Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та салынған жүк кемелерінің класы.

"Либерти" кемелері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тағы Төтенше кеме құрылысы бағдарламасы бойынша салынған жүк кемелерінің класы. Концепциясы британдық болғанымен, АҚШ оны қарапайым және төмен құнмен салу үшін қабылдады. Бұрын-соңды болмаған ауқымда жаппай өндірілген "Либерти" кемелері АҚШ-тың соғыс кезеңіндегі өнеркәсіптік қуатының символына айналды. Бұл класс британдықтардың жоғалған кемелердің орнына көліктік кемелерге деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін әзірленді. 1941 және 1945 жылдар аралығында он сегіз американдық кеме жасаушы зауыт 2710 "Либерти" кемесін (күн сайын шамамен үш кеме) салды, бұл бір үлгіге сәйкес ең көп салынған кемелердің саны. Олардың өндірісі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі "Хог Айлендер" және осыған ұқсас стандартталған кемелердің өндірісін еске түсірді (бірақ әлдеқайда ірі масштабта). Жұмыстың ауқымдылығы, салынған кемелердің саны, олардың құрылысында әйелдердің атқарған рөлі және кейбір кемелердің бастапқы бес жылдық қызмет мерзімінен әлдеқайда ұзақ сақталуы оларға үлкен қызығушылық тудыруда.

Дизайн

1936 жылы Американың сауда флоты актісі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің әскери көмекші құрамы ретінде пайдаланылуы мүмкін 50 сауда кемесінің жылдық құрылысын субсидиялау мақсатымен қабылданды. 1939 жылы және 1940 жылы бұл көрсеткіш екі есеге арттырылып, жылына 200 кемеге жеткізілді. Кемелердің түрлеріне екі танкер және үш сауда кемесі кірді, барлығы бу турбиналарымен жабдықталуы тиіс болды. Өндірістік қуаттың шектеулі болуы, әсіресе редукторлық механизмдерге қатысты, осы үлгідегі кемелердің салыстырмалы түрде аз салынғанын білдірді. Бірақ 1940 жылы британдық үкімет соғыстағы шығындарды толықтыру және сауда флотын нығайту үшін американдық кеме жасаушылықтарынан 60 «Оушен» класты жүк кемесін тапсырыс берді. Бұл кемелер қарапайым, бірақ сол кездегі өлшемдермен үлкен болды және ескірген, бірақ сенімді бір булы қозғалтқышпен жабдықталды. Британия көмірмен жұмыс істейтін станцияларды таңдады, себебі олардың аумағында кең көмір кеніштері болды және отандық мұнай өндірісі болмады. Бұл үлгінің алдыңғы нұсқалары, соның ішінде «Солтүстік-Шығыс жағалауы, ашық палубалы пароход», J. L. Thompson & Sons компаниясымен Сандерленд қаласында 1939 жылғы қарапайым жүк тасымалдаушы кеме үшін жасалған қарапайым кемеге негізделген. Оны салу және пайдалану арзан болды (Silver Line-ға қараңыз). Мысалы, 1939 жылы салынған SS Dorington Court. Кемедегі тұрғын үй, мостик және негізгі қозғалтқыш кеменің орталық бөлігінде орналасқан, ал негізгі қозғалтқыш білігі винтке ұзын артқы жалғау арқылы қосылған туннель болды. «Оушен» кластың алғашқы кемесі SS Ocean Vanguard 1941 жылдың 16 тамызында суға түсірілді. АҚШ Теңіз комиссиясы бұл үлгіні американдық құрылыс стандарттарына сәйкестікті арттыру үшін, бірақ ең бастысы, оны одан да жылдам және арзан ету үшін өзгертті. АҚШ нұсқасы «EC2 S C1» деп белгіленді: «EC» – шұғыл жүк, «2» – кеме ұзындығы (жүк су сызығының ұзындығы), «S» – бу қозғалтқыштары, ал «C1» – C1 конструкциясы. Жаңа үлгіде көп еңбек талап ететін қаптаманың орнына дәнекерлеу технологиясы қолданылды, бұл еңбек шығындарының үштен бірін құрады, сондай-ақ мұнаймен жұмыс істейтін қазандықтар орнатылды. Бұл Сауда флоты актісінің жобасы ретінде қабылданды және өндіріс Генри Дж. Кайзер басқаратын Батыс жағалауындағы инженерлік және құрылыс компанияларының консорциумына тапсырылды. «Бостандық» кемелері жүк тасымалдауға арналған, әдетте әр кемеде бір типті жүк тасымалданды, бірақ соғыс кезінде көбінесе осы көрсеткіштен асып түсетін жүк көлемі тасымалданды. 1941 жылдың 27 наурызында Қорғаныс көмегіне қосымша қаржыландыру туралы акті бойынша ленд-лиз кемелерінің саны 200-ге дейін арттырылды және сәуір айында 306-ға дейін өсті, оның ішінде 117-сі «Бостандық» кемелері болды.

Қозғалтқыш

1941 жылға қарай, бу турбинасы кемедегі бу машинасының басым түріне айналды, себебі оның тиімділігі бұрынғы қос кеңейтімді бу машиналарымен салыстырғанда жоғары болды. Дегенмен, бу турбиналық машиналарының күрделі екі спиральді редукторлық тісті дөңгелектерін өңдеу үшін өте жоғары дәлдікті қажет ететін өндіріс техникасы керек болды, ал оларды шығаратын компаниялар соғыс кемелерін салудың ірі жобасына қатысып үлгерген еді. Сондықтан, "Бостандық" кемелерін қуаттандыру үшін қолданыстан қалған тік үш есе кеңейтімді бу машинасы таңдалды, өйткені ол "Бостандық" кемелері жобасына қажетті мөлшерде арзан және жасауға оңай болды, сондай-ақ оны көптеген компаниялар өндіре алатын. Ақырында 18 түрлі компания бұл қозғалтқышты жасады. Оның қосымша артықшылығы – беріктігі, қарапайымдылығы және теңізшілерге таныс болуы. Бір компания жасаған бөлшектерді екінші компания жасағандарымен алмастыруға болады, ал оның ашық конструкциясы көптеген жылжымалы бөліктерін көруге, қол жеткізуге және майлауға ыңғайлы жағдай жасады. Ұзын және биік қозғалтқыш 76 айналыммен жұмыс істеуге және "Бостандық" кемесін шамамен 10.7 метр/секунд (немесе 100 км/сағ) жылдамдықпен қозғауға арналған.

Құрылыс

Кемелер бір-біріне дәнекерленген бөліктерден құрастырылды. Бұл Англияның солтүстік-шығысындағы Жарроудағы Палмер компаниясы қолданған техникаға ұқсас, бірақ қайраудың орнына дәнекерлеу қолданылды. Қайраулы кемелерді құрыстыруға бірнеше ай уақыт кетті. Жұмыс күші жаңадан оқытылды, себебі кеме жасаушы қызметтер бұрын дәнекерленген кемелер жасаған емес. Америка соғысқа қадам басқанда, кеме жасаушы қызметтер қарулы күштерге шақырылған еркектердің орнына әйелдерді жұмысқа алды. Кемелер бастапқыда сыртқы түріне байланысты жағымсыз беделге ие болды. Президент Франклин Д. Рузвельт төтенше кеме құрылысы бағдарламасын жариялаған сөйлеуінде кемені "қорқынышты көрінетін нысан" деп атады, ал "Time" журналы оны "Ұялы үйрек" деп сипаттады. 1941 жылдың 27 қыркүйегі қоғамдық пікірді жақсарту үшін "Еркіндік флоты күні" деп жарияланды, себебі сол күні алғашқы 14 "Төтенше" кемелер суға түсірілді. Алғашқысы – президент Рузвельт суға түсірген кеме. Суға түсіру салтанатында сөз сөйлеген Ф.Д.Р. Патрик Генридің 1775 жылғы "Маған бостандық беріңіз немесе өлім беріңіз" деген сөзін келтірді. Рузвельт бұл жаңа кластағы кемелер Еуропаға бостандық әкеледі деді, содан "Еркіндік кемесі" деген ат пайда болды. Алғашқы кемелерді құрыстыруға шамамен 230 күн кетті ("Патрик Генри" 244 күнге созылды), бірақ 1943 жылға қарай бір кемеге жұмсалатын орташа уақыт 39 күнге дейін төмендеді. Бұл рекордты "Пирри" кемесі орнатты, ол кеменің қаңқасы орнатылғаннан кейін 4 күн мен 151/2 сағаттан кейін суға түсірілді, бірақ бұл жарнамалық трюк қайталанбады: шындығында, "Пирри" кемесі суға түсірілгеннен кейін көптеген жұмыстар аяқталмай қалды. Кемелер конвейерлік тәсілмен, алдын ала дайындалған бөліктерден құрастырылды. 1943 жылы күніне үш "Еркіндік" кемесі аяқталды. Олар көбінесе тәуелсіздік декларациясына қол қойған белгілі американдықтардың есімдерімен аталатын. "Еркіндік" кемелерінің 17-сі көрнекті афроамерикандықтардың құрметіне аталды. Біріншісі, Букер Т. Вашингтонның құрметіне, 1942 жылы Мариан Андерсон суға түсірді, ал 1944 жылдың 3 маусымында тізімдегі жалғыз әйелдің құрметіне суға түсірілді. 2 миллион долларлық соғыс облигацияларын жинаған кез келген топ атау ұсынуға құқылы болды. Көбінесе қайтыс болған адамдардың есімдері жазылған. Жалғыз тірі есім иесі – "Контроль" әскери кемесінің бас серігі Франсис Дж. О'Гара, ол су асты кемесінің шабуылында қаза тапқан деп есептелді, бірақ шындығында жапондық әскери тұтқын лагерінде соғыстан аман қалды. Адам есімдерімен аталмаған кемелер: , Нью-Йорктегі USO клубының атымен аталып, және , Біріккен қызметтер ұйымының (USO) атымен аталыпты. Тағы бір маңызды "Еркіндік" кемесі 1942 жылы кемеден кемеге қарулы шайқаста неміс саудалық рейдері, неміс көмекші крейсері "Штирді" батырып жіберді және неміс су бетіндегі жауынгерін басушы алғашқы американдық кеме болды. Кент жағалауында жатқан апаттың бортында әлі де жарылғыш заттар бар, олар жарылған жағдайда өте аз қуатты ядролық қарудың қуатына тең болар еді. 1944 жылдың шілдесінде жүк тиеу кезінде жарылып, 320 теңізші мен азаматты қаза тапты, бұл оқиға "Порт Чикаго апаты" деп аталды. Тағы бір жарылған "Еркіндік" кемесі қайтадан суға түсірілген , ол 1947 жылдың 16 сәуірінде Техас қаласындағы апатқа себеп болды, нәтижесінде кем дегенде 581 адам қаза тапты. Алты "Еркіндік" кемесі Алабама штатындағы Пойнт Клирде АҚШ Әскери-әуе күштерімен жүзуші ұшақтарды жөндеу үшін пайдаланылды, бұл қызмет 1944 жылдың сәуірінен бастап Әскери көлік қызметімен жүзеге асырылды. "Ақ сабын" жобасы деп аталған құпия жоба 1944 жылдың желтоқсанынан бастап Гуам, Иво-Джима және Окинавада орналасқан B-29 Superfortress бомбалаушылары мен P-51 Mustang истребительдеріне мобильді деполық қолдау көрсетті. Алты ARU(F) (Жүзетін ұшақ жөндеу бөлімі) сонымен қатар төрт Sikorsky R-4 тікұшағын орналастыруға арналған қону алаңдарымен жабдықталды, олар Филиппин аралдары мен Окинавадағы жауынгерлік жарақат алғандарды медициналық эвакуациялауды қамтамасыз етті. Соңғы жаңадан салынған "Еркіндік" кемесі 1945 жылдың 26 қыркүйегінде суға түсіріліп, 1945 жылдың 30 қазанында тапсырылды. Ол 1945 жылдың 13 сәуірінде болған жарылыстан кейін қозғалтқыштарын тоқтату үшін палубаның астында қалған АҚШ Армиясы жүк кемесінің бас инженерінің есімімен аталды. Бұл әрекеті үшін ол Мерчант теңізшілерінің ерекше қызметі медалімен марапатталды. 1950 жылы Италияның Генуя қаласындағы Industriale Maritime SpA компаниясы , екі кеме де қираған , кеменің алғы және артқы бөліктерін пайдаланып, "жаңа" "Еркіндік" кемесін жасады. Жаңа кеме 1962 жылы жойылғанға дейін қызмет етті. Сонымен қатар, көптеген сериялық мұнай танкерлері өндірілді, олардың ішіндегі ең көп саны – 1942 жылдан 1945 жылдың соңына дейін шамамен 490 дана салынған T2 танкерлері.

Кеме қабығының жарылулары

Ертедегі Liberty кемелерінің корпусы мен палубасында жарықтар пайда болып, кейбіреулері осындай құрылымдық кемшіліктерден жоғалып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1500-ге жуық маңызды хрупті сыну жағдайлары тіркелді. Он екі кеме, оның ішінде салынған 2710 Liberty кемесінің үшеуі ескертусіз екіге бөлініп кетті, соның ішінде 1943 жылдың 24 қарашасында 10 адамның қаза болуымен суға батып кеткен кеме де болды. Күдік кеме құрылыс орындарына түсті, олар көбінесе тәжірибесіз жұмысшыларды және жаңа дәнекерлеу технологияларын пайдаланып, үлкен мөлшерде кемелерді қысқа мерзімде жасаған. Осы оқиғалар материалтану ғылымының қалыптасуына әкелді. Соғыс көлігі министрлігі сынау мақсатында британдық кемені сатып алды. Кембридж университетінің Констанс Типпер сынықтар дәнекерлеу тігісінен емес, пайдаланылған болаттың хруптілігінен туындағанын көрсетті; алайда, бұрандалы конструкцияда қолданылған дәл сол болатта мұндай мәселе болған жоқ. Ол белгілі бір температурада кемелердегі болаттың икемділігінен хруптілікке өзгеретінін анықтады. Бұл жарықтардың пайда болуына және таралуына жағдай жасады. Бұл температура сыни икемді-хрупті ауысу температурасы деп аталады. Солтүстік Атлантикадағы кемелер осы мәннен төмен температураға ұшырады. Көбінесе дәнекерленген корпус конструкциясы, іс жүзінде үздіксіз болат парақ, кішкентай жарықтардың кедергісіз таралуына мүмкіндік берді, ал бөлек пластиналардан бұрандаланған корпус мұндай болған жоқ. Кездесетін жарықтардың бір түрі люктің тік бұрышында пайда болатын, дәнекерленген тігіспен сәйкес келетін жерде басталатын, бұрыш та, дәнекерлеу де кернеу концентраторлары ретінде әрекет ететін. Сонымен қатар, кемелер көбінесе артық жүктелген, бұл кернеуді арттырды, ал кейбір мәселелер қатты дауылдар кезінде немесе одан кейін туындады, бұл кернеуді одан әрі күшейтті. Liberty кемелеріндегі жарықтарды тоқтату үшін люктерге шағын өзгерістер мен түрлі нығайтулар енгізілді. Бұл материалдарды зерттеуге бастау берген алғашқы құрылымдық сынақтардың бірі болды. Liberty кемелерінің ізбасары – Victory кемелері де сол болаттан жасалған, сондай-ақ бұрандаланған емес, дәнекерленген, бірақ рамалар арасындағы қашықтық 16-дан 17-ге дейін ұлғайтылды, бұл кемелерді аз қатты және иілуге бейім етті.

Салдары мен нәтижесі

"Либерти" кемелерінің суға батуы кемелерді жобалау және құрастыру туралы жаңа көзқарас қалыптастыруға әкелді. Бүгінгі күні кемелерде кернеу концентрациясын болдырмау үшін тікбұрышты бұрыштардан қашынылады. Әсіресе төмен температурада жоғары жарыққа төзімділігі бар жаңа болат түрлері әзірленді. Сонымен қатар, білікті және тәжірибелі дәнекерлеушілер дәнекерлеуді ақаусыз немесе ақаулардың азымен жасауға қабілетті. "Либерти" кемелерінің құрылыс кезеңіндегі жағдайлар мен уақыт көптеген мәселелерге себеп болғанымен, алынған сабақтар қазіргі кезде кеме жасауды тиімдірек және қауіпсіз етуге бағытталған жаңа инновацияларға жол ашты.

Әскер кемелері ретінде пайдалану

1943 жылдың қыркүйегінде стратегиялық жоспарлар мен жарамды корпус жетіспеушілігі салдарынан "Бостандық" кемелері шұғыл түрде әскер тасымалы ретінде пайдалануға алынды, олардың шамамен 225-і осы мақсатқа сәйкес қайта жабдықталды. Бірінші масштабты өзгерістерді Соғыс кеме тасымалы басқармасы (WSA) жүзеге асырды, соның арқасында кемелер Солтүстік Африкаға "Шағын шырақ" операциясы үшін бағытталған конвойларға қосыла алды. Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы басқа кемелер Жаңа Гвинея операциялары үшін жасақтарды тасымалдауға айналдырылды, палубаға далалық асханалар орнатылып, #4 және #5 люктер арасында латреиндер орнатылды, олар өрт сөндіру гидранттарына қосылған шлангілермен жуылды, ал 900-ге жуық сарбаз палубада немесе палуба аралық кеңістікте ұйықтады. Көптеген "Бостандық" кемелері 550-ден аспайтын әскерді тасымалдауға арналған болса, 33-і АҚШ материгінің порттарынан Аляскаға, Гавайиге және Кариб теңізіне қысқа сапарларда 1600 әскерді тасымалдауға қайта жабдықталды. Корпустағы жарықтар мәселесі АҚШ Жағалау күзетіне алаңдаушылық тудырды, олар 1944 жылдың ақпанында "Бостандық" кемелерін әскер тасымалынан шығаруды ұсынды, бірақ әскери міндеттемелер оларды пайдалануды жалғастыруды талап етті. Келесі жылы, 1944 жылдың 22-30 қаңтарында, "Лоутон Б. Эванс" Италиядағы Анцио шайқасына қатысты. Ол сегіз күн бойы жағалаудағы артиллерия мен авиациядан қайта-қайта бомбалауға ұшырады. Кеме ұзаққа созылған артиллериялық оқ жаууына, пулеметтен атуға және бомбалауға төтеп берді. Кеме бес неміс ұшағын атып түсірді.

Соғыстан кейін

Соғыстан 2400-нен астам "Бостандық" кемесі аман қалды. Олардың 835-і соғыстан кейінгі жүк флотын құрады. Грек кәсіпкерлері 526 кеме сатып алды, ал италиялықтар – 98 кеме. Кеме қатынасы магнаттары, оның ішінде Джон Фредриксен, Джон Теодоракопулос, Аристотель Онассис, Ставрос Ниархос, 1952 жылдың 21 желтоқсанында SS Quartette, 422 фут (129 м) ұзындығындағы және 7,198 тонна тіркелген жалпы салмағы бар "Бостандық" кемесі, Перл және Гермес атоллының шығыс рифіне соқтығысты. Кеме қатты толқындар мен желдің күшімен рифке қарай итерілді, нәтижесінде алдыңғы бөлігі қирады және екі алдыңғы жүк бөлімі зақымданып, кемеге зақым келді. Келесі күні экипаж SS Frontenac Victory кемесімен эвакуацияланды. 25 желтоқсанда Ono құтқару буксирі кемеге келді және оны сүйреп шығаруға тырысты, бірақ дауылды ауа райы құтқару жұмыстарын кейінге шегерді. 3 қаңтарда, тағы бір құтқару әрекеті жасалмас бұрын, кеменің якорьлары жыртылып, Quartette рифке соқтығып, толығымен жарамсыз деп танылды. Бірнеше аптадан кейін кеме келінің бойынан екіге бөлініп, суға батып кетті. Қазіргі кезде апат орны көптеген балық түрлеріне мекен болатын жасанды риф ретінде қызмет етеді. 1953 жылы Commodity Credit Corporation (CCC) Хадсон, Джеймс өзендерінде, Олимпиада және Астория ұлттық қорғаныс резервтік флотында орналасқан "Бостандық" кемелерінде артық астықты сақтауды бастады. 1955 жылы Суйсун шығанағының резервтік флотынан 22 кеме астықпен жүктелген соң Олимпия флотына ауыстырылды. 1956 жылы Уилмингтон флотынан төрт кеме алынып, астықпен жүктелген Хадсон өзенінің флотына ауыстырылды. 1955 және 1959 жылдар аралығында 16 бұрынғы "Бостандық" кемесі АҚШ Әскери-теңіз күштерімен сатып алынып, Атлантика және Тынық мұхитының теңіздеріндегі кедергілерге арналған кемелерге айналдырылды. 1960 жылдары үш "Бостандық" кемесі мен екі "Victory" кемесі қайта іске қосылып, техникалық зерттеу кемелеріне айналдырылды. SS Samuel R. Aitken – Oxford, SS Robert W. Hart – Georgetown, SS J. Howland Gardner – Jamestown болып өзгертілді, ал "Victory" кемелері – Belmont және Liberty болып өзгертілді. Бұл кемелер 1969 және 1970 жылдары Әскери-теңіз кемелерінің тізімінен алынып тасталды. USS Liberty – 1967 жылғы Алты күндік соғыс кезінде Израиль қорғаныс күштері шабуылға алған "Белмонт" класындағы техникалық зерттеу кемесі (электрондық тыңдау кемесі) болды. Ол екінші дүниежүзілік соғыста SS Simmons Victory деп аталды және "Victory" жүк кемесі ретінде қызмет етті. 1946 жылдан 1963 жылға дейін Тынық мұхитының дайындық резервтік флоты – Колумбия өзені тобы 500-ге жуық кемені сақтады. 1946 жылы "Бостандық" кемелері Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласының жанындағы Гудзон өзенінің резервтік флотында тоқтатылды. 1965 жылы мұнда ең көп сатылған 189 кеме сақталды. Соңғы екеуі 1971 жылы Испанияға металл тескісі ретінде сатылды және қорық тұрақты түрде жабылды. Қазірде екі "Бостандық" кемесі ғана жұмыс істеп тұр. Джон В. Браун ұзақ жылдар бойы мектеп кемесі ретінде және көптеген ішкі өзгерістермен қызмет етті, ал Джеремая О'Брайен көбінесе бастапқы жағдайында сақталды. Екеуі де мұражай кемелері болып табылады және әлі күнге дейін теңізге шығып жүреді. 1994 жылы Джеремая О'Брайен Сан-Францискодан Англия мен Францияға D күнінің 50 жылдығына барды. Бұл "Оверлорд" операциясының бастапқы флотынан мерейтойға қатысқан жалғыз ірі кеме болды. 2008 жылы 1944 жылы Плутон операциясын қолдау үшін құбыр тасымалына айналдырылған кеме Грекияға жеткізілді және грек сауда флотының тарихына арналған жүзбелі мұражайға айналдырылды. Негізгі компоненттері қалпына келтірілсе де, бұл кеме енді жұмыс істемейді. "Бостандық" кемелері іске қосылғаннан кейін де ондаған жылдар бойы "толық емес" функцияларын атқарып келеді. Портленд, Орегон штатында Ричард Генри Дана мен Джейн Аддамстың корпустары жүзбелі доктардың негізі болып табылады. Кодиак портындағы Кодиак жұлдызы ретінде сақталған, теңізге кірмейтін консервілеу зауыты MH 1A (әйтпесе USS Sturgis) болып өзгертілді. MH 1A – жүзуші ядролық электр станциясы және бұрын-соңды салынған біріншісі. MH 1A 1968-1975 жылдары Панама каналы аймағында электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылды. Сондай-ақ, ол тұщы су өндіретін зауыт ретінде де пайдаланылды. Ол Джеймс өзенінің резервтік флотына бекітілген. Кеме 2019 жылы Техастың Браунсвилл қаласында бөлшектенді. 58 "Бостандық" кемесі 1958 жылдан бастап 21 метрге ұзартылды, бұл оларға қосымша жүк тасымалдауға мүмкіндік берді. SS Benjamin Chew кемесі жаңа конденсаторларды орнатып, 2500 шк. SS Thomas Nelson кемесінің алдыңғы бөлігі ұзартылып, баст...