Үлкен сұр торғай (Úlken sūr torğay)

Кіріспе

Құс түрлері

Үлкен сұр торғай (Lanius excubitor) – торғайлар тұқымдасына (Laniidae) жататын ірі және жыртқыш әнші құс түрі. Ол географиялық жақын туыстары – Иберия сұр торғайы (L. meridionalis), Қытай сұр торғайы (L. sphenocerus) және Америка логгерхед торғайы (L. ludovicianus)мен бірге супертүрін құрайды. Аталықтары мен аналықтарының реңі ұқсас, жоғары жағы жеміштей сұр, қара көз маскасы және ақ ішкі жағы бар. Көбеюі көбінесе Солтүстік Еуропа мен Азияда 50° солтүстік ендіктің солтүстігінде жүзеге асады. Көптеген популяциялары қыста жылы аймақтарға оңтүстікке қарай көшіп барады. Үлкен сұр торғай етқоректі, оның рационының жартысынан астамын кеміргіштер құрайды.

Таксономия және жүйелеу

Бұл түрді алғаш рет Карл Линней 1758 жылы «Systema Naturae» басылымында қазіргі биномдық атауымен ғылыми сипаттаған. Оның сипаттамасы: L[anius] cauda cuneiformi lateribus alba, dorso cano, alis nigris macula alba – «қияқтың басындағы ақ жолақты, сұр арқалы, қанаттарында ақ дақты шырша». Сол кезде, кіші сұр шырша (L. minor) сияқты, басқа сұр шыршалардың ешқайсысы Линней үшін жеке түрлер деп есептелмеді, тіпті олардың құйрық пішінінің сипаттамасы дұрыс емес екенін және кейбір авторлар оларды бұрыннан-ақ ерекше деп мойындаған болатын. Бірақ бұл жағдай көп ұзамай өзгерді. Линнейдің екі атауы бұрынғы натуралистердің кітаптарындағы ауыр, шатастыратын сипаттамалық атауларды ығыстырды: өзінің «Fauna Svecica» еңбегінде ол оны ampelis caerulescens, alis caudaque nigricantibus («көкшіл шашы, қанаттары мен құйрығы қара») деп атады, ал Иоганн Леонард Фриш оны pica cinerea sive lanius major («көк сұр қарға немесе үлкен шырша») деп атады, ол өзінің әсем түсті суретінде еркек пен әйелді шатастырды. Бірақ Линнейдің сілтеме жасаған авторларының көпшілігі – Элеазар Альбин, Улисс Альдрованди, Джон Рэй және Фрэнсис Уиллугби – оны lanius cinereus major немесе осыған ұқсас атаумен атады, бұл «үлкен сұр шырша» деген жалпы атауға дерлік сәйкес келеді. Линнейдің типтік орны жай ғана Europa («Еуропа») деп көрсетілген. «Үлкен сұр шыршаның» ғылыми атауы әдепкіде «күзетші қасап» дегенді білдіреді: Lanius – латын тілінде қасапты білдіретін сөз, ал excubitor – күзетші немесе қарауылды білдіреді. Бұл құстардың ең көзге түсетін екі мінез-құлқына сілтеме жасайды: азық-түлігін тікендерге қадап сақтау және айналадағы аумақтың мүмкін жемістігін бақылау үшін ашық ағаш бастары мен жоталарды пайдалану. Конрад Гесснердің бұл атауды қолдануы шыршалар үшін lanius деген жартылай ғылыми терминді қалыптастырды. Линней осы түрге есім қою себебін «жақындап келе жатқан бүркіттерді байқап, әнші құстардың бар екенін хабарлайды» деп түсіндірді. Бұл әдет соққылауда да қолданылды, кейін Уильям Ярелл оны қызықты жазбада қалдырды. «Шрике» деген ағылшынша атау көне ағылшын тіліндегі scríc, «shriek» сөзінен шыққан, ол өткір дауысқа сілтеме жасайды.

The species was first scientifically described by Carl Linnaeus in his 1758 edition of Systema Naturae under the current binomial name. His description is L[anius] cauda cuneiformi lateribus alba, dorso cano, alis nigris macula alba – "a shrike with a wedge shaped white bordered tail, back grey, wings black with white spot". At that time, none of the other grey shrikes – including the lesser grey shrike (L. minor), for which the description of the tail pattern is incorrect and which some authors already recognized as distinct – were considered separate species by Linnaeus, but that was to change soon. Linnaeus' binomial name replaced the cumbersome and confusing descriptive names of the earlier naturalist books he gives as his sources: in his own Fauna Svecica he named it ampelis caerulescens, alis caudaque nigricantibus ("light blue waxwing, wings and tail blackish"), while it is called pica cinerea sive lanius major ("ash grey magpie or greater shrike") by Johann Leonhard Frisch, who in his splendid colour plate confused male and female. But most authors cited by Linnaeus – Eleazar Albin, Ulisse Aldrovandi, John Ray and Francis Willughby – called it lanius cinereus major or similar, which is a near literal equivalent of the common name "great grey shrike". The type locality of Linnaeus is simply given as Europa ("Europe"). The scientific name of the great grey shrike literally means "sentinel butcher": Lanius is the Latin term for a butcher, while excubitor is Latin for a watchman or sentinel. This refers to the birds' two most conspicuous behaviours – storing food animals by impaling them on thorns, and using exposed tree tops or poles to watch the surrounding area for possible prey. Use of the former by Conrad Gessner established the quasi scientific term lanius for the shrikes. Linnaeus chose his specific name because the species "observes approaching hawks and announces [the presence] of songbirds" as he put it. This habit was also put to use in falconry, as fancifully recorded by William Yarrell later. The common English name "shrike" is from Old English scríc, "shriek", referring to the shrill call.

Жергілікті атаулар

Улисе Альдрованди, Конрад Гесснер, Джон Рэй және Фрэнсис Виллугби ежелгі халық атауларын да жазған, көбінесе герман тілдерінен: Англияның Пеннин тауларынан (құс онда көшпенді құс ретінде тіркелген) – Wereangel немесе Wierangel, сондай-ақ әртүрлі неміс диалектілерінде (мысалы, Франкфурт және Страсбург маңында) – Warkangel, Werkengel немесе Wurchangel. Бұл атаулар, әдетте, «періште жоғарынан құлатып жіберуші» (нем. Würgeengel) дегенді білдіреді. Олардың христиандық мәні болғандықтан, бұл атаулар әулие Бонифацийдің (шамамен 700 ж.) заманынан бұрын пайда болған болуы екіталай; алайда, туыс Werkenvogel («құс жоғарынан құлатып жіберуші») одан ертерек болуы мүмкін. Ағылшын нұсқасы, wariangle немесе weirangle болып өзгеріп, ақырында жергілікті қызыл арқалы торғайға (L. collurio) көшті және Йоркширде қазіргі уақытқа дейін сақталды. Рейн өзенінің жоғарғы ағысында, мысалы, Страсбург пен Гейдельберг арасында Linkenom атауы кездеседі, оның шығу тегі белгісіз. Төменгі неміс тілінде Neghen doer, ал орта неміс тілінде Nünmörder қолданылған; қазір бұл атау Neuntöter болып өзгерген және нақты қызыл арқалы торғайды білдіреді, бірақ бұрын кез келген жергілікті Lanius туысына жататын құсқа қатысты болуы мүмкін. Бұл атау сөздермен «тоғыз (жеңілген жануар) өлтіруші» деген мағынаны білдіреді және ол құстардың азық жинау орындарына сілтеме жасайды. Көк сұр торғайдың соқпақшылар арасындағы атауы mattages(s)(e) болған, ол Батыс Альп тауларынан келген mat'agasse сөзімен байланысты. Бұл атаулар «қарақшы өлтіруші» дегенді білдіруі мүмкін, себебі оларды ет жейтін құстарды аңшыларға тартып алу үшін пайдаланған, бірақ, ықтимал, «қарақшыны өлтіруші» деген мағынаны білдіреді, өйткені Иоганн Леонард Фриш және басқалар бұл құсты ерекше қарақшы түрі деп санаған, ал ағылшын тіліндегі тағы бір атауы «өлтіруші торт» болған. Ал «шрайк» сөзі де германдық текті және кем дегенде орта немесе ерте заманауи ағылшын тіліндегі schricum сөзіне дейін жетеді. Бұл норвег және швед тілдеріндегі skrika («қышқыр, skrike»), неміс тіліндегі Schrei («қышқыр») немесе исланд тіліндегі shrikja («қышқырлаушы») сияқты сөздермен байланысты. Алайда, бұл атау тек соңғы уақыттарда ғана басымдыққа ие болды, өйткені 18 ғасырға дейін бұл түр ағылшын тілінде «үлкен қасапшы құс» деп кеңінен танылған, дәл француздық Юрада бұл құс бучер («қасапшы») деп аталғандай. Норвегияда бұл құсқа varsler деген жергілікті атау бар. Оның иілгіш және әдепсіз ұшуына байланысты, оның ашық түсті қанаттары көзге түседі. «Көк сұр шрайк» кейде «сұр шрайк» деп те аталады.

Ulisse Aldrovandi, Conrad Gessner, John Ray and Francis Willughby also reported old folk names, mainly from Germanic languages: Wereangel or Wierangel from the Pennines of England (where the bird was noted as a vagrant) as well as Warkangel, Werkengel or Wurchangel in various German dialects (e. g. around Frankfurt and Strasbourg) probably mean "choking angel" (cf. Standard German Würgeengel). These names are unlikely to significantly pre date the times of Saint Boniface (c. 700 AD) because of their Christian connotation; the related Werkenvogel ("choking bird") might, however, do so. The English version, having become wariangle or weirangle, was eventually transferred to the native red backed shrike (L. collurio) and lingered on into modern times in Yorkshire. Along the upper Rhine, between Strasbourg and Heidelberg for example, Linkenom is attested; its origin is unclear. Low German Neghen doer and Middle German Nünmörder were also used; this has today evolved into Neuntöter and specifically means the red backed shrike, but could in earlier times refer to any native Lanius. It literally means "killer of nine [prey animals]" and refers to the food caches. A falconer's name for the great grey shrike was mattages(s)(e), which is related to mat'agasse from the western Alps. These terms may mean "magpie killer", due to their use for luring carnivorous birds to hunters – but perhaps more likely "killer magpie", considering that the bird was believed to be a peculiar sort of magpie by Johann Leonhard Frisch and others, and that another vernacular English name was "murdering pie". Shrike, meanwhile, is of Germanic origin also and dates back at least to Middle or Early Modern English schricum. This is related to such words as Norwegian and Swedish skrika ("shriek, skrike"), German Schrei ("scream") or Icelandic shrikja ("shrieker"). But it seems to have become the dominant term only in rather recent times, for as late as the 18th century, the species was still widely known as "greater butcher bird" in English, just like it was known as the boucher ("butcher") in the French Jura. In Norway a vernacular name for the bird is varsler. A whimsical name – presumably from Scotland or nearby England – was "white wisky John" in reference to its wavy and somewhat unelegant flight, during which its large areas of light plumage are conspicuous. The "grey shrike" is also sometimes named "gray shrike."

Қарым-қатынас және эволюция

Шыршалар тұқымы (Laniidae) – төрт ірі әнші құстар суперотбасының ең ежелгісі – Corvoidea. Оның суперотбасы ішінде Laniidae-нің ең жақын туыстары, әлдебір Corvidae (қараторғайлар және оларға жақын құстар). Оның эволюциясы туралы сенімді деректер аз; әрине (егер болжамды ата-бабасы "Lanius" miocaenus Laniidae тұқымына жатпаса және L. excubitor-мен бір тұқымға жатпаса), тұқым Миоцен дәуірінен басталады. Мажарстанның Полгарди қаласынан 6 миллион жыл бұрынғы Тюроль дәуірінің соңғы миоцен кезеңінен табылған Lanius қазбасы бар. Оның қазіргі түрлермен байланысы белгісіз. Дегенмен, барлық жағдайды ескере отырып, сұр шыршалар тұқымы Африкалық фискальдық шыршалардың Холарктикалық туысы болып саналады. Бұл екеуі, тұқымның пайда болу ортасынан (тірі Lanius түрлерінің биогеографиясын ескере отырып) Кіші Азия мен Орталық Азия арасында болған болуы мүмкін, батысқа немесе оңтүстік-батысқа қарай кеңейген болуы мүмкін. Полгардидегі қазба табылу кезінде сұр шыршалардың жекелеген ұрпақ екені мүмкін; олар мен фискальдар Бергманның ережесін қатаң сақтайтынын ескерсек, кішкентай қазба үлкен сұр шыршалардың тіпті Миоценнің салыстырмалы түрде жылы климатын ескере отырып, ата-бабасы болуы шарт емес. Сұр шыршаның супертүріне L. excubitor және оның оңтүстікке жақын туыстары кіреді. Жоғарыда айтылғандай, бұл топтың басқа мүшелері – Иберия сұр шыршасы (L. meridionalis), далалық сұр шыршасы (L. pallidirostris), қытай сұр шыршасы (L. sphenocerus) және логгерхед шыршасы (L. ludovicianus). Бұл топтың таралу ортасы, мүмкін, Шығыс Жерорта теңізі аймағында, ал оңтүстік сұр шыршасы – ең бастапқы түрі. Қалған үш түр ғана қоңыраулы аймақтарға таралу кезінде бөлініп шықты. Бұл осыдан көп бұрын болған болуы керек, өйткені сұр шыршалардың арасында тұқымдық сұрыпталу толыққан жоқ, ал L. excubitor-дің қазіргі мекендеу орындарының көп бөлігі Квартерлік мұз басу кезеңінің көп бөлігінде өмірге жарамсыз болды. Осы тығыз байланысты топқа қатысты филогенетикалық белгісіздіктерге және жеткілікті қазбалық деректердің жоқтығына байланысты, кейбіреулер оларды жеке түрлерге бөлуден тартынады; алайда, қазіргі заманғы авторлардың көпшілігі осылай істейді.

The shrike family (Laniidae) is a member of the Corvoidea, the most ancient of the four large songbird superfamilies. Among its superfamily, the closest relatives of the Laniidae are probably the Corvidae (crows and allies). Little reliable data exists on its evolution; certainly (even though the supposed ancestral shrike "Lanius" miocaenus might not belong in the Laniidae, and probably does not belong in the same genus as L. excubitor) the genus dates back to Miocene times. A Lanius fossil from the Late Miocene Turolian age, c. 6 million years ago, has been found at Polgárdi, Hungary. Its relationship to the modern species is unclear. However, all things considered, the grey shrike lineage probably represents the Holarctic sister to the African radiation of fiscal shrikes. These two seem to have originated in a west or southwestward expansion from the genus' origin, which (considering the biogeography of living Lanius lineages) was probably somewhere between Asia Minor and central Asia. At the time of the Polgárdi fossil, it is rather likely that the grey shrikes were a distinct lineage already; given that they and the fiscals generally follow Bergmann's Rule, the smallish fossil makes an unlikely ancestor to the large grey shrikes even when taking into account the somewhat warmer Miocene climate. The grey shrike superspecies consists of L. excubitor and its parapatric southern relatives. As mentioned above, the other members of this group are the Iberian grey shrike (L. meridionalis), the steppe grey shrike (L. pallidirostris), the Chinese grey shrike (L. sphenocerus) and the loggerhead shrike (L. ludovicianus). The centre of this group's radiation is probably in the eastern Mediterranean region, and the southern grey shrike represents the basalmost form. The other three only diverged during the expansion into temperate regions. This must have happened fairly recently, because lineage sorting is not complete in the grey shrikes, and most of the present day habitat of L. excubitor was uninhabitable during much of the Quaternary glaciation. Because of the phylogenetic uncertainties surrounding this close knit group in the absence of a good fossil record, some refrain from splitting them up into distinct species; most modern authors do so however.

Сипаттама

Ересекті үлкен сұр шырша – орташа мөлшерлі, шамамен ірі тарнадай (thrush) құс, ұзындығы -дан -ға дейін жетеді. Оның салмағы шамамен , бірақ кейбір түршелері айтарлықтай кіші немесе үлкен болып келеді, тіпті атаулы түршелерінде ересектердің салмағы - аралығында тіркеледі. Қанаттарының ұзындығы шамамен , ал құйрығы -ға дейін жетеді. Томырқасы (bill) ұшынан бас сүйегіне дейін шамамен , ал "аяғының" (іс жүзінде – табандарының) тарсометатарс бөлігі - ұзын. Қанатының қанат кеңдігі -ға дейін жетеді. Жоғарғы жағының жалпы түсі інжулі сұр, Еуразияның шығыс бөлігіне қарай қоңыр реңге ие. Екі жағы мен иегі, сондай-ақ көздің үстіндегі жұқа және көбінесе байқалмайтын жолақ ақ, ал қара маска мұрыннан көз арқылы құлақ қанаттарына дейін созылады; мұрынның үстіндегі бөлігі сұр. Мақтаны (scapulars) ақ, ал қанаттары қара, бірақ негізгі қауырсындардың (remiges) негізінен тұратын ақ жолақ бар, кейбір аймақтарда екінші қауырсындардың негізіне сәл ауытқып жатады. Құйрығы қара, ұзын және ұшында сүйір; сыртқы құйрық қауырсындарының (rectrices) сыртқы бөліктері ақ. Төменгі жағы ақ, көбінесе сұр реңге ие. Әсіресе, кеудесі әдетте қалған ақ төменгі жағынан қараңғырақ және кейде қоңыр түсті болып келеді, сондай-ақ ашық іш пен ақ иек арасында көзге көрінбейтін жолақ түрінде көрінуі мүмкін. Әсіресе Солтүстік Тынық мұхиты маңындағы түршелерінде және басқа жерлердегі аналықтарында кеудесінде әлсіз қоңыр жолақтар болуы мүмкін. Томырқасы үлкен, ұшында иілген, түсі қараға жуық, бірақ төменгі жамбасының түбінде ақшыл (бірақ бұл мөлшері маусымға қарай өзгереді). Аяқтары мен табандары қара түсті. Аталықтары мен аналықтарының мөлшері шамамен бірдей, және олар бір-бірімен тікелей салыстырғанда ғана сыртқы түрінде айқын айырмашылықтар байқалады. Аналықтарының төменгі жағы сұр түсті және көбінесе сұрғылт қоңыр жолақтармен көрінеді, ал ақ қанаттары мен құйрық белгілері ерекше түрде аз (бірақ бұл көбінесе ұшу кезінде ғана байқалады). Жас құстардың бүкіл денесі сұрғылт қоңыр түсті, жоғарғы жағында жолақтар және анық емес ақшыл белгілер бар. Үшінші қауырсындардың ұштары мен қанаттың жамылғылары да қоңыр түсті, қара жолақтарымен. Солтүстік Американың borealis түршесінде жасөспірімдердің жоғарғы жағы мен қанаттары шын мәнінде қоңыр түсті, ал төменгі жағында өткір және қара жолақтар бар. Еуразияда ұшқан жас құстар аналыққа ұқсас қауырсынға айналады, ал үшінші қауырсындардың жолақтары әдетте күзде сақталады. Жас балапандар алғашқы көктемде ересектердің қауырсынына ие болады.

An adult great grey shrike is a medium sized passerine about as large as a big thrush, measuring from long. It typically weighs around , although some subspecies are noticeably smaller or larger, and even in the nominate subspecies adult weights between are recorded. The wings are around and the tail around long in the nominate subspecies, its bill measures about from tip to skull, and the tarsometatarsus part of its "legs" (actually feet) is around long. Wingspan can range from
The general colour of the upperparts is pearl grey, tinged brownish towards the east of its Eurasian range. The cheeks and chin as well as a thin and often hard to see stripe above the eye are white, and a deep black mask extends from the beak through the eye to the ear coverts; the area immediately above the beak is grey. The scapulars (shoulder feathers) are white, and the wings are black with a white bar made up by the bases of the primary remiges, continuing slightly offset onto the bases of the secondary remiges in some regions. The tail is black, long, and pointed at the tip; the outer rectrices have white outer vanes. The underparts are white, slightly tinged with grey in most subspecies. In particular the breast is usually darker and sometimes browner than the rest of the light underside, and may appear as an indistinct band between the lighter belly and white throat. In the subspecies around the North Pacific in particular and in females elsewhere too, there may be faint brownish bars on the breast. The bill is large and hooked at the tip and coloured nearly black, but pale at the base of the under mandible (though the extent varies seasonally). The legs and feet are blackish. Males and females are about the same size, and do not differ conspicuously in appearance except by direct comparison. In the female the underparts are greyer and are usually visibly barred greyish brown, and the white wing and tail markings are characteristically less in extent (though this is rarely clearly visible except in flight). Fledged young birds are heavily tinged greyish brown all over, with barring on the upperside and indistinct buffy white markings. The tips of the tertiary remiges and the wing coverts are also buffy, with a black band in the latter. In the North American subspecies borealis, the fledglings are tinged quite brown indeed on upperside and wings, and have sharp and dark underside bars. In Eurasia, fledglings moult into a female like plumage with the tertiary bars usually remaining in autumn. Across its range, the young acquire the adult plumage in their first spring.

Әндіктер

Аталықтың әні – қысқа, жағымды, әуенді өлеңдерден тұрады, олардың арасында ағылшын сыбызғылары да кездеседі. Жеке фразалар немесе сияқты дыбысталуы мүмкін. Өзінің аумағына кімнің келіп жатқанын сезгенде – ол анасы немесе атасы болсын, тіпті ірі сүтқоректі болса да – ол ұзын, өткір, сырылтайтын сыбызғы береді немесе . Аналықтарға хабарлау үшін ол көбінесе осы сыбызғыларды әннің бір шумағымен үйлестіреді. Жұмсақ сыбызғы мынадай дыбыстайды. Бұл сыбызғылар қыста жұбайлардың, ал көктемде көршілердің дуэттерінде де қолданылады. Әртүрлі байланыс шақырулары сипатталған, олар жиі танысу кезінде естіледі, әуен фразаларымен араластырылады, ал қатты сыбызғылар танысу алдындағы кезеңде болады. Еркек өзінің аумағын анасына көрсеткенде, ән жұмсақ және әуенді болады, ал ықтимал ұя орнында еркек флейта, трил және шақыруларды қамтитын көңілді әуен шығарады. Қоздырылғанда, оның ескерту дауысы – қатты, қарғаға ұқсас немесе , жиі екі рет қайталанады. Құстар неғұрлым қозбалса, дауыстар соғұрлым жоғары және жылдам болады, мысалы, немесе жарылысқа дейін. Жыртқыш құсқа ескерту беру үшін сыбызғы дыбысталады, ал жас балаларына қауіп төнгенде ересектер шақыруларын береді. Тамақ сұрау үшін – жас балапандар ересектерден немесе жұбайлар бір-бірінен – бірнеше шақырулар беріледі. Бұл түр кейде олардың дауысын еліктеу арқылы кішкентай әнші құстарды өзіне тартады, сондықтан оларды тамақ ретінде аулауға тырысады.

Ұқсас түрлер

Ибериялық сұр торғай (L. meridionalis) бұрын үлкен сұр торғайдың (L. excubitor) қосалқы түрі ретінде қарастырылған. Ол Оңтүстік-Батыс Еуропада (Иберия түбегі мен Франция) кездеседі. Ол әртүрлі мекендеу орталарын ұнатады – үлкен, құрғақ бұталы алқаптардағы жеңіл орманды шалғынды алқаптар, оңтүстік сұр торғайға тән. Түрлердің ареалдары қабаттасқан жерлерде, олар қазіргі уақытта будандаспайды (бірақ бұрынғы мыңжылдықтарда будандасқан болуы мүмкін). Басқа жерлерде L. excubitor-дың парапатрикалық туыстары – Шығыс Азиядан қытайлық сұр торғай (L. sphenocerus), Солтүстік Америкадан солтүстік торғай (L. borealis) және логгерхед торғай (L. ludovicianus). Солтүстік сұр торғай қыстау кезінде үш жақын туысының әрқайсысымен ареалдарының солтүстігінде кездеседі. Олардың жалпы түсі – көрінеу плезиоморфты – Сахара төменгі Африкада, Сахель аймағынан шығысқа қарай кездесетін, біршама алыс туысқан сұр арқалы фискаль (L. excubitoroides) және Конго бассейні аймағындағы Маккиннон фискалы (L. mackinnoni) сияқты. Кіші сұр торғай (L. minor, Балқаннан Орталық Азияға дейін) шынымен де ерекше және Шығыс Еуропа мен Орталық Азия арасындағы сұр торғай супервизімен симпатриялы; ол кіші қоңыр торғайлармен тығыз байланысты болуы мүмкін және Батезиялық мимикрия нәтижесінде батыл, агрессивті және ұстауға қиын сұр торғайларға ұқсайды. Ибериялық сұр торғайдың түсі ашық және әдетте жоғары жағынан қараңғы сұр, ал сұр түске боялмаған, бірақ көбінесе құрсағында және әсіресе кеудесінде қызғылт түсті болады; ақ "қабауыншасы" әдетте үлкен ақшыл түске ие болатын тұмсықтың үстіне дейін созылады. Баррингтік үлгі барлық жаста аз дамыған, тіпті әйелдерде де жоқ, және басқа жағынан өте ұқсас жас торғайларда да жеңіл. Шығыс Азияның L. excubitor қытайлық сұр торғаймен араласқан жоқ. Соңғысы үлкен және әдетте солтүстік түрлерінен оңтүстік түрлерінен өзгеше, сонымен қатар қанаттары мен құйрықтарында әлдеқайда үлкен ақ аймақтар бар. Логгерхед торғайды ажырату қиын, бірақ бас пен тұмсықтың арақатынасы (ол L. ludovicianus-та салыстырмалы түрде жуан көрінеді және барлық қараңғы) әдетте сенімді. Шынында да, "Логгерхед" сөзі оңтүстік түрлерінің салыстырмалы түрде үлкен басын білдіреді. Кіші сұр торғай – кішірек және салыстырмалы түрде қысқа құйрықты торғай. Оны ең жақсы қара жерінен таниды, ол қарлығаштың үстіне, маңдайға дейін жетеді, ал үстіне ақ жолақ жоқ. Ұшу кезінде L. minor-дің тік емес, кең қара құйрығы ерекше. Африкалық түрлер L. excubitor-мен толықтай аллопатрикалық; оларға ақ шпагулярлар (сұр арқалы фискаль) немесе қанатты дақтар (Маккиннонның фискалы) жоқ және кейбір басқа бөлшектерде, әсіресе құйрық үлгісінде ерекшеленеді.

The Iberian grey shrike (L. meridionalis) was formerly included in the great grey shrike as subspecies. It occurs in south western Europe (Iberian Peninsula and France). It prefers different habitat – lightly wooded grassland in the great, more arid shrubland in the southern grey shrike – and where the species' ranges overlap, they do not hybridize at present (though they may have done so in past millennia). Elsewhere, the parapatric relatives of the L. excubitor are the Chinese grey shrike (L. sphenocerus) from East Asia and the northern shrike (L. borealis) and loggerhead shrike (L. ludovicianus) from North America. The northern grey shrike is sympatric in winter quarters with each of its three close relatives at the north of their range. Their overall colouration is – apparently plesiomorphically – shared in sub Saharan Africa by the somewhat more distantly related grey backed fiscal (L. excubitoroides) which is found from the Sahel eastwards, and Mackinnon's fiscal (L. mackinnoni) of the Congo Basin region. The lesser grey shrike (L. minor, Balkans to Central Asia) seems to be quite distinct indeed and is sympatric with the grey shrike superspecies between Eastern Europe and Central Asia; it may be more closely related to the small brown shrikes and resemble the bold, aggressive and hard to catch grey shrikes because of Batesian mimicry. The Iberian grey shrike is clearer and usually darker grey above, and not tinged grey but often decidedly pinkish on the belly and particular breast; the white "eyebrow" extends to over the beak, which has typically a larger pale base. The barring pattern is less developed at all ages, hardly ever present even in females, and slighter in the otherwise very similar fledglings. East Asian L. excubitor are barely sympatric with the Chinese grey shrike. The latter is larger and generally differs from the northern species as the southern does, and in addition has much larger white areas in wings and tail. The loggerhead shrike is hard to distinguish, but the proportion of the head to the beak (which seems stubby in L. ludovicianus by comparison and is all dark) is usually reliable. Indeed, the word loggerhead refers to the relatively larger head of the southern species. The lesser grey shrike is a smaller and comparatively short tailed bird. It can best be recognized by the rather large black area above the bill, almost reaching to the forehead and without a white stripe above it. In flight, the wide instead of pointed black tail end of L. minor is characteristic. The African species are completely allopatric with L. excubitor; they lack white scapulars (grey backed fiscal) or wingspots (Mackinnon's fiscal) and differ in some other details, particularly the tail pattern.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жалпы, оның көбейетін ареалы Еуразия және Солтүстік Африкада орналасқан. Алтай-Тянь-Шань аймағының жоғары тауларында оңтүстікке қарай, шамамен 42° солтүстік ендікке дейін жетеді. Оның солтүстік шегі әдетте 70° солтүстік ендікте орналасқан. Исландияда, Британ аралдарында, Жерорта теңізі аймағында (Иберия түбегінен және, мүмкін, Румыниядан басқа, бірақ Кипрді қоса алғанда) және Кореяда тек қана кездейсоқ кездеседі. Бүкіл Камчатка түбегінде көбею туралы тіркелген деректер жоқ сияқты; Швейцарияда, қазіргі Нидерландыда және Оңтүстік Германияда 20 ғасырдың ортасында шағын популяциялар табылған, бірақ содан бері азайып, тіпті жоғалып кеткен. Bianchii түрінен басқа, ол жыл бойы тұрақты түрде мекендейді, және умеренный климатты Еуропаның excubitor түрінен басқа, бұл түр қысқа қашықтыққа көшіп жүреді. Көші-қонның себебі азық-түліктің жетіспеушілігі, сондықтан олжаның санына байланысты қысқы ареал көктемгі ареалдан оңтүстікке қарай аз ғана созылуы мүмкін, немесе оған толық парапатриялық болуы мүмкін. Орталық Азия тауларындағы популяциялар көбінесе оңтүстікке емес, төмен қарай көшіп келеді. Ұрғашылар көші-қонға еркектерге қарағанда көбірек бейім; олар еркектерге қарағанда орташа есепте алғанда ұзақ немесе қысқа қашықтыққа көшіп кетпейді, сондықтан қысқы ареалдың көп бөлігінде басым жыныс болып табылады. Құстар көшкеннен кейін, шілдеден қазанға дейін, көбінесе қыркүйекке дейін қыстауға кетеді, ал көбею үшін наурыз/сәуірде оралады, бірақ кейбіреулері тек мамыр айында жетеді. Соңғы онжылдықтарда жыл бойы көбейетін құстардың санының артуы байқалды, мысалы, Фенноскандияда, ал бореалис түрі, мысалы, Солтүстік Огайода бір ғасыр бұрынғыдай сирек қысқы қонақ болып көрінеді. Көбінесе ашық дала, мүмкін бұталар араласқан және бақылау пункттеріне жақын жерлер таңдалады. Бұл әдетте орман шеттеріндегі ағаштар, бірақ тайга-тундра шекарасындағы жалғыз ағаштар немесе шағын тоғайлар. Далада ол кез келген оқшауланған жерді пайдаланады, мысалы, қоршау бағаналары, электр сымдары немесе тау жыныстары. Жалпы, әр гектар ареалға 5-15 тіреу орны қажет болады. Ол бақылау мүмкіндіктері мен ұя салуға жарамды жерлері жоқ (ағаштар немесе үлкен бұталар) төменгі жазықтықтардан, сондай-ақ аң аулауға жарамсыз тығыз орманнан аулақ болады. Даладан басқа, құстар аң аулау үшін әртүрлі мекендерді пайдаланады, соның ішінде батпақтар, ашық алаңдар немесе өнеркәсіптік емес шаруашылық жүргізілмейтін егістіктер. Көбеюге дайындалған құстардың микромекендеме талаптары әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әлі көп мәлімет жоқ.

Generally, its breeding range is found in Eurasia and northern Africa. In the high mountains of the Altai Tian Shan region, it ranges south perhaps as far as 42° northern latitude. Its northern limit is generally 70° northern latitude. It is only found as a vagrant in Iceland, the British Isles, the Mediterranean region (excluding the Iberian Peninsula and perhaps Romania but including Cyprus), and Korea. There do not appear to be breeding records from the entire Kamchatka Peninsula; in Switzerland, the present day Netherlands and southern Germany small populations were found in the mid 20th century but have declined or even disappeared since then. Except for the subspecies bianchii which is largely all year resident, and subspecies excubitor in the temperate European parts of its range with their mild maritime climate, the species is a short distance migrant. The migrations are triggered by scarcity of food and therefore, according to prey population levels, the winter range might little extend south beyond the breeding range, or be entirely parapatric to it. The populations of the Central Asian mountains mostly migrate downslope rather than southwards. Females are more prone to migration than males; they do not appear to migrate, on average, longer or shorter distances than males, and consequently are the dominant sex in many parts of the winter range. Birds leave for winter quarters a more or less short time after breeding – July to October, with most birds staying to September – and return to nest mainly in March/April, but some only arrive in May. In recent decades, the number of birds remaining on the breeding grounds all year has been noted to increase e. g. in Fennoscandia, whereas for example borealis seems to be as rare a winter visitor in northern Ohio as it was a century ago. The preferred habitat is generally open grassland, perhaps with shrubs interspersed, and adjacent lookout points. These are normally trees – at forest edges in much of the habitat, but single trees or small stands at the taiga tundra border. In steppe, it will utilize any isolated perch, be it fence posts, power lines or rocks. In general, some 5–15 perching sites per hectare habitat seem to be required. It avoids low grassland with no lookouts and nesting opportunities (trees or large shrubs), as well as dense forest with no hunting ground. Apart from grassland, the birds will utilize a variety of hunting habitats, including bogs, clearings or non industrially farmed fields. Breeding birds appear to have different microhabitat desires, but little detail is known yet.

Мінез-құлық

Бұл түрдің аумақтық қасиеттері бар, бірақ ол жарты ондай ересек құстардан тұратын шашыраңқы топтарда көбейеді. Мұндай топтардағы құстардың туыстық байланысының деңгейі белгісіз. Таралу аймағының қоңыржай бөліктерінде топтар бір-бірінен алшақ орналасуы мүмкін, ал әр топтың жеке аумақтары шамамен екі есе кіші, бірақ көбінесе одан да үлкен болады. Ауа райы қолайсыз аймақтарда аумақтардың мөлшері одан да көп болуы мүмкін. Көбею маусымы бойы, қолайлы мекенде аумақтар жұптасқан құстар мен серіктес іздеп жүрген жалғыз еркектермен иеленеді. Өнімділігі төмен мекенде "бос жүретін" құстар аумақты уақытша иеленеді. Бұл аймақтар арасындағы популяция тығыздығының өзгеруіне әкеледі, себебі "бос жүретін" құстар серіктес табу және/немесе қоныстануға қолайлы, талап етілмеген аумақ іздеп, аумақтық құстар тобы арасында көшіп жүреді. Қыстау орнында жұптар азық-түліктің жетіспеуіне байланысты бөлінеді, бірақ егер екеуі де көшіп кетсе, олардың қыстау орны бір-бірінен көп алшақ болмайды. Құс өзіне ұнайтын қыстау аумағын тапқан соң, ол кейін сол жерге қайта оралып, тіпті жазғы аумақты қорғағандай, оны бәсекелестерден қорғауға тырысады. Жыл бойы құстар өз аумағынан үш есе үлкен аумақта жүреді, бұл қыста аумақ иелері үшін жаздағыдан оңайырақ қабылданады. Еуропаның жыл бойы тұратын және қысқы келушілер кездесетін аймақтарындағы тығыздық әдетте сегіз құс/км² (шаршы мильге отыздай) және кейде қыста одан да көп болады. Ұялау маусымына дейін және кейін ұялайтын топтар жиналады, бұл топтың біріктірілген аумағының шекарасында немесе көршілес топтардан бөліп тұрған талап етілмеген жерде болады. Жиналу сигналы - құстың өз аумағын бақылап, спираль тәрізді ондаған метр/ярд биіктікке көтеріліп, спиральдің жоғарғы жағында қысқа уақытқа желбіреп, содан кейін төмен қарай сырғанауы. Топтың көршілері ұқсас ұшумен жауап береді, соңында топ мүшелерінің жартысы кездесу орнына кетеді, онда олар бірнеше он минут, кейде бір сағаттан астам уақыт сөйлесіп, шақырып, дуэт орындап, кездесу орнында (әдетте кішкентай ағаш немесе бұта) қуана қозғалады. Қыста құстар көбінесе кішкентай топтарға жиналып, бірге ұялайды, әсіресе түнде жылыну үшін; бұл арнайы жиналу көрсетілімімен бастала бермейді. Үлкен сұр шыршаның ұшуы толқымалы және ауыр, бірақ оның шабуылы тура және нығайып келеді. Жоғарыда айтылғандай, ол қысқа уақытқа созылатын, бірақ құстың төзімділігіне байланысты қайта-қайта орындалатын желбіреу ұшуына да қабілетті. Ұшу кезінде ол әдетте жерге төмен қарай ұшып, тұраққа төменнен жақындап, жоғары қарай созылып қонады. Әлеуметтік қарым-қатынаста құстар батыл тік тұрып, құйрығын желпіп, содан кейін құс қозған сайын қанаттарын да қозғалтып, агрессивті ұстанымын көрсетеді. Ол шабуылға дайын екенін білдіру үшін көлденең қалпына ауысып, қауырсындарын көтеріп, басының үстінде кішкентай тік қырық жасайды. Құстар өз түрлестерін бас бұрып (жақын болса) немесе тамақ сұрап, қоян-қолтық ұшып-қонып, қалтырап-талтырап тұрған жас құстардың қимылдары мен дауыстарын еліктеп бағындырады (әлдеқашан алыс отырса). Түрлесінің шабуылдауын болдырмау үшін бағыну белгісі - тұмсықты тік көтеру. Жас құстар алғашқы қыста перделерінің бір бөлігін, ал қалғанын көктемде ауыстырады. Ересектер көшуге барар алдында немесе олар осында тұратын болса, қыстың тереңдігіне дейін ауыстырады. Кейде ересектер де көбеюге тырысу алдында кейбір қауырсындарын ауыстырады. Мольттану энергияны көп жұмсауды қажет ететіндіктен, оны өтеу үшін маңызды эволюциялық пайдалар болуы мүмкін. Қауырсынның тозуын және паразиттердің жүктемесін азайту арқылы құсты физикалық жағынан тартымды және сау етуге болады, осылайша сәтті көбею мүмкіндігі артады. Алайда, бұл құбылыс толыққанды түсініксіз. Қаңқалар мен бақалар (әдетте, дернәсілдер) - омыртқалы жануарлардың қалған жемшөптерінің көп бөлігін құрайды. Алайда, құстар көбінесе аз маңызды, бірақ көктемде еркек әнші құстар сүйіспеншілік көрсетіп, айналасындағы жағдайды ұмытып кетеді, жаздың соңында тәжірибесіз жас құстар көп болады, ал қыста көптеген кішкентай сүтқоректілер қыстап жатады. Кейде жарықшалар, тритондар мен саламандралар, тіпті балықтар желінеді. Жемтің өлшемі ерекше жағдайларда құстың өзінен де үлкен болуы мүмкін, мысалы, сазгүл (Lagopus lagopus) не жас құс. Үлкен буынтұқымдылар саны бойынша екінші ең маңызды жем, бірақ биомасса бойынша емес; соңғы жағынан олар құстардан сәл ғана маңызды, тек ұя салғанда, онда олар әдетте диетаның маңызды бөлігін құрайды. Омыртқасыздардың ең маңыздысы - жәндіктер, әсіресе қоңырқайлар (мысалы, жер қоңырқайлары, тың қоңырқайлары, жылдам қоңырқайлары және қара қоңырқайлары), шоқтар мен жебелер, және бал аралары мен шершеңдер. Омыртқасыздардың аз маңыздылары - бүркіттер мен шаяндар, рак және изоподтар, ұлулар және құрттар. Сүйектер мен жидектер сирек немесе ешқашан желмейді; бірақ ол кейде әнші құстардың ұяларын тонауы мүмкін, бірақ бұл жақсы құжатталмаған және ол жұмыртқа жемейді. Жемді иілген тұмсықпен соғып, омыртқалы жануарларда басқа бағыттайды. Жұту үшін тым үлкен болса, ол тұмсығымен немесе (тыйым салынған болса) аяқтарымен жем жейтін жерге тасымалданады. Аяқтары жемді жыртуға жарамайды, бірақ ол өткір нүктеге - қызыл киіздерге немесе сым қоршауының тікендеріне қадалады немесе екі тармақты бұталар арасына тығылады. Осылайша бекітілген тағамды тұмсықпен шайнап жеуге болатын бөліктерге бөлуге болады. Улы химиялық заттар бар екенін білген ортоптералар, химиялық заттардың әсерінен құтылу үшін бірнеше күнге қоймаға қадалып қойылады. Үлкен сұр шыршалар жалпы бақаларды (Bufo bufo) қадап, терісін жыртып, уланудан сақтану үшін басын көтеріп, терісін шешеді. Үлкен сүйектер мен жемнің басқа жемейтін бөліктері көбінесе жұтылмайды, бірақ кішкентай сүйектер немесе қоңырқайлардың қанат жабындары желіп, кейін пеллеттер түрінде қайта құсылады.

This species is territorial, but likes to breed in dispersed groups of a good half dozen adults. It is not known to what extent the birds in such groups are related. In the temperate parts of its range, groups are perhaps apart, while individual territories within each group may be as small as but more typically are about twice that size. In less hospitable climes, territories may be more than Throughout the breeding season, in prime habitat, territories are held by mated pairs and single males looking for a partner. In less productive habitat, "floaters" hold territories more ephemerally. This leads to shifts in population density between regions, as "floaters" move between groups of territorial birds in search of a bountiful unclaimed territory to settle down and/or a partner to mate with. On the wintering grounds, pairs separate to account for the lower amount of food available at that time, but if both members migrate they tend to have their wintering grounds not far apart. As it seems, once an individual great grey shrike has found a wintering territory it likes, it will return there subsequently and perhaps even try to defend it against competitors just like a summer territory. Throughout the year, the birds regularly but briefly move through a range up to three times larger than their territory; this is tolerated by territory owners in winter more easily than in summer, and the parts of Europe where all year residents and winter visitors co occur typically have population densities around eight birds/km2 (about thirty per square mile) and occasionally more in winter. Before and after the nesting season, groups of breeding birds will sometimes initiate gatherings; these seem to occur at the boundary of the group's combined range or in the unclaimed land separating it from neighbouring groups. The initiation signal is a conspicuous display flight given by a bird surveying its territory: it spirals tens of meters/yards high into the air, usually briefly does a fluttering hover at the top of the spiral, and then glides down. Group neighbours will respond by performing the same type of flight, and eventually about half the group's members will depart to the meeting location where they will spend several tens of minutes – sometimes more than an hour – chattering, calling, duetting, and excitedly moving about the meeting site (which typically is some small tree or shrubbery). In winter, birds will often assemble in small groups and roost together, particularly to keep warm during the night; this is apparently not initiated with a specific assembly display however. The flight of the great grey shrike is undulating and rather heavy, but its dash is straight and determined. It is, as noted above, also capable of hovering flights, which last briefly but may be repeated time after time because of the birds' considerable stamina. It will usually stay low above the ground in flight, approaching perches from below and landing in an upward swoop. In social interactions, birds signal an aggressive stance by a bold upright posture, fanning and then flicking the tail and eventually the wings also as the bird gets more excited. It signals its readiness to strike at an intruder by shifting to a horizontal pose and fluffing its feathers, raising them into a small crest along the top of the head. Birds appease conspecifics by head turns away from them (if close by), or by imitating the crouching fluttering pose and calls given by fledglings begging for food (if sitting father apart). The submission gesture to prevent an imminent attack by a conspecific is pointing the beak straight up. Fledgelings moult part of their juvenile plumage before their first winter, and the rest in spring. Adults moult on their breeding grounds before going on migration, or before the depth of winter if they are resident. Sometimes adults also seem to moult some feathers before attempting to breed. As moult requires a considerable investment of energy, some significant evolutionary benefits to offset this are likely. Reducing feather wear and parasite load, moulting can make a bird more physically attractive and healthy, and may thus increase its chance of successful reproduction. The phenomenon is not well understood, however. lizards, and frogs and toads (typically as tadpoles) make up most of the remaining vertebrate prey. Birds are generally of little importance however, except in spring when male songbirds are engaged in courtship display and often rather oblivious of their surroundings, in late summer when inexperienced fledglings abound, and in winter when most small mammals hibernate. Occasionally bats, newts and salamanders, and even fish are eaten. Prey animals may exceptionally be almost as large as the birds themselves, for example chicks of the willow ptarmigan (Lagopus lagopus) or a young stoat. Large arthropods are the second most important prey by quantity, though not by biomass; in the latter respect they are only a bit more important than birds, except as food for nestlings where they usually form a substantial part of the diet. Most important among invertebrate prey are insects, especially beetles (e. g. ground beetles, dung beetles, rove beetles, and darkling beetles), crickets and grasshoppers, and bumblebees and wasps. Invertebrate prey of minor importance are spiders and scorpions, crayfish and isopods, snails, and oligochaete worms. Carrion and berries are rarely if ever eaten; though it might occasionally plunder songbird nests this is not well documented and it is not known to eat eggs. Prey is killed by hitting it with the hooked beak, aiming for the skull in vertebrates. If too large to swallow in one or a few chunks, it is transported to a feeding site by carrying it in the beak or (if too large) in the feet. The feet are not suited for tearing up prey, however. It is rather impaled upon a sharp point – thorns or the barbs of barbed wire – or wedged firmly between forking branches. Thus secured, the food can be ripped into bite sized pieces with the beak. Orthoptera that the birds have recognized as containing noxious chemicals are left impaled in the larder for several days, until the chemicals that usually deter predators have been degraded. Great grey shrikes have also been observed to impale common toads (Bufo bufo) and skin them – by ripping open the back skin and pulling it over the head – to avoid contamination of the meat by the toxic skin secretions. Large bones and similar inedible parts of prey animals are usually not ingested, but smaller ones such as tiny bones or the elytra of beetles are eaten and later regurgitated as pellets.

Өсімдіктер мен олардың өмір сүру тарихы

Үлкен сұр шыршылар жаз бойы көбейеді, әдетте жылына бір рет. Өте жақсы жағдайда олар жылына екі рет жұмыртқадайды, ал егер бірінші жұмыртқа жарылмай қалса, олар әдетте екінші жұмыртқаны туады. Еркектер жұптасу үшін көбейетін аумағынан тысқары шығады. Егер аналыққа ұнаған еркек табылса, ол оның ұя салатын жерлерін тексеру үшін келеді. Бастапқыда аналық еркекті қуады, тек оны тамақтандыруға рұқсат береді. Еркектер көбірек дауыс шығарып, қанаттары мен құйрығының ақ бөліктерін көрсетіп, аналықтан алшақтап ұшады. Кейде ол аналыққа тік бұрышпен отырады. Соңында аналық еркектің көрсетіліміне қосылады, әндері дуэтке айналады. Аналықтарды тамақтандыру және аң аулау шеберлігін көрсету үшін еркектер осы уақытта көзге түсетін жерлерге азық жинайды. Ұя салатын жерлерін көрсеткенде, еркектер жоғарыда сипатталғандай әртүрлі дауыстар шығарып, басын шайқап, құйрығын жаяды. Жыныстық қатынасты еркек әдетте аналыққа тартымды жем әкелу арқылы бастайды. Екеуі де жалбарынып, бір-біріне жақындасады. Содан кейін еркек денесін солға және оңға бірнеше рет бұрып, жемін аналыққа береді, содан кейін жыныстық қатынас жүзеге асады. Ұя салу басталғанда көрші топтардың жиналуы тоқтатылады, ал жұмыртқаларға дайын болғанда еркек серігін тығыз қорғайды, қауіпті байқау үшін одан жоғарыға көтеріліп, жиі тамақтандырады. Бұл оның физикалық денсаулығын қамтамасыз етеді, себебі көрші еркектер басқалардың аумағына кіріп, жергілікті аналықтармен кездесуге тырысады. Олардың сәттілік мүмкіндігі үштен біріне жуық, сондықтан сұр шыршының ұясында бірден көп еркек балалары болуы мүмкін. Аналықтар жұмыртқаларын көршілердің ұясына салуы мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі; әдетте, жұптасқан аналықтар жұмыртқалары дамығаннан кейін жасырынып жүреді. Аналық 10-15 күн ішінде толық жұмыртқа туады. Жұмыртқа салу әдетте мамыр айында жүзеге асады. Жұмыртқа саны 3-тен 9-ға дейін, әдетте 7-ге жуық болады, Солтүстік Америкадағы жұмыртқалар Еуропадағылардан орташа есеппен ірілеу болады. Егер бір көбейту маусымында екінші жұмыртқа туылса, ол біріншісінен кіші болады. Жұмыртқаның түсі ақ, көбінесе сұр реңді, кейде көгілдір, сарыдан қызыл қоңырға және күлгілт сұрға дейін дақты, көбінесе тұйық ұшына жақын тығыз болады. Олардың ұзындығы және ені шамамен миллиметрге жетеді. Жұмыртқадан шығу шамамен 16 күнге созалады, бірақ үлкен жұмыртқалар үшін үш аптаға жуық болуы мүмкін; оны әдетте тек аналық жасайды. Еркек қысқа уақытқа жұмыртқадан шығаруды өз мойнына ала алады, бірақ оның міндеті осы уақытта тамақпен қамтамасыз ету болып табылады. Алтрициалдық балапандар жалаңаш, соқыр және қызғылт терілі болып туады, салмағы шамамен граммға жетеді; олардың терісі бірнеше күннен кейін қараңғылайды. Мұңдықтарының ішкі жағы қызғылт, оларда дақтар немесе басқа да көзге түсетін белгілер болмауы мүмкін; ауыз бұрыштарындағы еттік өскіндер көптеген торғайлардағыдай сары түсті. Балапандар өскен сайын аналық оларды бағады, кейіннен тамақпен қамтамасыз етуге көмектеседі. Жас құстар 2-3 аптадан кейін, әдетте маусымның соңында немесе шілде айының басында ұшып кетеді; олар 3-6 аптадан кейін ата-аналарынан тәуелсіз болады. Кейде ата-анасы белгілі бір балапандарды (мүмкін, ең әлсіздерін) таңдап алып, осы уақытта оларға қамқорлық пен тамақтандыруды басым етеді. Басқа ересектер де жұптың балапандарын тамақтандыруға көмектесетіні байқалған; ұядағы осы көмекшілердің өткен жылдардың балалары ма, әлде туыс емес, көшпенді "қонақтар" немесе көршілері ме екені белгісіз. Ең ұзақ тіршілік ету мерзімі 12 жылды құрайды.

Great grey shrikes breed during the summer, typically once per year. In exceptionally good conditions, they raise two broods a year, and if the first clutch is destroyed before hatching they are usually able to produce a second one. Their monogamous pair bond is strong during the breeding season and loosens over winter; birds often choose a different mate than the year before. To seek out potential mates, males will venture outside their breeding territories. If a female thus encountered finds a male to her liking, she will visit to see whether they get along well and inspect the nesting sites he can offer. The courtship period is generally longer than in the Iberian grey shrike (L. meridionalis), usually starting about March and lasting to April/May. At first, the female rebuffs the male, only allowing him to feed her. Males give increasingly vocal displays and show off the white markings of the wings in flight and of the tail by fanning it and turning away from the female. He also occasionally turns to sit at a right angle to her. Eventually, the female will join in the male's displays, and the songs will become duets. To feed females and to show off their hunting prowess, males will make their food caches in conspicuous places during this time. When presenting nesting sites, males give the variety of calls described above and jerk their head and fanned tail. Copulation is typically initiated by the male bringing an attractive prey item to the female. With both giving begging calls, they approach until they are side by side. The male then raises and swings his body left and right a few times, and passes the prey to the female, followed by the actual copulation. The gatherings of neighbour groups (see above) cease when nesting is underway, and when the eggs are nearly ready to lay, the male guards his partner closely, perching higher than her to watch for threats and frequently feeding her. This apparently ensures her physical well being rather than preventing extra pair copulations, as neighbouring males will stray through each other's territory to snatch a quick fling with the resident females. In this, they have almost a one in three chance of success, and consequently the average grey shrike nest is very likely to contain offspring of more than one male. Females may deposit their eggs in neighbours' nests, but this seems to occur more rarely; in general, mated females are fairly reclusive after their eggs have started developing. A full clutch of eggs can be produced by a female in about 10–15 days. Laying usually takes place in May. The clutch numbers three to nine eggs, typically around seven, with North American clutches tending to be larger on average than European ones. If a second clutch is produced in one breeding season, it is smaller than the first one. The eggs have a white background colour, usually with a grey hue and sometimes with a blue one; they are patterned with blotches of yellowish to reddish brown and purplish grey, often denser around the blunt end. They measure around in length and in width. Incubation takes around 16 days but may be closer to three weeks for large clutches; it is generally done only by the female. While the male may briefly take over incubating, his task during this time is to provide food. The altricial nestlings hatch naked, blind and pink skinned, weighing c. ; their skin turns darker after a few days. The inside of their beak is pink and they probably lack spots or other prominent marks; the wattles at the corners of the mouth are yellow as in many passerines. As the nestlings grow, the female broods them, and later on assists in providing food. The young fledge after 2–3 weeks, typically in late June or early July; they become independent of their parents about 3–6 weeks later. Sometimes, a parent will single out particular fledglings (possibly the weakest ones) and focus their care and feeding on these during this time. Other adults have occasionally been recorded assisting in feeding a pair's offspring; it is not clear whether these helpers at the nest are offspring of previous years, or unrelated non breeding "floaters" or breeding neighbours. – are most significant. The maximum documented lifespan, however, is 12 years.

Қорғау мәртебесі

Жоғарыда айтылғандай, үлкен сұр торғай Швейцария мен Нидерландыда көбейтін құс ретінде, көрінетін, жойылып кеткен. Жалпы алғанда, 1970 жылдан бері оның ареалдағы санының төмендеп бара жатқаны байқалады. Өсім мен азаю жерді пайдаланудағы өзгерістерге байланысты сияқты, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің саны азайғанда және жерлер өңделмей қалғанда саны артты, ал жерді біріктіру (мысалы, Flurbereinigung) бұрын ауыл шаруашылығы ландшафтында кең таралған тікенді бұталар мен ұқсас биік өсімдіктердің санын күрт азайтқанда қайтадан төмендеді. Мұндай жыртқыш құс үшін пестицидтердің (ересек жейтіндерде жиналып, көбеюге кедерес келтіретін) 1960 жылдар шамасында салдарына қарамастан қолданылуы, қорларға да зиянды әсер еткен болуы мүмкін. Барлығы алғанда, үлкен сұр торғай кең таралған және көптеп кездесетін түр, және IUCN оны қорғауға алынған түрлердің қатарына жатқызбайды (дегенмен, олар L. meridionalis-ты L. excubitor-ға жатқызады). Оның саны барлық елде жүздеген, тіпті мыңдаған құстарды құрайды. Оның негізгі ареалы – Швеция аймағы, онда 20 ғасырдың соңында кем дегенде 20 мың, ал мүмкін 50 мыңға дейін құс мекендеген деп есептеледі. Алайда, кейбір елдерде оның саны тұрақты емес; Эстонияда небары жүздеген, Бельгияда 200-ден аз, ал Латвия мен Литвада сәйкесінше 100-ден астам немесе аздау құс кездеседі. Даниядағы шамамен 10 құс, қолайсыз жағдайлардың салдарынан бірнеше жылдың ішінде жойылып кетуі мүмкін. Керісінше, Люксембургте мол және сапалы мекен ету орындары бар; бұл кішкентай елде үлкен сұр торғайдың саны шектеулі болғанымен, оның орташа тығыздығы Литвадағыдан 25 есе жоғары.