Кіріспе

Швейцария Альпіндегі Энгадин немесе Энгадин аңғары ( ; ; ) – Швейцарияның оңтүстік-шығысындағы Граубюнден кантонында орналасқан, шамамен 25 000 тұрғыны бар, Швейцария Альпінің шығысындағы ұзын, биік Альпілік аңғар аймағы. Ол Инн өзенінің Малоя жотасынан бастау алып, солтүстік-шығысқа қарай шамамен жүз километрдей ағып, Австрияға құятын жерге дейін созылады. Ен/Инн өзені содан кейін Пассау қаласынан Дунайға құйып, Қара теңізге құятын Швейцариядағы жалғыз өзен болып табылады. Энгадиннің барлық жағы биік таулармен қоршалған, және ол күнге толы климатымен, әдемі ландшафтыларымен және сыртқы шараларға қолайлы жағдайымен танымал.

Атауы

Ағылшын тілінде бұл аңғар Енгадин (Engadin, жергілікті түрде сондай-ақ) немесе Енгадин (Engadine, /ɛŋɡədiːn/ ENGgədeen, /USalso/, /ɛŋɡəˈdiːn/ ENGgəDEEN) деп аталады. Романш тіліндегі Енджиадина топонимі алғаш рет 930 жылы латынша vallis Eniatina түрінде тіркелген. Бұл атаудың *Эниаттар (келттік жұрнағы -ates, "қоныстанғандар, тұрғындар" мағынасын береді, мысалы, Ликаттар немесе Атребаттар сияқты) этнонимінен шыққандығы жөнінде болжам бар, ал этнонимнің бірінші бөлігінде Эн (Айнус (Энус)) деген ат қамтылған. Осы болжам бойынша, атаудың мағынасы – «Эн тайпасының жері». Әсіресе туризм және жарнама салаларында атаудың мағынасы «Инн өзенінің бағы» деп жиі беріледі, бұл итальян тіліндегі giardino сөзіне байланысты қате халық этимологиясына негізделген. Қызықта айтарлығы, роман тілдерінде латынша hortus сөзінен туындаған üert немесе iert сөздері «бақша» мағынасын сақтап қалған, ал қазіргі француз және итальян тілдеріндегі герман тілінен алынған сөздер емес.

География

Энгадин Швейцарияның оңтүстік-шығысындағы және Шығыс Альптың батысындағы ең шеткі нүктесінде орналасқан. Ол En/Inn өзенімен суы толықатын ұзын аңғардың швейцариялық бөлігін құрайды. Өзен Австриядағы Ландекке дейін үлкен иіліс жасап, содан кейін солтүстік-шығысқа бұрылады (Австриялық бөлігі жай ғана Иннтал, яғни Инн аңғары деп аталады). Малоя асуынан басталып, Австрияның Тироль шекарасына дейін, Шергенбахқа дейін, Самнауннан келіп Иннге құятын жерге дейін, Энгадин Швейцарияның барлық ұзындығы бойында жоғары орналасқан. Энгадин, Джульер, Альбула, Флюела асулары және Верена туннелі арқылы Швейцарияның солтүстік бөлігімен және Гризон кантонының қалған бөлігімен байланысқан. Италияның солтүстігінен Малоя асуы арқылы батысқа және Бернина асуы арқылы оңтүстікке қарай жетуге болады. Pass dal Fuorn (Офенпас) арқылы оңтүстікке қарайғы Валь Мюстайр (Münstertal) және одан әрі Италиядағы Валь Веноста (Vinschgau) аңғарына шекарадан өтеді. Оберенгадин оңтүстік-батыстағы Малоя тау асуынан басталады, одан кейін оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай көлдер тізбегі орналасқан: Лей да Сегль (Silsersee), Лей да Сильваплауна (Silvaplanersee) – екеуі де жел серфингімен танымал, және Лей да Сан Мурэццән (St. Moritzersee). Оңтүстік-батыс жағынан Малоя асуы итальян тілінде сөйлейтін Валь Брегалья (Bergell) аңғарына тік құлайды, содан кейін Швейцарияның итальяндық шекарасынан Чиавенна қаласына, одан оңтүстікке қарай Комоға дейін төмендейді. Малоядан солтүстік-батысқа қарай, Лунгин асуының жанында, Батыс Еуропадағы ең маңызды үштік суайдыры орналасқан. Одан су Инн арқылы Дунайға, содан кейін Қара теңізге, Майра арқылы Поға, одан Жерорта теңізіне, Гельгия арқылы Рейнге, содан соң Солтүстік теңізіне ағады. Самеданға жақын жерде Флаз өзені оңтүстіктен Иннге қосылады, ал аңғар таулармен қоршалған кең шалғырға айналады. Флаз – солтүстікке қарай ағатын маңызды саласы, ол Понтресинадан басталып, Ova da Roseg және Ova da Bernina өзендерінің қосылған жерінен басталады. Осы екі өзеннің арасындағы жазықтықта Энгадин әуежайы орналасқан. Unterengadin басталады. Бұл жерде ауылдар, Зернезден басқа, енді аңғардың түбінде емес, мұздық кезеңдерінде пайда болған күнге толы террасаларда орналасқан. Жоғарғы Энгадиннің биік жазығымен салыстырғанда, онда En өзені аңғарға қарай жайлап ағып жатса, Төменгі Энгадиннің геологиялық құрылымы өте ерекше ландшафтты құрайды. Аңғардың оң жағындағы Төменгі Энгадин Доломиттері тік, тығыз орманды және көлбеу. Мұздықтар мен өзендер аңғардың сол жағын әртүрлі жолдармен өзгертіп, геологиялық құрылым кең аңғардың түбін және биік террасалары бар дөңгелек пейзаждың қалыптасуына мүмкіндік берді. Осы жерде, негізгі қала Скуолды қоспағанда, көптеген ауылдар орналасқан. Солтүстікке қарай тағы бір пойыз жолы төменгі Энгадинді Претигаудағы Клостермен (және Давостан) жаңадан салынған Верена туннелі арқылы байланыстырады. Ал одан әрі Ландкварт арқылы Чур немесе Цюрихке дейін. Төменгі Энгадиннің астанасы – тау шаңғысы мен шипа курорты Скуол. Энгадиннің соңында, терең шатқал арқылы өтетін, 1912 жылға дейін салынбаған, иісті тау жолы бар. Төменгі Энгадинде туризм 1913 жылы Скуолдағы темір жол станциясының ашылуымен маңызды рөл атқара бастады, содан бері ол Швейцарияның қалған бөлігімен жақсы байланыста. 1369 жылы Скуолдағы минералды көздер алғаш рет айтылды, бірақ олардың емдік қасиеттері одан да ертерек белгілі болған. Туризмнің ең маңызды тартымдылығы – 1993 жылы ашылған Богн Энгиадина Скуол. 80 шақырымдық трассасы бар Мотта Налунс шаңғы алабының ашылуы 1956 жылы Скуол туризмінің тарихындағы маңызды оқиға болды. Сонымен қатар, 1999 жылы Верена туннелінің ашылуы Цюрихтен Скуолға дейінгі сапарды қысқартты, сондықтан қазір Скуолға бір күндік сапар жасап, Богн Энгиадинаға барып, кешке оралуға болады.

Дәстүрлер

Бұл салттың қашаннан бері жалғасып келе жатқанын ешкім білмесе де, жыл сайын қыс мезгілінде жылқымен сүйрелетін санамен саяхаттау дәстүрі өтеді. Көптеген саналар бұл аймақта көп буын бойы тұрған жергілікті отбасылардан келген. Олардың көлік құралдарының тарихы осы салттың ғасырлар бойы қалыптасқандығын көрсетеді. Шлиттеда ("күлікпен саяхаттау"; Schlittenfahrt) көптеген күліктерден тұрады, әрқайсысында лотерея арқылы таңдалған жас жігіт пен жас қыз бірге отырады, ал бір күлік музыкант немесе музыканттар тобын алып жүреді, олар саяхатшылар мен көрермендерге ән салады. Қала тұрғындары әдетте қара және қызыл түсті Энгадин киімдерін киеді, ал жылқылар қоңыраулармен қатар, қауырсынмен және әшекейлермен безендіріледі. Күн бойы созылатын саяхатта бұрын жоспарланған аялдамалар жасалады, онда тамақтану, билеу және ішімдік ішу болады. Түннің соңында, лотерея арқылы таңдалған жас жігіт, жас қыздың үйіне қосымша тойға шақырылады.

Жергілікті тағамдар

Энгадин асханасы өзінің ерекшелігін жоғалтпаған. Бұл аймақтық тағамға таңдаулы жергілікті дәмдеуіштерді қолдану тән, олар тағамға ерекше Энгадин дәмін беру қабілетімен ерекшеленеді. Жалпы, тағамдардың негізгі құрамдас бөліктері өте қарапайым – картоп және ет, себебі бұрынғы Энгадин шаруаларының күнделікті еңбегі ауыр болған. Сонымен қатар, қымбат құрамдас бөліктер көбінесе кедей шаруаларға қол жетімді емес еді. Жергілікті дайындалу әдісіне байланысты, тағамдар әр үйдің және әр ауылдың асханасында әртүрлі болады.