Герман Дуйвеверд: Реформациялық философияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Голландтық неокальвинист философ Герман Дуайверд, сондай-ақ Герман Дуайверд (7 қазан 1894, Амстердам – 12 ақпан 1977, Амстердам), 1926 жылдан 1965 жылға дейін Амстердамдағы Vrije Universiteit университетінде заң және юриспруденция профессоры болды. Ол сонымен қатар философ және Дирк Воленховенмен бірге реформациялық философияның негізін қалаушы, бұл неокальвинисттік (немесе Куйперлік) ойлау мектебінің маңызды дамуы еді. Дуайверд философия мен басқа да академиялық салаларға күнделікті өмірдегі әртүрлілік пен үйлесімділік табиғаты, теориялық ойлаудың трансценденттік шарттары, дін, философия және ғылыми теория арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ мағына, болмыс, уақыт және жекелік туралы көптеген үлес қосты. Дуайверд ең бастысы өзінің он бес аспектілер жиынтығымен (немесе 'модальдықтар', 'модальдық аспектілер' немесе 'модальдық заң салалары') танымал, олар – шындықтың бар болу, мағынаға ие болу, сезілу және орын алу жолдары. Бұл аспектілер жиынтығы құрылыс, тұрақтылық, ауыл шаруашылығы, бизнес, ақпараттық жүйелер және даму сияқты алуан түрлі салаларда тәжірибелік талдау, зерттеу және оқытуда қолданылуда. Дуайвердтің жинақталған еңбектерінің редакторы Дэни Страус осы мақалада Дуайвердтің философиясын жүйелі түрде қарастырды.

Ғылымның әртүрлілігі

Бұл ғылымға әсер етеді. Ғылым – математикалық, табиғи, гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар болсын – зерттеу үшін нақты бір жақтарын бөліп қарау ретінде түсіндіріледі. Мысалы, заңгер мен биолог бірдей нәрсені, мысалы, саусақ іздерін зерттесе де, оларды әртүрлі жақтары қызықтырады. Олар бір нәрсенің мәнін әртүрлі көзқараспен қарастырады, бірақ бәрібір шындыққа қатысты. Осы сияқты ғылыми көзқарас арқылы шындықты қабылдау, зерттеу үшін бір жақты ерекшелеп қарау, осы әртүрлі мағыналардың өзара байланысы туралы негізгі түсініктермен үндестіріледі, олар барлық тәжірибелердің толық спектріне жатады. Сол сияқты, күнделікті өмірде біз әртүрлі жақтарға назар аудара аламыз, бірақ көбінесе оларды ескермей-ақ әрекет етеміз.

Аспекттердің әсері

Қысқаша айтқанда, аспектілер – мағыналы болу жолдары және жаратылған шындықтың «заңдық жағы». Барлық оқиғалар әр аспектінің заңдарына «жауап беру» арқылы (яғни олардың заңдарына бағынышты) жүзеге асады. Мысалы, физикалық толқындар немесе бөлшектер физикалық аспектінің заңдарымен, поэзия эстетикалық аспектінің заңдарымен пайда болады. Осылайша, әрбір аспект немесе «заң саласы» мүмкіндіктің ерекше түрін анықтайды. Алдыңғы аспектілер анықтамалық, кейінгілері – нормативтік. Адамдар барлық аспектілерде субъект ретінде әрекет етеді, жануарлар – сезімтал аспектіге дейін, өсімдіктер – биотикалыққа дейін, ал жандары жоқ заттар – физикалыққа дейін. Осыны оқып отырғаныңызда, сіз оны түсіну арқылы тілдік, ұғымдастыру арқылы талдамалық, көру немесе есту арқылы сезімталдық және т.б. қызмет етесіз. Шын мәнінде, біздің барлық қызметіміз көп аспектілі, бірақ кейбір аспектілер жасырын болуы мүмкін. Барлық нәрсе әр аспектіге сілтеме арқылы өмірге келеді. Мысалы, автомобиль физикалық тұрғыдан болат, пластик және т.б., кинематикалық тұрғыдан көлік құралы, әлеуметтік тұрғыдан мәртебе символы, экономикалық тұрғыдан қаржымызға тигізетін залал, эстетикалық тұрғыдан әдемілік нысаны, биотикалық тұрғыдан ластаушы, пистикалық тұрғыдан құдай және т.б. ретінде бар. Нәрселердің болмысы принцип бойынша көп қырлы. Білімді көп аспектілі білім алу ретінде қарастыруға болады. Мысалы, талдамалық білім категориялар мен теорияларды, қалыптастыру білімі – дағдыларды, тілдік білім – кітапханаларда кездесетін «білімдерді» береді және т.б. Әр аспект әртүрлі рационалдылықты анықтайды. Осылайша, Дуеверд Винч пен Хабермастың пікірлерін қайталап, бірақ одан да нақтырақ жеткізеді.

Шығармалары мен мұрасы

Доуевэрд адам емес шындықтағы ғана емес, сонымен қатар бір ойшыл мен екінші ойшыл арасындағы айырмашылықтарды есепке алатын философияны ұсынуға тырысты. Авраам Куйпер мен одан бұрынғы неокальвинистердің ізбасарлары ретінде Доуевэрд шындықты Құдайдың жаратылысы ретінде сипаттауға ұмтылды, оның мағынасы Құдайдан. Бұл Құдай берген мағына уақытша шындықтың барлық аспектілерінде көрінеді, бұл ғылым үшін де маңызды. Мысалы, заңгер мен биолог бірдей нәрсені зерттесе де – мысалы, саусақ іздерін – оларды әртүрлі аспектілер қызықтырады. Олар бір нәрсенің мәнін әртүрлі көзқараспен қарастырады, бірақ шындыққа бірдей мән береді. Шындықты осы ғылыми көзқарас арқылы қабылдау, зерттеу үшін бір аспектіні басқалардан ерекшелеп таңдау, сөзсіз, осы әртүрлі мағыналардың барлық тәжірибелердің жалпы ауқымына жататын бірімен-бірі байланысты екендігі туралы негізгі болжамдармен реттеледі. Доуевэрд мұның дәйекті және радикалды христиан философиясының қажеттілігін көрсеткенін дәлелдеді, осыны ұсынуға тырысты. Сонымен қатар, ол адамдардың қиялы да осы жаратылған шындықтың бір бөлігі екенін, тіпті олар жаңылысса да, христиандық аян арқылы ашылған Құдайдың билігінен қаша алмайтынын көрсетті. Доуевэрд өз христиандық көзқарасын философиялық, теологиялық емес ойлау арқылы басшылыққа алды. Ол философтың дүние жаратылысының бастауы – Құдайға, ал дүние жаратудың мақсаты – Мәсіхке бағыттап, әртүрлі мағыналардың бірігуіне мүмкіндік беретін принципті түсінуіне мүмкіндік береді деп сенді. Бұл негізгі діни бағыт христианның дүниеге қатысты түсінігіне әсер етуі керек. Діни негізді мотивтің дуалистік түріне қарама-қарсы, Доуевэрд христианның әлемге деген негізгі бағыты адамның болжамынан емес, Құдайдың ашылған мақсаттарынан: Жаратылыстан, күнәға түсуден және Мәсіхте құтқарылудан туындауы керек деп ұсынды. Бұл христиандық діни негізді мотив – гректердің «форма/материя» схемасымен, ортағасырлық христиандықтың «табиғат/мүсір» синтезімен немесе ағартушылықтың «табиғат/еркіндік» тәсілімен салыстырғанда, заттарға қатысты түбегейлі басқаша ұстаным, олардың барлығы екі қарама-қайшы қағидаға сүйену арқылы өзара бөлінген бағыттар. Христиандық діни көзқарас, жаратылыс, құлдырау және құтқарылу сияқты нәрселер жиі спекулятивтік және дуалистік схемалармен араластырылған, бірақ олармен ешқашан толықтай сәйкестендірілмеген, сондықтан христиандық ойдың тарихи сабақтастығы бар, өйткені ол көптеген маңызды өзгерістерге ұшыраған, Доуевэрдтің пікірінше. Бірақ олардың араласу мүмкіндігі жалған және шынайы теориялардың да бағынышты трансценденттік ережелерді көрсетеді. Діни негізді мотив – әрбір ойшылды оның ықпалымен шындықты түсіндіруге итермелейтін рухани күш. Доуевэрд жазғандай, адам ойы автономды деп санайтын ойшылдар жағдайында, Құдай бар ма, жоқ па, маңызды емес деген ұғыммен жұмыс істейтін ойшылдардың автономды ойға деген негізгі міндеттемесі оны жаратылыстың кейбір аспектілерін барлық мағынаның бастауы ретінде таңдауға мәжбүр етеді. Осылайша, өздігінен ойланатын адам, өз ойына өзі құлшылық етеді, оның түсінігін бұрмалап, оның диктатына сәйкес келеді, дейді Доуевэрд. Өзінің философиясының діни сипатын өзі саналы түрде ашып көрсеткенмен, Доуевэрд шын мәнінде барлық ойдың діни сипаты бар екенін айтады. Бұл діни белгі әртүрлі ойшылдар өз ойларын Құдайға емес, жаратылыстың бір қырына бағыттаған мағынаның басталуы деп есептелетін кезде жасырылады. Оның ойынша, гуманистік ғылымның неге бір-біріне қайшылықты идеологиялар туғызатынын осыдан білуге болады. Бұл әртүрлі көзқарастар арасындағы «антитезистің», азайтылмас айырмашылықтардың көзін табуға көмектеседі. «Антитезисті» кез келген философияда іргелі мәселе ретінде қарастыру керек, ал бұл антитезис табиғаты бойынша діни болып табылады, деп айтады Доуевэрд. Эдмунд Гуссерл, Марбургтегі неокантиандық мектеп, Эрнст Кассирдің Символикалық нысандар философиясы және, кейбіреулер айтқандай, Франц Ксавер фон Бадерден көптеген философиялық мектептерден тіл мен ұғымдарды қарыз алып, Доуевэрд бір ойлау түрін екіншісінен ажырату үшін «антитезистің» осы іргетасына негізделеді, ойлаудың әртүрлі түрлері әртүрлі мағыналарды ашады және бұл мағына іс-әрекеттің нақты жағдайына сәйкес келеді. Доуевэрд «модальдық аспектілердің» антиредукционисттік онтологиясын әзірледі, әрбір нәрсенің талдауында ашылатын әртүрлі мағыналарға қатысты. Ол осы режимдерді бір-біріне келтірілмейтін, бірақ бұрынғысымен байланысты деп есептеді. Доуевэрд бастапқыда 14 режим болғанын айтты, бірақ кейін 15 режимді постулаттады. Бұл модальдық аспектілердің ажырамас байланысы олардың бір-біріне аналогтық қатынасы арқылы, сондай-ақ олардың бастауымен тікелей байланысы бар орталық діни өзінде шоғырланғандығы арқылы көрінеді: Құдай. Доуевэрдтің жарияланған мақалаларының және көп томдық еңбектерінің көп бөлігі бастапқыда тек голланд тілінде жарық көрді. Оның өмірінде оның еңбегін ағылшын тіліндегі оқырмандарға қолжетімді ету үшін күш-жігер жұмсалды. 1994 жылдан бері Доуевэрдтің жазбаларын аудару Доуевэрд орталығының бақылауымен жалғастырылуда (төмендегі сілтемеге қараңыз). Бүгінгі күнге дейін, оның шедевр туындысы «De Wijsbegeerte der Wetsidee» (1935–1936) ағылшын тілінде «A New Critique of Theoretical Thought» (1953–1958) ретінде қайта қаралып, кеңейтілген 13 кітап жарық көрді. Доуевэрдтің ықпалы Реформациялық философия қауымдастығы және оның журналы «Philosophia Reformata» арқылы жалғасты, оны ол және Вollenhoven 1932 жылы құрған. Журналдың атауы – 1622 жылғы Иоганн Даниэль Милиус жазған «Philosophia Reformata» кітабынан алынған ескі философиялық әзіл, ол сол кезде ғылым ретінде қарастырылған алхимияның жинағы. Әлемде Доуевэрдтің философиясынан шабыттанған бірнеше мекемелер бар. (мысалы, кемінде біреуін атаңыз)

Dooyeweerd attempted to provide a philosophy which accounted for not only the differences in non human reality, but also, between one thinker and another. Following Abraham Kuyper, and other, earlier Neo Calvinists, Dooyeweerd attempted to describe reality as a creation of God, which has its meaning from God. This God given meaning is displayed in all of the aspects of temporal reality – which has implications for science. For example, even though a lawyer and a biologist might study the same things – say, fingerprints – they are interested in different aspects. They are looking at the meaning of a thing with different focus, though equally concerned with what is real. Perceptions of reality through this kind of scientific attitude, selecting one aspect as distinct from others for study, will necessarily be governed by fundamental assumptions about how these various kinds of meaning are related to one another in a coherent whole, belonging within the total range of all experiences. Dooyeweerd argued that this showed the need for a consistent and radically Christian philosophy which he sought to provide. Furthermore, he attempted to show that even the imaginations of men are part of that same created reality, and even where misguided they cannot escape being subject to the rule of God exposed by the Christian revelation. Dooyeweerd self consciously allowed his Christian perspective to guide his understanding, but in a philosophical rather than a theological mode of thought. He believed that this permitted the philosopher to gain insight into the principle by which diversity of meaning is held together as a unity, as he directs his thought toward the origin of things, which is God, and God's purpose for making things, which is found in Christ. This basic religious orientation should affect the way that the Christian understands things. In contrast to a dualistic type of religious ground motive, Dooyeweerd suggested that the Christian's basic orientation to the world ought to be derived not from human speculation, but from God's revealed purposes: Creation, the Fall into sin, and Redemption in Christ. This Christian religious ground motive is a fundamentally different posture toward things, compared to say, the "Form/Matter" scheme of the Greeks, the "Nature/Grace" synthesis of Medieval Christianity, or the "Nature/Freedom" approach of the Enlightenment, all of which are orientations divided against themselves by their reliance upon two contradictory principles. While the Christian religious view of things as Created, Fallen and being Redeemed has often been blended with speculative and dualistic schemes, it has never really become fully identified with them, so that there is historical continuity in Christian thought despite the fact that it has undergone numerous significant shifts, in Dooyeweerd's view. But the fact that they are capable of being blended convincingly exposes the transcendental rules to which both false and true theories are subject. A religious ground motive is a spiritual driving force that impels each thinker to interpret reality under its influence. Dooyeweerd wrote that, in the case of thinkers who presume that human thought is autonomous, who operate by the dictum that it does not matter whether God exists or not, such a thinker's basic commitment to autonomous thought forces him to pick out some aspect of the creation as the origin of all meaning. In doing so, the supposedly autonomous thinker is made captive to a kind of idol of his own making, which bends his understanding to conform to its dictates, according to Dooyeweerd. Although he self consciously exposes the religious nature of his philosophy, Dooyeweerd suggests that in fact, all thought is inescapably religious in character. This religious stamp is disguised when the supposed origin of meaning, toward which various thinkers direct their thought, is not called God, but is rather said to be some aspect of creation. This, he suggests, explains why humanistic science will produce bitterly conflicting ideologies. It helps to locate the "antithesis", the source of irreducible differences, between various perspectives. The "antithesis" must be accounted for as a foundational issue, in any complete philosophy, and this antithesis is religious in nature, according to Dooyeweerd. Borrowing language and concepts from a wide variety of philosophical schools, especially Edmund Husserl, the Marburg school of neo Kantianism, Ernst Cassirer's Philosophy of Symbolic Forms—and, as some contend, Franz Xaver von Baader, Dooyeweerd builds on this foundation of a supposed "antithesis" to make distinctions between one kind of thinking and another, theorizing that diverse kinds of thinking disclose diverse kinds of meaning, and that this meaning corresponds in some way to the actual state of affairs. Dooyeweerd developed an anti reductionist ontology of "modal aspects", concerning diverse kinds of meaning which are disclosed in the analysis of every existent thing. He considered such modes to be irreducible to each other and yet indissolubly linked. Dooyeweerd at first suggested that there were 14 modes but later postulated 15. The indissoluble coherence of these modal aspects is evinced through their analogical relationship to one another, and finally in their concentration in the central religious selfhood which has a direct relationship to its origin: God. The majority of Dooyeweerd's published articles and multi volume works originally appeared only in Dutch. During his lifetime efforts were already underway to make his work available to English speakers. Translation of Dooyeweerd's writing has continued since 1994 under the oversight of the Dooyeweerd Centre (see link below). To date, thirteen books have been published in English, including his magnum opus, De Wijsbegeerte der Wetsidee (1935–1936), which was revised and expanded in English as A New Critique of Theoretical Thought (1953–1958). Dooyeweerd's influence has continued through the Association for Reformational Philosophy and its journal Philosophia Reformata which he and Vollenhoven founded in 1932. The title of the journal is something of an arcane philosophical joke, which repristinates and shifts the meaning of the title from a 1622 book, authored by Johann Daniel Mylius, Philosophia Reformata, a compendium of alchemy, then regarded by some as a science. There are also a number of institutions around the world that draw their inspiration from Dooyeweerd's philosophy. (such as? name at least some)

Доуевэрд 1948 жылы Корольдік Нидерланд ғылым және өнер академиясының мүшесі болды. 6 қазан 1964 жылы Доуевэрдтің 70 жылдығына орай «Trouw» газетінде жарияланған естелік редакторында Корольдік голланд ғылым академиясының төрағасы, Лейден университетінің профессоры және апелляциялық бас прокуроры Г. Е. Лангемейер Доуевэрдті «Голландия ең оригинальды философы» деп бағалады, тіпті Спиноза да ерекшеленбеген.