Кіріспе

Кейс рөлдері, Чарльз Филлмордың (1967) еңбегіне сәйкес, зат есім тіркестері құрайтын синтаксистік құрылымдарға қатысты зат есім тіркестерінің семантикалық рөлдері болып табылады. Кейс рөлі термині морфосинтаксистен тәуелсіз бола алатын тета рөлдері мен тақырыптық рөлдерді қоса алғанда, таза семантикалық қатынастар үшін кеңінен қолданылады. Кейс рөлдері ұғымы кейс (үлкен C әрпімен) ұғымымен байланысты, ол басқа сөздерге қатысты семантикалық немесе синтаксистік байланысының түріне сәйкес тәуелді есімдерді белгілеу жүйесі ретінде анықталады. Кейс дәстүрлі түрде жалғау арқылы белгіленеді. Зат есімдер мен оларды қамтитын құрылымдар арасындағы қатынастар синтаксистік және семантикалық мәнге ие. Сөйлемдегі формалар арасындағы синтаксистік қатынастар тілдерде әртүрлі болады және грамматиктерге осы зат есімдердің семантикалық мәндерін олардың синтаксистік мәндерін қарастыру арқылы байқауға мүмкіндік береді. Осы семантикалық мәндерді пайдалану белгілі бір тілде кейс рөлдерін қарастыруға негіз болады. Синтаксистік құрылымдарға негізделген кейспен байланысынан басқа, кейс рөлінің бұл семантикалық ұғымдары морфологиялық кейспен де тығыз байланысты.

Кейс рөлі – Сипаттамасы – Мысал

Пациент – Филлмор осы кейс рөлін «объект» немесе «объектив» деп атайды және оны үш түрлі жолмен сипаттауға болады:
күйінде немесе өзгеріске ұшыраған бірлік
орналасқан немесе қозғалған бірлік
әсер еткен бірлік

1. Аспан көк. 2. Арыстан үңгірде. 3. Құс құртты жеді.

Агент – Әрекетті орындайтын немесе күйін өзгертетін тұлға.
Роботтар көлікті жинады.

Құрал – Әрекетті орындау немесе күйді өзгерту құралы.
Ол шыбықты тақтайшамен басты.

Тәжірибелі – Эмоцияны немесе сезімді сезінетін жаратылыс.
Олар музыканы жақсы көреді.

Орналасқан жер – Бір нәрсенің орны, уақыт және кеңістік рөлдерін көрсетеді.
Ваза үстелде тұр.
немесе
Канада күні сейсенбіде.

Көз – Бір нәрсе қозғалатын немесе шығатын нүкте.
Олар үйден жаңалық алды.

Мақсат – Бір нәрсе қозғалатын немесе бағытталатын нүкте.
Ол алтарьға бұрылып, оған қарай жүрді.

Алғыш – Сезімтал мақсат.
Ол жинаушыларға артық ақшасын берді.

Мақсат – Әрекеттің мақсаты.
Ол бірнеше тағам алу үшін «Қызыл әтешке» барды.

Пайдаланушы – Әрекеттің иесі үшін жасалған жанды тұлға.
Ол анасы үшін сауда жасады.

Тәсіл – Әрекеттің қалай орындалғаны немесе күйдің қалай өзгергені.
Ол оны өте шеберлікпен жасады.

Көлем – Әрекеттің орындалған қашықтығы, ауданы немесе уақыты немесе күйдің сақталған уақыты.
Ол қыс бойы созылды.

Иеленуші – Басқа бір нәрсені иеленетін тұлға.
Мен Джонның гольф таяқшаларын көрдім.

Істің рөлі туралы пікірталас

Кейс рөлін тілдің жалпыға ортақ ерекшелігі деп санауға бірнеше себептерге байланысты аргументтер келтірілген. Алдыңғы зерттеулерде, көбінесе 20 ғасырдың басында, тілдердегі кейс рөлі латын немесе грек жіктемесі арқылы қарастырылды, бірақ Алеут немесе тай тілі сияқты басқа тілдерге көшу қиындықтары байқалды. Бұл әдістер берілген кейс формаларының семантикалық қатынастарын көрсетуге бағытталды және негізінен синтаксистік тұрғыдан емес, мағыналық тұрғыдан қарастырылды. Латын және грек жіктемелеріндегі кейс рөлі көбінесе номинативті кейсті назардан тыс қалдырып, "Иеленуші датив" сияқты басқа кейстер үшін әртүрлі семантикалық санаттар құруға көбірек назар аударды. Бір тілді стандарт ретінде қолданғанда кейс рөлін салыстыра зерттеу кезінде туындаған мұндай проблемалардың көптігіне байланысты, дәстүрлі латын немесе грек жіктемелерін қолдану жиі кездеспейді. Оның орнына, әрбір тілдің синтаксистік құрылымы сол тілдегі семантикалық мағынаны және кейс рөлін талдаудың негізін құрайды. Сонымен қатар, кейс морфологиясына қатысты мәселелер де әлі де қарастырылуда. Кейс морфологиясын анықтаудың бір жолы – бұл ерекше морфологияның болуы, оның формасы белгілі бір синтаксистік позициямен байланысты. Десямдар бойы жүргізілген зерттеулер мұның атау сөздерге тән тілдер аралық ерекшелік екенін көрсетеді. Кейс белгілері туралы сөз болғанда, олардың синтаксистік орнына қарамастан, семантикалық интерпретациясы жоқ екені жиі айтылады. Кейс туралы алғашқы көзқарас француз тіл білімі Жан Роджер Верньоның кейс грамматикасының барлық тілдердің синтаксисінің орталық бөлігі болып табылатыны және ол тек бай кейс морфологиясы бар тілдерге ғана емес, мысалы, латын тіліне ғана қатысты емес деген ұсынысы болды. Верньо кейс морфологиясын морфологиялық тұрғыдан көрсетуге қабілетті кез келген атау сөз кейс морфологиясын көрсетуге міндетті деп мәлімдеді. Бұл байқау жоғарыда нақты түрде Кейс сүзгісінің анықтамасы ретінде берілген. Кейс туралы екінші көзқарас – Чомскийдің минималистік гипотезалары. Кейс рөліне қатысты көптеген негізгі сұрақтар бар, мысалы, кейс неге болуы керек, оларға әлі толыққанды жауаптар берілмеген. Бұл кейс рөліне қатысты зерттеулер әлі де "дамып келе жатқан жұмыс" екенін көрсетеді.