птолемей және Кассандр оған қарсы бірікті. Лисимах пен Селевк, Кассандрдың екі әскерімен күшін жинап, Кіші Азияда Антигонға қарсы жорыққа шықты. Екі әскер Фригиядағы Ипсус қаласының жанында кездесті. Ипсус шайқасы – Мұрагерлер соғысының ең ірі және маңызды шайқасы болды. Пирр, әйел ағасы Димитриймен бірге оң қанатта шайқасып, оның батылдығын көрсетті, бұл өте құрметті орын еді. Осы батыл әрекеттеріне қарамастан, Антигон шайқаста жеңіліп, қаза тапты. Димитрий өз қанатында жеңіске жетіп, 9 мың әскерімен қашып құтылды, ал Пирр Антигон империясын қайта құруға кіріскенде әйел ағасына қызмет етуін жалғастырды.

Птолемей

298 ж.б.д. Пирр Димитрий мен Птолемей I Сотер арасында жасалған бейбіт келісім шартының талаптарына сәйкес Александрияға кепіл ретінде алынды. Онда ол Птолемей I-нің өгей қызы Антигонаға (Мысырдың Береника I-нің бірінші күйеуі Филиптен туған қызы, Птолемей I-нің әйелі және македониялық ақсүйек) үйленді. 297 ж.б.д. Кассандр қайтыс болды, ал Птолемей әрқашан одақтастар іздеп, Пиррді патшалығына қайта орналастыруға көмектесуді шешті. Ол Пиррге әскер мен қаржы беріп, оны Эпирге қайтарып жіберді.

Екінші билік

Пирр армиясымен Эпирге қайтып келді, бірақ азаматтық соғысқа түсуге ниеті болмағандықтан Неоптолеммен бірге Эпирді бірлесіп билеуге келісті. Бірақ көп ұзамай екеуі де бір-біріне қарсы қастандық жоспарлай бастады. Пирр өміріне қастандық жасалып жатқанын біліп, алдымен соққы беруге шешім қабылдады. Ол әріптес патшасын кешкі асқа шақырып, өлтірді. Бұл әрекет Эпир халқының наразылығын тудырмады, себебі Эпирдің ақсүйектері оған адал болған сияқты. 295 ж. Пирр өзінің патшалығының астанасын Амбракияға көшірді. 292 ж. ол бұрынғы одақтасы және күйеу інісі Деметрийге қарсы соғыс ашты. Деметрий Теба қаласын қоршағанда, Пирр оның үстіне шапты. Деметрий дереу ден қойды, қоршауды ұлы Антигон Гонатқа тапсырып, үлкен әскермен солтүстікке қайтып келді. Пирр, қарсыласынан кем күшті болғандықтан, Эпирге шегінді. Эпирге оралған соң Пирр тағы да бір қайғыға ұшырады. Оның екінші әйелі, Сицилияның өзін-өзі патша деп жариялаған Сиракузалық Агатоклдің қызы Ланасса оны тастап кетті. Ол грек патшасының қызы болғандықтан, варвар әйелдермен үйін бөлісуге шыдай алмайтынын мәлімдеді. Ол өзінің қалың малын алып, Коркираға қашып, оны және өзін Деметрийге ұсынды. Деметрий оны қабылдап, аралға жүзіп барып, Коркира мен Ланассаны иеленді. Грекияға қайтып келген соң Деметрий Эпирді басып алуды жоспарлады. 289 ж. ол Пиррдің одақтастары – Этолия лигасына шабуыл жасап, Эпирге шабуыл жасамас бұрын оларды бейтараптандыруға тырысты. Этолиялықтар шайқасқа түсуден бас тартып, тауларға қашып кетті. Этолияның ауылдарын тонап-талқандағаннан кейін Деметрий өзінің ең жақсы генералы Пантаух басқаратын күшті әскерін Этолияда қалдырып, Эпирге аттанды. Осы уақытта Пирр әскерін жинап, этолиялық одақтастарын құтқаруға жол тартты. Екі әскер әртүрлі жолмен бір-бірінен өтіп, Деметрий Эпирді тоналай бастады, ал Пирр Пантаухпен шайқасты. Пиррдің жанында Эпир әскерінің басым бөлігі болды, шамамен 20-25 мың адам, ал Пантаух Деметрийдің 11 мыңнан тұратын әскерінің бір бөлігіне ғана қолбасшылық етті. Шайқас қызыл қанға боялды, және деректерге сәйкес Пантаух пен Пирр бір-бірін іздестірді. Пантаух Пиррге жеке жекпе-жекке шақырды, ол келісті. Олар бір-біріне найзамен соққы беріп, соққыны қылыштармен аяқтады. Пирр жараланды, бірақ қарсыласын екі рет жарақаттады, жамбасынан және мойнынан. Пантаухтың сақшылары оны алып кетті. Патшаларының жеңісімен жігерленген эпироттар шабуылдарын қайтадан бастады және Пантаухтың әскерін талқандап, 5000 тұтқынға алды. Содан кейін әскер Пиррге «Бүркіт» деген лақап ат беріп, құрмет көрсетті. Пиррдің жеңісі туралы естіген Деметрий Македонияға қайтып оралды. Пирр тұтқындарды босатып, Эпирге қайтып келді. 289 ж. Пирр Деметрийдің ауыр сырқатқа шалдыққанын біліп, Македонияға шабуыл жасады. Оның бастапқы ниеті тек тонау және шабуылдау болды, бірақ Деметрий әскерін басқара алмағандықтан, ол көп қарсылыққа тап болмады. Пирр Деметрий жазылғанша Македонияның ескі астанасы Эгейге дейін жетті. Деметрийдің күші басым болғандықтан, Пирр кері шегінуден басқа амалы қалмады. Деметрий, Пирр сияқты тыныш отырмай, Азияға басып кіруді және әкесінің бұрынғы иеліктерін қайтарып алуды жоспарлады. Ол алдымен Пиррмен келісім жасап, Македониядағы иеліктерін оған берді, ал Коркира мен Левканы өзінде қалдырды, содан кейін ол үлкен әскер мен флотилия құра бастады. Осы қауіпке тап болған Диадохтар – Лисимах, Птолемей және Селевк оған қарсы одақтасты. Үш патша Пиррді өз жақтарына тартуға немесе кем дегенде бейтарап болуға тырысқан елшілерін жіберді. Егер одақтастар жеңіске жетсе, ал Пирр бейтарап болса, ол ештеңеге қол жеткізбейді. Ал егер Деметрий жеңіске жетсе, ол Пиррді кез келген уақытта жеңіп алуы мүмкін. Пиррдің Деметрийге деген жеке антагонизмі оның одақтастарға қосылу шешіміне қосымша ықпал еткен болуы мүмкін. 288 ж. одақтас патшалар Деметрийге қарсы жорық бастады. Птолемей үлкен флотымен Деметрийдің грек одақтастарына қарсы аттанды. Лисимах Тракиядан Македонияға басып кірді. Пирр Деметрийдің Лисимахқа қарсы аттанғанын күтіп, Македонияның оңтүстігін басып алды. Деметрий Пиррдің келісімді бұзбайтынына сенген болуы керек, өйткені Македонияның батыс және оңтүстік бөліктері қарсылықсыз түсті. Осы уақытта Деметрий Амфиполь қаласының жанында Лисимахты жеңіп шықты. Македония әскері Пиррдің өз елін басып алғанын естігенде, Деметрийге қарсы бұрылды. Олар оның билігінен және жойқын жоспарларынан жалыққан еді және одан әрі ілгерілеуден бас тартты. Деметрий содан кейін әскерін Пиррге қарсы басқарып, оның македониялықтары шетелдік басқыншыға қарсы Лисимахқа қарағанда көбірек күреседі деп үміттенді. Бірақ Деметрийдің үміті ақталмады, өйткені оның әскері оған соншалықты наразы болды, тіпті Пиррге дешті. Лисимахқа қосылды, ал Деметрий қашуға мәжбүр болды. Лисимахқа Пирр қосылып, Македонияны бірлесіп билеуге келісті. Деметрий Грецияда жаңа әскер жинап, өзі орнатқан марионеттік үкіметке қарсы көтерілген Афина қаласын қоршады. Афиналықтар Пиррден көмек сұрады, ол Деметрийге қарсы тағы да аттанды. Бұл Деметрийді қоршауды көтеруге мәжбүр етті. Афиналықтар Пиррге оның ескерткішін орнатып, салтанаттарға қатысуға рұхсат беріп, алғыс айтты. Бірақ олар оның әскерін қалаға кіргізбеді, мүмкін Пирр гарнизон орнатып, Афинаның билеушісі бола қояды деп қорқып. Пирр жағдайды пайдаланып, афиналықтарға ешқашан патшаны қалаға кіргізбеуге кеңес берді. Пирр мен Деметрий тағы да бітім жасады, бірақ бұрынғы келісімдер сияқты, бұл да ұзаққа соқпады. 286 ж. Деметрий Лисимахтың азиялық иеліктеріне шабуыл жасау үшін Азияға басып кіргенде, Лисимах Пиррден Фессалияға шабуыл жасауын және Деметрийдің Грециядағы гарнизондарын шабуылдауын сұрады. Пирр келісті, мүмкін өзінің наразы македониялық әскерін айналыстырып, көтеріліс жасау мүмкін емесін білді, сонымен қатар әлсіреген Антигонидтерге қарсы жеңіске жетеді деп ойлады. Ол тез арада Антигон Гонатты жеңіп, оған Фессалияны беруге мәжбүр етті. Пиррдің грек империясы қазіргі кездегідей ең биік деңгейге жетті: ол кеңейтілген Эпирді, Македонияның жартысын және Фессалияны биледі. Лисимахтың басым күшіне қарсы тұра алмаған Пирр шегініп, Антигон Гонатқа қосылды. Лисимах Пиррдің әскерінде қызмет ететін македониялықтардың патриотизміне шақырып, үгіт жүргізді. Оларға Пиррдің шын мәнінде шетелдік патша екенін, ал оның өзінің нағыз македониялық екенін еске салды. Үгіт сәтті аяқталды. Македониялық әскері Пиррге қарсы бұрылып, ол Эпирге шегінуге мәжбүр болды. Лисимах келесі жылы Эпирге басып кіріп, тонады. Пирр Лисимахқа қарсы тұрмады, өйткені ол солтүстікте Иллирияда соғыс жүргізіп жатқан болуы мүмкін. Паусанийдің айтуынша, «Пирр әдеттегідей маңайда саяхаттап жүрді».

Pyrrhus returned to Epirus at the head of an army, but not willing to fight a civil war he agreed to rule Epirus together with Neoptolemus. Soon both kings started to plot against one another. Pyrrhus was informed of a plot against his life and decided to strike first. He invited his fellow king to a dinner and had him murdered. The act does not appear to have been unpopular as Epirus' nobility seem to have been devoted to him. In 295 BC, Pyrrhus transferred the capital of his kingdom to Ambracia. In 292 BC, he went to war against his former ally and brother in law Demetrius by invading Thessaly while Demetrius was besieging Thebes. Demetrius responded immediately; he left the siege to his son Antigonus Gonatas and marched back north at the head of a large army. Pyrrhus, outnumbered, withdrew to Epirus. While he was back in Epirus, Pyrrhus suffered another setback. His second wife, Lanassa, daughter of the self proclaimed king of Sicily Agathocles of Syracuse, deserted him. She claimed that she, a daughter of a Greek king, could no longer bear to share her home with barbarian women. She fled to Corcyra with her dowry, offering it and herself to Demetrius. He accepted, sailed to the island and took possession of both Corcyra and Lanassa. After returning to his army in mainland Greece, Demetrius planned to invade Epirus. In 289 BC, he invaded Pyrrhus' allies, the Aetolian League, hoping to neutralize them before he invaded Epirus. The Aetolians refused battle and retreated into the hills. After ransacking the Aetolians' countryside, Demetrius left a strong force under his best general Pantauchus in Aetolia and marched on Epirus. Meanwhile, Pyrrhus had raised his army and was marching to the rescue of his Aetolian allies. The two armies, on different roads, passed one another and Demetrius started plundering Epirus while Pyrrhus met Pantauchus in battle. Pyrrhus had the bulk of the army of Epirus with him, probably 20,000–25,000 men, while Pantauchus commanded but a detachment of Demetrius' army consisting of around 11,000 men. The fighting was heavy, and according to the sources Pantauchus and Pyrrhus sought out one another. Pantauchus challenged Pyrrhus to individual combat, and Pyrrhus accepted. After hurling spears at each other they fought it out with swords. Pyrrhus was wounded, but in return wounded his opponent twice, in the thigh and in the neck. Pantauchus' bodyguards had to carry him away. Emboldened by their king's victory, the Epirotes resumed their attack and broke Pantauchus' army, and took 5,000 prisoners. The army then honoured Pyrrhus by bestowing the surname of 'Eagle' upon him. Demetrius, upon hearing of Pyrrhus's victory, marched back to Macedon. Pyrrhus released his prisoners and marched back to Epirus. In 289 BC, Pyrrhus, learning that Demetrius was dangerously ill, invaded Macedonia. His original intention was merely to raid and pillage, but with Demetrius unable to lead his forces he met almost no opposition. Pyrrhus penetrated as far as the old Macedonian capital of Aegae before Demetrius was well enough to take the field. Since Demetrius commanded a superior force, Pyrrhus had no choice but to retreat. Demetrius, just as restless as Pyrrhus, planned to invade Asia and reclaim his father's old domains. He first made peace with Pyrrhus granting him his holdings in Macedonia while holding on to Corcyra and Leucas, then he started to raise a vast army and a huge fleet. Faced with this threat, the other Diadochi Lysimachus, Ptolemy, and Seleucus allied against him. The three kings sent embassies to Pyrrhus trying to win him over to their side or at least get him to remain neutral. If the allies won and Pyrrhus remained neutral he would gain nothing. If on the other hand Demetrius would be victorious he could overwhelm Pyrrhus at any time in the future. Pyrrhus's personal enmity against Demetrius might have played an additional role in his decision to join the allies. In 288 BC, the allied kings began their campaigns against Demetrius. Ptolemy sailed against Demetrius's Greek allies with a large fleet. Lysimachus invaded upper Macedonia from Thrace. Pyrrhus waited until Demetrius had marched against Lysimachus and then invaded southern Macedonia. Demetrius must have thought that Pyrrhus would not renege on his treaty, because western and southern Macedonia fell without opposition. Meanwhile, Demetrius had won a victory over Lysimachus near Amphipolis. When the Macedonian army heard that their homeland was being overrun by Pyrrhus, they turned on Demetrius. They were fed up with his autocratic rule and grandiose plans and refused to advance any further. Demetrius then led his army against Pyrrhus, probably hoping that his Macedonians would be more willing to fight a foreign invader rather than Lysimachus, a veteran of Alexander. Unfortunately for Demetrius, his troops were so fed up with him that they deserted to Pyrrhus and he had to flee. Lysimachus was soon joined by Pyrrhus and they decided to share rulership over Macedonia. Demetrius gathered a new army in Greece and besieged Athens, which had rebelled against the puppet government he had installed. The Athenians called on Pyrrhus for assistance and he marched against Demetrius once more. This caused Demetrius to raise the siege. The Athenians thanked Pyrrhus by erecting a bust to him and allowing him into the city for the celebrations. However, they did not allow his army to enter the city, probably fearing Pyrrhus would install a garrison and make himself overlord of Athens. Pyrrhus made the most of the situation and advised the Athenians never to let a king enter their city again. Pyrrhus and Demetrius made peace once more but, like all previous agreements, it did not last. When Demetrius, in 286 BC, invaded Asia in order to attack Lysimachus's Asian domains, Lysimachus requested that Pyrrhus invade Thessaly and from there attack Demetrius' garrisons in Greece. Pyrrhus agreed, probably in order to keep his fractious Macedonian troops busy and less likely to rebel and also to gain an easy victory over the weakened Antigonids. He quickly defeated Antigonus Gonatas, Demetrius's son, who ceded Thessaly to him in order to make peace. Pyrrhus's Greek Empire was now at its zenith: he ruled an enlarged Epirus, half of Macedonia, and Thessaly. Unable to stand against Lysimachus's superior army Pyrrhus retreated and linked up with Antigonus Gonatas. Lysimachus started a propaganda campaign in which he appealed to the patriotism of the Macedonians serving Pyrrhus. He reminded them that Pyrrhus was in fact a foreign king while he himself was a true Macedonian. The campaign was successful. With his Macedonian troops turning against him Pyrrhus had no other choice but to withdraw to Epirus. Lysimachus invaded and plundered Epirus the following year. Pyrrhus did not oppose Lysimachus for he was probably fighting a war in Illyria to the north. According to Pausanius, "Pyrrhus was roaming around as usual".

Риммен күрес

Италияның оңтүстігіндегі грек қаласы Тарантум, Риммен келіспеушілікке түсті, себебі Рим, Тарантин шығанағына соғыс кемелерін жібермеу керектігін айтқан ескі шартының бұзылуына себеп болды. 282 жылға қарай, римдіктер грек қалалары Тюрийге (Тарантин шығанағының батыс жағында), Локриге және Региумға гарнизон орналастырып, Тюрийге соғыс кемелерін жіберді. Бұл, Лукания халқына қарсы шара ретінде жасалған болғанымен, тарантиндіктер алаңдап, Тюрийде римдіктерге шабуыл жасап, римдік гарнизонды қаладан қуды және бірнеше римдік соғыс кемелерін батырды. Енді Тарантум римдік шабуылға және сөзсіз жеңіліске бетпе-бет келді, егер олар үлкен күштердің көмегін алмаса. Рим өзінен-өзі күшті державаға айналып, Магна Грециядағы барлық грек қалаларын бағындыруға дайын тұрды. Тарантиндіктер Пиррден римдіктерге қарсы соғысқа басшылық етуін өтінді. Пиррге Дельфи оракулы тарантиндіктерге көмектесуге кеңес берді. Ол Италияда өзіне империя құру мүмкіндігін сезді. Македония патшасы Птолемей Керауноспен одақтасып, 280 жылы Италияға келді. Пирр, римдіктерге қарсы күреске 20 мың жаяу әскер, 3 мың атты әскер, 2 мың садақшы, 500 сүңгі жибінші және 20 соғыс пілі бар армиямен Италияға кірді. Бұл шабуыл римдік Лукания провинциясына бағытталған еді. Зардап шеккендер туралы мәліметтер әртүрлі. Иероним Кардия римдіктердің шамамен 7000, ал Пиррдің 3000 сарбазын, соның ішінде көптеген ең жақсыларын жоғалтқанын хабарлайды; ал Дионисий 15000 римдік және 13000 эпироттың қаза болғанын айтады. Лукандар, брутийлер, мессапийлер және Кротон мен Локри грек қалалары сияқты бірнеше тайпалар Пиррге қосылды. Ол римдіктерге бейбіт келісім шартын ұсынды, бірақ олар оны қабылдамады. Пирр Кампанияны римдіктерден тартып алуға тырысты, бірақ Левиннің күшейтілген армиясы оның жолын кесті. Содан кейін ол Римге батыл шабуыл жасады, бірақ қаланың қорғанысы тым мықты болды. Осы уақытта римдіктер этрусктің халқымен келісімге келді және Тиберий Корунканийді, екінші консулды, Этруриядан Римге қарай оңтүстікке қарай әскерін қайтарды. Пиррдің алдында үш армия тұрды: Рим гарнизоны, оңтүстіктен Левин және солтүстіктен Корунканий. Үш армияның арасында қалғысы келмеген Пирр әскерін қыстау үшін Тарантумға қайтарды. Пирр Апулияға шабуыл жасағанда (б.з.д. 279 ж.), екі армия Аскулум шайқасында кездесті, онда Пирр қымбатқа түсетін жеңіске жетті. Осы жартылай аңызға айналған оқиғадан "Пирр жеңісі" термині пайда болды.

The Greek city of Tarentum, in southern Italy, fell out with Rome due to a violation of an old treaty that specified Rome was not to send warships into the Tarentine Gulf. In 282 BC, the Romans installed garrisons in the Greek cities of Thurii (on the western end of the Tarentine Gulf), Locri, and Rhegium, and sent warships to Thurii. Although this was designed as a measure against the Italian peoples of Lucania, the Tarentines grew nervous and attacked the Romans in Thurii, driving the Roman garrison from the city and sinking several Roman warships. Tarentum was now faced with a Roman attack and certain defeat, unless they could enlist the aid of greater powers. Rome had already made itself into a major power, and was poised to subdue all the Greek cities in Magna Graecia. The Tarentines asked Pyrrhus to lead their war against the Romans. Pyrrhus was encouraged to aid the Tarentines by the Oracle of Delphi. He recognized the possibility of carving out an empire for himself in Italy. He made an alliance with Ptolemy Keraunos, King of Macedon and his most powerful neighbor, and arrived in Italy in 280 BC. Pyrrhus entered Italy with an army consisting of 20,000 infantry, 3,000 cavalry, 2,000 archers, 500 slingers, and 20 war elephants in a bid to subdue the Romans. in the Roman province of Lucania. There are conflicting sources about casualties. Hieronymus of Cardia reports the Romans lost about 7,000 while Pyrrhus lost 3,000 soldiers, including many of his best; Dionysius gives a bloodier view of 15,000 Roman dead and 13,000 Epirot. Several tribes, including the Lucanians, Bruttii, Messapians, and the Greek cities of Croton and Locri, joined Pyrrhus. He then offered the Romans a peace treaty which was eventually rejected. Pyrrhus tried to wrest Campania from the Romans, but was thwarted in this by the reinforced army of Laevinus. He then boldly marched on Rome itself, but found its defences too formidable. Meanwhile, the Romans had made peace with the Etruscans and had recalled Tiberius Coruncanius, the other consul, who was marching his army southwards from Etruria towards Rome. Pyrrhus now faced three armies; the garrison of Rome, Laevinus from the south and Curuncanius from the north. Not wanting to be caught between three armies Pyrrhus withdrew to Tarentum, where he wintered his troops. When Pyrrhus invaded Apulia (279 BC), the two armies met in the Battle of Asculum, where Pyrrhus won a costly victory. It is from reports of this semi legendary event that the term Pyrrhic victory originates.

Сицилияның билеушісі

278 жылы Пирр бір мезгілде екі ұсыныс алды. Сицилиядағы грек қалалары одан Карфагенді қуып шығаруын сұрады, ол Риммен бірге Батыс Жерорта теңізінің екі үлкен державасының бірі болды. Сонымен бірге, Македониялықтар, олардың патшасы Птолемей Кераунды басып кірген галлдар өлтіргеннен кейін, Пиррден Македония тағына отыруын өтінді. Пирр Сицилия оған үлкен мүмкіндік беретінін шешіп, әскерін сол жаққа аттандырды. Бұл әрекеттері халыққа ұнамады және көп ұзамай сицилиялықтардың пікірі оған қарсы бұрылды. Пирр сицилиялық гректерді соншалықты ренжітті, олар карфагендіктермен одақтасуға дайын болды. Карфагендіктер осыдан күш алып, оған қарсы тағы бір әскер жіберді. Бұл әскер жеңіліске ұшырады. Осы жеңіске қарамастан, Сицилия Пиррге қарсы наразылығын күшейтті, ол Сицилияны тастауды ойлай бастады. Осы сәтте самниттік және тарантиндық елшілер Пиррге жетіп, Италиядағы грек қалаларының ішінде тек Тарантум ғана Римге бағынбағанын хабарлады. Пирр шешімін қабылдап, Сицилиядан аттанды. Кемесі аралдан шығып бара жатқанда, ол артына қарап, Пуникалық соғыстарды болжап, серіктеріне: «Достарым, біз Карфаген мен Рим үшін қандай күрес алаңын қалдырып кетіп жатырмыз!» деді. Оның әскері кемемен Италияға тасымалданып жатқанда, Карфагендіктер Мессина бұғазындағы шайқаста Пиррдің флотын талқан етті, 110 әскери кемесінің 98-і батып немесе жарамсыз қалды.

Соңғы соғыс және өлім

Оның батыс жорығы әскеріне де, қазынасына да ауыр соққы берді. Осыған қарамастан (немесе, мүмкін, соның салдарынан) Пирр тағы да соғысқа шықты. Оның ең көрнекті қарсыласы – Македония патшасы Антигон Гонат. Пирр Эпирдегі гарнизондарынан, галл жалдамалыларынан және Италиядан әкелген әскерлерінен әскер жинап, Македонияға қарай шығысқа беттеді. Ол Аос шайқасында оңай жеңіске жетіп, Македонияның көп бөлігін басып алды. Антигон бірнеше жағалау қалаларын сақтап қалды. Ол Пиррдің басқа соғыс іздеп жүрген кезде, өзінің патшалығын қайтарып алу мүмкіндігін күтті. Бұған қоса, Пирр Эгейдегі Македония патшаларының қабірлерін галлдықтарына тонауға рұқсат бергендігі үшін Македонияда өте жақтырмас болды. 272 ж.б.д., Спарталық патшалық әулетінен шыққан, бірақ өз елдік ағайындарынан жек көрілетін Клеоним Пиррден Спартаға шабуыл жасап, оны билікке орнатуын сұрады. Пирр жоспарға келісіп, Пелопоннесті өзіне бағындыруды көздеді, бірақ күтпеген қарсылық Спартаға шабуыл жасауын тоқтатты. Шегіну кезінде ол артқы күзеттің басшысы болған үлкен ұлы Птолемейден айырылды. Пирртің қайғыруға уақыты болмады, себебі ол дереу Аргостағы азаматтық дауға араласуға шақырылды. Антигон Гонат та жақындап келе жатқандықтан, ол әскерімен қалаға жасырын кіруге асықты, бірақ қала жауынгерлерге толы болды. Тар қала көшелерінде болған шатас Аргос шайқасы кезінде Пирр қоршауға алынды. Аргос сарбазымен шайқасқанда, сол сарбаздың анасы, үйдің шатырынан бақылап тұрған қарт әйел, кірпіш лақтырып, Пиррді аттан құлатып, омыртқасын сындырып, оны жартылай жансыз қалдырды. Соққыдан кейін тірі ме, жоқ па белгісіз, бірақ Пиррдің өліміне Сопирус есімді македониялық сарбаз шешім берді. Ол есінен танып қалған патшаның бетінен қорқып, ойсырап, шешімсіздікпен оның қимылсыз денесін кесіп тастады. Бұл оқиға кейін Плутархтың «Пиррдің өмірі» атты еңбегінде баяндалған. Антигон оны барлық құрметпен өртеп, аман қалған ұлы Геленаны Эпирге қайтарды. Сол жылы Пиррдің өлімі туралы хабарды естіген Тарантиандықтар Римге бағынды.

His western campaign had taken a heavy toll on his army as well as his treasury. Despite (or perhaps because of) this, Pyrrhus went to war yet again. The realm of his rival king Antigonus Gonatas of Macedon was the most obvious target. Pyrrhus raised an army from his Epirote garrisons, Gallic mercenaries and the troops he had brought back from Italy and marched east into Macedon. He won an easy victory at the Battle of the Aous and took most of Macedon. Antigonus managed to hold on to a number of coastal cities. He then waited for an opportunity to reclaim his kingdom while Pyrrhus was already looking for another war to fight. Furthermore, Pyrrhus made himself very unpopular in Macedon by allowing his Gauls to plunder the tombs of the Macedonian kings at Aegae. In 272 BC, Cleonymus, a Spartan of royal blood who was hated among fellow Spartans, asked Pyrrhus to attack Sparta and place him in power. Pyrrhus agreed to the plan, intending to win control of the Peloponnese for himself, but unexpected strong resistance thwarted his assault on Sparta. On the retreat he lost his firstborn son Ptolemy, who had been in command of the rearguard. Pyrrhus had little time to mourn, as he was immediately offered an opportunity to intervene in a civic dispute in Argos. Since Antigonus Gonatas was approaching too, he hastened to enter the city with his army by stealth, only to find the place crowded with hostile troops. During the confused Battle of Argos in the narrow city streets, Pyrrhus was trapped. While he was fighting an Argive soldier, the soldier's old mother, who was watching from a rooftop, threw a tile which knocked him from his horse and broke part of his spine, paralyzing him. Whether he was alive or not after the blow is unknown, but his death was assured when a Macedonian soldier named Zopyrus, though frightened by the look on the face of the unconscious king, hesitantly and ineptly beheaded his motionless body. This story is later recounted by Plutarch in his Life of Pyrrhus. Antigonus had him cremated with all honours and sent his surviving son Helenus back to Epirus. That same year, upon hearing the news of Pyrrhus's death, the Tarentinians surrendered to Rome.

Мұра

Плутарх өзінің «Пирр өмірі» атты еңбегінде Ханнибалдың оны әлем таныған ең ұлы қолбасшы деп санағанын жазған. Ол көбінесе ақылды патша болмағанмен, тынышсыз және жиі алаңдаушы басшы болды, бірақ та заманының ең ұлы әскери сардарларының бірі саналды. Пирр мейірімділігімен белгілі болды. Әскери қолбасшы ретінде Пиррдің ең үлкен саяси кемшіліктері – оның өз елінде берік қазынаны сақтап, оны тиімді пайдалана алмауы болды (оның көптеген сарбаздары қымбат тұратын жалдамалы әскерлер еді). Монархтың барлық жараларды жазып, емдей алатын сиқыры бар екендігі туралы түсінік Пиррден бастау алған болуы мүмкін. Плинийдің сөзіне қарағанда, Пиррдің оң аяғындағы үлкен саусағы, науқасқа тигізу арқылы ғана көкбауыр ауруын емдеген. Оның аяқ саусағын өртеу мүмкін болмағандықтан, денесі кремацияланғанда саусақ сандыққа салынып, белгісіз храмда сақталған. Пирр «пиррлік жеңіс» терминіне есімін берген, бұл оның Аскулум шайқасынан кейін айтқан сөзінен туындаған. Римдіктерге қарсы қымбатқа түскен жеңісі үшін құттықтағандарға ол: «Егер римдіктермен тағы бір шайқаста жеңіске жетсек, біз толығымен құрып кетеміз» деген жауап бергені айтылады. Соңында, б.з.д. 63 жылы Помпей Магнус Селевкид империясына соңғы соққысын берді, оның соңғы билеушісін тақтан түсіріп, оның аумақтарын жаңа римдік Сирия провинциясына қосты. Пирр соғыс өнері туралы естеліктер мен бірнеше кітап жазған. Бұл кітаптар қазір жоғалып кеткен, бірақ Плутархтың айтуынша, Ханнибал олардың ықпалында болған.

Пирр бес рет үйленген: оның бірінші әйелі Антигона оған Олимпиа есімді қыз бен әкесінің құрметіне Птолемей есімді ұл сыйлады. Ол б.з.д. 295 жылы, мүмкін, босанғанда қайтыс болған, өйткені сол жылы оның ұлы дүниеге келген. Оның екінші әйелі – Сиракуза патшасы Агатоклдің қызы Ланасса (б.з.д. 317–289 жж.), оған шамамен б.з.д. 295 жылы үйленген; олардың екі ұлы болған – Александр мен Гелен. Ланасса Пиррді тастап кеткен. Оның үшінші әйелі – Пеония патшасы Аудолеонның қызы болды; төртінші әйелі – патша Бардилис II-нің қызы, Ильрия ханшайымы Бирценна (б.з.д. шамамен 295–290 жж.); ал бесінші әйелі – Птолемей Керавнның қызы, оған б.з.д. 281/280 жж. үйленген.