Кіріспе

Қазіргі Сарагоса, Испания орнында орналасқан рим колониясы.

Цезарягуста немесе Цезарь Августа – Римнің Сарагоса қаласы, б.з.б. 14 жылы Римнен Colonia Inmune ретінде негізі қаланды, мүмкін желтоқсанның 23-і күні, римдік мәдениетке толық сіңген Иберия қаласы Салдуиеде. Қаланың негізі қалауы Цезарь Августың Астур-Кантабрия соғыстарында жеңіске жеткеннен кейін Испания провинцияларын қайта ұйымдастыру аясында болды. Жаңа қала "Colonia Caesar Augusta" деп аталды. Ол өзінің негізін қалаушының толық атын атау құрметіне ие болды, және империяның көптеген басқа да міндеттері сияқты, оның дедукциясын (жоспарлауын) өзінің генералы және жақын досы Маркус Випсаниус Агриппаға тапсырды. Астуриялықтар мен кантабриялықтарға қарсы ауыр науқаннан кейін босатылған IV Macedonica, VI Victrix және X Gemina легиондарының ардагерлері, қаланың негізін қалауға қатысты, осы арқылы аумақты қорғауды қамтамасыз етумен қатар, Римнің осы аймақтағы беделін нығайтуды көздеді. Сарагоса Colonia Inmune мәртебесіне ие болды, бұл оған монета соғу құқығы сияқты, салық төлеуден босату сияқты белгілі бір артықшылықтар берді. Жаңа азаматтар Аниенс тайпасына қосылды. Испан аумақтарын қайта ұйымдастыру процесінде Тарраконенсе, Бетика және Лузитания үш провинция құрылды, олар сот және әкімшілік функциялары бар кіші аудандарға – құқықтық конвенттерге бөлінді. Олардың ішінде Цезарягуста басқарған Caesaraugustanus құқықтық конвенті, Тарраконенсе провинциясының жеті бөлігінің ең ірісі болды. Цезарягуста бастапқыда аймақтық басшы рөлін атқарды, Victrix Ivlia Celsa (қазіргі Velilla de Ebro) колониясын ығыстырды. Қаланың бірінші және екінші ғасырлардағы ең гүлденген кезеңіне көптеген маңызды қоғамдық құрылыстар салынды, олардың кейбіреулерін бүгін де көруге болады: форум, Ебро аңғарындағы тауарлардың негізгі тарату ортасы болған өзен порты, қоғамдық моншалар, театр немесе қазіргі Тас көпірдің орнында орналасқан және, мүмкін, тас немесе тас пен ағаш қоспасынан салынған қаланың алғашқы көпірі. Су, Римнің Сарагосасы үшін де маңызды рөл атқарды, ол Эбро өзенінің жағасында, Гуерва және Галлего өзендерінің сағаларына жақын орналасқан, сондай-ақ күрделі сумен жабдықтау және суару жүйелеріне ие болды. Жоғарыда аталған моншалардан басқа, көптеген цистерналар, фонтандар, канализация және қорғасын мен кәріз құбырларының әртүрлі бөліктері құжатталған.

Август форумы

Август немесе Салуитан дәуіріндегі форум (қазіргі Пласа-де-ла-Сео және өзен порты мұражайында орналасқан) Эбро арқылы Тортосаға тауар тасымалымен байланысты коммерциялық сипатқа ие болды және, мүмкін, Рим колониясының негізі қалатынар алдында жұмыс істеген. Кардоның шығыс жағына тікелей жалғасқан, ол өзенге ашық төртбұрышты алаңнан тұрады, ұзын жақтарымен ғана шектелген, онда екі сауда ғимараты орналасқан (шығыс жағында жеті дұңгіршек сақталған), opus vittatum тақталарымен және III стильдің ерте кезеңінің суреттерімен жасалған. Форумның оңтүстік жағында қарапайым жабық галерея орналасқан.

Гидравликалық жабдықтар

Римдік Цезаргуста колониясында толыққанды канализация желісі болған, онда дренаждар мен құбырлар, ал ауыз су акведуктар арқылы қамтамасыз етілген. Акведуктар суды ірі жинақтау цистерналарында жинаған, ал оның археологиялық қалдықтары негізінен 20 ғасырдың соңғы онжылдығынан бері қазылып жатыр. Сонымен қатар, Таннери ауданында Эбро өзенінің мерзімдік тасқынына арналған дренаж жүйесі болған, ол бір-біріне топталған және төңкерілген амфоралардан тұрған. Форумның астында және Эброға перпендикуляр бағытта үлкен дренаж канализациясы салынған: биіктігі 2,82 метр, ені 2 метр. Ол opus caementicium материалымен, opus incertum қаптамасымен салынған. Қаланың басқа дренаж жүйелері де елеулі өлшемдерге ие болған, бірақ негізгі канализацияның мөлшеріне жете алмаған. Мысалы, Espoz y Mina көшесіндегі бөлігі opus vittatum материалынан жасалған, биіктігі 1,2 метр, ені 0,6 метр. Цезаргустаның канализациясының пропорциялары басқа ірі римдік қалалардың пропорцияларымен ұқсас, мысалы, Аугуста Эмеритамен салыстыруға болады.

Жоғары императорлық әкімшілік

Қаланың негізі қаланған сәттен бастап, Цезарь Августаны Римнің ең беделді азаматтарынан құрылған екі топ басқарды: ордо декуриорнум немесе курия (жергілікті сенат) және ордо Цезарьаугустанум (магистраттар тобы), олар ең жоғары дәрежелі азаматтардың ордосын құрады. Бұл топ бастапқыда легиондардың офицерлері мен ветерандарынан іріктелген және алғашқы курияны құру үшін командирлер тағайындаған. Қала басқаруының басында жергілікті деңгейдегі римдік консулдарына тең екі дуумвир тұрды, олардың есімдері монеталарда көрсетілген. Ерекше жағдайларда, олардың орнына Римнен тікелей өкілеттік алған префект тағайындалуы мүмкін еді. Дуумвирлерге өнеркәсіптің, қоғамдық жұмыстардың және астық сақтау қоймаларының (horrea) тиімді жұмыс істеуіне жауапты екі эдил және әкімшілік істерге қарайтын квестор көмектесті. Цезарь Августаның алғашқы дуумвирлері Квинт Лутаций, Марк Фабий, Гай Алсан, Тит Сервий, Луций Кассий және Гай Валерий Фенестелла болды, олардың есімдері Италия отбасыларымен байланысты. Тек бір эдилдің аты белгілі – Марк Юлий Антониянус, оның аты Эбро өзені арқылы салынған көпірге енгізілген және су құбыры қызметін атқаратын қорғасын құбырлардағы жазуларда кездеседі. Цезарьаугуста Таррако провинциясының жеті сот округінің (conventus iuridicus) бірінің астанасы болды. Caesaraugustanus conventus ең үлкендерінің біріне жатты және солтүстікте Памплона мен Ирунды, батыста Калахорраны, оңтүстікте Алкала-де-Энаресті және шығыста Лериданы қамтыды. Осылайша, Цезарьаугуста екінші инстанцияда заңдық мәселелерді шешу орталығы болды, егер олар қалалық юрисдикцияда шешілмейтін болса. Бұдан өзге, қаланың діни маңызы да зор болды, өйткені оның Caesaraugustani conventus Genius-і және оған қызмет ететін дін қызметкерлері болды, сондай-ақ әкімшілік аумақтың барлық қалаларынан құрмет пен қасиетті сыйлықтар алды. Fatás және Beltrán (1998) пікірінше, Palacio de los Pardo-да табылған базиликаның қалдықтары кардо мен декуманус арасындағы қиылыста салтанатты және діни форумды құрады, ал Ла Сео алаңының астындағы форум қаланың сауда және әкімшілік орталығы болып табылды.

б. з. б. бірінші ғасыр

Осы кезеңде жаңа Colonia inmune монеталардың мөлшері мен жүргізілген қоғамдық жұмыстардың көлеміне қарағанда, айқын экономикалық өсімді бастан өткерді, нәтижесінде Кесарагуста қаласы ірі қаланың сырт келбетін алды. Осы уақытта, Пласа-дель-Пилар алаңының қазіргі деңгейіне дейін су тасқынының алдын алу мақсатында Ебро өзенінің барлық жағалауы тереңдетілді. Бұл жұмыстардың ауқымы Эброның болашақтағы су тасқыны қаупін жойды және Сарагоса қаласы осыдан бүгінгі күнге дейін пайда тауып келеді. Колонияны қамтамасыз ету үшін қала маңындағы жерлер де кеңінен тазартылып, егістікке жаратылды.

Тиберий форумы

Тиберийдің (б.з. 14 – 37 жж.) тұсындағы ең көрнекті жұмыс – форумды қайта жаңарту болды. Ол батыс жағында 50 метрден асатын үлкен тіктөртбұрышпен кеңейтілді, онда тас қалау арқылы салынған шатырлар орналастырылып, жер асты қуысы жасалды. Форумның бүкіл периметрі бойында қос ішкі галерея орналасқан, ал оңтүстік жағында қос колонналы перистильді алып императорлық храм салынған болуы мүмкін. Дегенмен, оңтүстік жағының құрылымы және храмның болуы әлі болжамдар деңгейінде. Форум әк тас плиткалармен төселді және түрлі құрылыс техникалары қолданылды: opus vittatum, opus africanum және opus caementicium, яғни римдік бетон. Тиберий форумында храмнан өзге, өкілдік және мемлекеттік маңызы бар басқа да ғимараттар мен ескерткіштер болды. Аугустқа, оның отбасына және ізбасарларына арналған иконографиялық мүсіндік композицияны ұстаған курия ғимаратының және оның негіздері табылды. Форумның астынан өтетін ең ірі кәріздің жанынан Нерон немесе Домициан заманындағы баланың мүсіні табылған, ол кімнің бейнесі болуы мүмкін екені әлі анықталған жоқ.

Театр

Осы кезеңге театрдың маңызды құрылысы да жатады, оның салынысы Тиберий билігінің соңында басталып, шамамен 50 жылы Клавдий кезінде аяқталды. Ол Цезарь Август тұсындағы қала құрылысы жоспарынан бері осы театрлық инфрақұрылымға арналған жерде орналасқан. Ол Римдегі Марцелл театрының үлгісімен салынған. Трибунаны тұрғызу үшін бетон (opus caementicium) қолданылды, оның үш қабаттан тұратын, жиырма екі метрлік сыртқы қасбеті мәрмәр плиталармен немесе монументалды безендіруді ұсынатын opus quadratum тас блогымен қапталған. Дегенмен, ол фасадтың орталық есігінен оркестрге тікелей, сахнаға перпендикуляр бағытта кіретін, театрдың осі бойымен билік өкілдеріне арналған жекелеген кіреберіспен ерекшеленеді, осылайша олар оркестрдің жарты шеңберіндегі өз орындарына тікелей өте алатын. Мұндай арнайы кіреберіс Турин және Минтурно театрларында да кездеседі, бірақ Римдік Испаниядағы театрлардың арасында бірегей болып табылады және онда өткізілетін әртүрлі шараларға – ғана емес, драмалық өнерге, сонымен қатар гладиаторлардың сайыстарына байланысты болуы мүмкін. Бұл Испаниядағы ең ірі театрлардың бірі, оның ауданы 7000 шаршы метр (диаметрі 106 метр) және шамамен 6000 көрерменді қабылдай алады.

Басқа да қоғамдық жұмыстар: ғибадатханалар мен моншалар

1980 жылдардың соңында Плоса дель Пилар алаңында жүргізілген қайта жаңарту жұмыстары кезінде Капитолий ғибадатханасының негізі мен подиумының бір бөлігі табылды. Бұл орын қазіргі алаңның метро паркингі орналасқан жерде, жалғыз белгілі форумнан қашықта жатыр. Оның шығыстан кіретін бағыты екі байланысты форумның болғанын көрсетеді. Осы табылғаннан басқа, ғибадатханалардың бейнесі Сарагосада шығарылған монеталарда бейнеленген. 28 жылғы дупондийде үш сатырмен кіретін, аттикалық стильдегі бағаналары және геометриялық үшбұрыштармен әсемделген қарапайым фронтоны бар алтыбағанды ғибадатхана суреттелген. Бұл ғибадатхана пиетас августиге арналған. Кейін, 33 жылғы ас монетасында флинтіңі бар төртбағанды Коринфтік стильдегі ғибадатхана бейнеленген. Калигула, Клавдий және Нерон билік еткен соңғы Юлий-Клавдий кезеңінде көптеген қоғамдық жұмыстар атқарылды, нәтижесінде қала ежелгі классикалық кезеңдегі түпкілікті келбетін алды. Көбінесе бос учаскелер толтырылып, жасыл жеңілдер мен басқа да маңызды инфрақұрылымдар салынды, мысалы, Сан-Хуан және Сан-Педро көшелеріндегі қоғамдық моншалар, қазір мұражайға айналдырылған. Бұл моншалардың ішінде римдік үлгідегі бағаналармен қоршалған, жақсы сақталған бассейн немесе натацио бар. Бұл моншалар natatio, frigidaria, tepidaria және caldaria тізбегі бойынша бірінен соң бірі орналасқан. Ішкі жағы еден мен қабырғаларда мәрмәр плиткалармен, ал Юлий-Клавдий дәстүрінде гүлдік өрнектермен әсемделген. Одан басқа, көптеген қоғамдық және жеке моншалар жеке үйлерде де болды. Собор алаңында Нерон немесе Веспасиан тұсында табылған моншалар осылардың қатарында.

Керамика

Материалдық мәдениет тұрғысынан алғанда, біздің заманымыздың бірінші ғасырының екінші жартысында Сарагосадағы қазбалар барысында табылған әртүрлі тұрғын үйлерде испан керамикасының үлесі арта түсті. Сонымен қатар, Солтүстік Африкадан келген керамиканың да пайда болғаны құжатталған, ал глазурленген керамикада колония Италия түбегінің солтүстігіндегі өндіріс орталықтарынан әлі де жеткізілімдер алуда. Біздің заманымыздың бірінші ғасырының ортасынан бастап, Calle Predicadores көшесінде орналасқан Сарагосадағы қыш өндіріс шеберханаларынан жасалған күнделікті тұтынуға арналған қыш ыдыстардың алғаш рет пайда болуы ерекше маңызға ие.

І ғасырдың аяғы

Флавий әулеті кезінде Цезаравгустаның айналасындағы байланыс жолдары күшейтілді, мұны Bílbilis жолында табылған шақырым тасы дәлелдейді. Қалада, мысалы, Торреноева көшесіндегі 6-үй сияқты, жаңа жерлер мекенделді. Сонымен қатар, дәстүрлі түрде қалалық деп есептелетін шекарадан тыс, 6 Паломеке көшесінде тас қабырғалардың қалдықтары, Heroísmo көшесіндегі үйдің қалдықтары, қалалық жолдың жанындағы қалдықтар және 4 Доктор Паломар көшесіндегі ойық қоймасы, фонтаны және қабырға суреттері бар нимфеум табылған. Театр да ірі масштабта қайта жаңартылды.

б. з. 2 ғасыр

Бұл әлі де дамушы экономиканың кезеңі, мұны Лузитания астанасы, Августа Эмеритаға дейін салынған жолдың аяқталуы дәлелдейді. Антониндік кезең қаладағы экономикалық белсенділіктің ауылдық жерлерге таралуымен ерекшеленеді, бұл шаруашылық виллаларының айтарлықтай өсуіне алып келді. Мұның мысалы Альфонсо V және Реболерия көшелері арасындағы вилла. Ол орталық мүсінімен – шарап қыбынан сұйықтық ағып тұрған мас Фавнның мүсінімен жабдықталған, имплювиуммен орталықтандырылған. Вирунум вилласының жатқан нимфа мүсіндерімен салыстыруға болады. Құрылысы I ғасырда басталған, бұл қаланың III ғасырға дейін Хуэрва өзеніне дейін созылғандығының тағы бір дәлелі. Қаланың бай азаматтарына тиесілі көптеген домдарда (немесе жеке үйлерде) жеке моншалар болған, бірақ Санта-Марта алаңындағыдай, гүлдер мен гирляндалар бейнеленген қалдықтары сақталған, басқа да қоғамдық термалдық нысандар да пайда болды. Дегенмен, археологиялық зерттеулер инсулалардың, яғни пәтерлердің болуын әзірге растамады. Кесараугуста – маңызды шаруашылық аймағы бар қала, ол маңындағы төрт өзенмен (Халон, Хуэрва, Галлего және Эбро) суарылады; қалаға келетін жолдардың жиегінде орналасқан некрополь және керамика шеберханалары ерекше көзге түсетін өнеркәсіптік шеберханалар жиынтығы. 2 ғасырдың соңына қарай түрлі түсті және сәндік мозаикалар пайда бола бастады, мысалы, Сан-Хуан-де-лос-Панетестің үлкен домусындағы Орфейге арналған мозаика (бәлкім, 3 ғасырдан). Косо-Альто және Альфонсо I көшелері арасында Эрос пен Пан, Эрос пен Психе және Бакхустың жеңісінен (сондай-ақ 3 ғасырдың басында, 21 ғасырдың басында да дабылданған) басқа да әдемі мозаикалар табылған. 20 ғасырдың соңында Сан-Агустин көшесі, 5-7 нөмірдегі үйдің көп түсті қабырғалық суреттерінің қалдықтары табылды. Бұл стиль Адрианның (117-138 жж.) заманына жатады, Кесараугуста үшін жаңа және жылы түстер мен бейнелі бейнелеумен сипатталады. Ол үйлердің қабырғаларын әшекейлеп, суреттердің көлемін арттырады. Осы күрделі әшекейлермен қатар, қарапайым үлгілер де пайда болып, қабырғаларды мәрмәр имитациясымен безейді, бұл IV ғасырға дейін сақталады.

3 ғасыр

Біздің заманымыздың 3-ші ғасырының бірінші жартысы Кесараугуста қаласы үшін толыққанды белгісіз болғанымен, бұл қалада маңызды өзгерістер болған кезең. Осы ғасырда қаланың қоршау қабырғалары қайта жаңартылған немесе салынысқан, себебі бұл тұрақсыз заман болды. Бұл Рим қаласының өзінің де қауіп сезіп, осы ғасырда қабырғамен қоршалуға түскенін көрсетеді. Бүгінде көрініс тапқан қабырғаның қалдықтары – Орталық базар мен Сан-Хуан-де-лос-Панетес шіркеуі арасындағы шамамен сексен метрлік бөлік, сондай-ақ солтүстік-шығыс бұрышындағы (Пассео-де-Эчегарай-и-Кабальеро) екі текшенің төменгі жағы. 3-ші ғасырда Цезарягуста театры қайтадан өзгертілді, бұл ғимараттың кеңістігіне жаңа мақсат берген болуы мүмкін. Бұл жағдайда, театрлық қойылымдардың өзінен гөрі басқа да ойын-сауық түрлерін өткізуге басымдық берілген. Екінші жағынан, 3-ші ғасырда қаланың ең беделді азаматтарының үйлері көбейді. Оларда үлкен көлемді полихромды мозаикалық едендер кездеседі, мысалы, Орфей үйі – 47 м² ауданы бар залы бар үлкен дом; немесе Бахустың жеңісі, маңызды мүсін тобының жанында табылған: Эна тобы (әдемі талғам, нәзік өңдеу және Антонин кезеңінде империяға енгізілген филхеллендік талғамды көрсететін музыка орындайтын екі нимфа), Барселонадағы Марес мұражайында сақтаулы. Дегенмен, бұрын осы мозаикалар мен мүсіндер 2-ші ғасырға жатқызылған. Рим мәдениетінің соңғы кезеңінде байқалған ауылдану процесінің нәтижесінде аграрлық виллалардың да саны артты, сондай-ақ, адал (немесе бай) және қарапайым (төмен мәртебелі) азаматтар арасындағы айырмашылықтар да көріне бастады. Батыс жолы немесе Толедо қақпасының жанында қыш ыдыс шеберханаларынан тұратын аудан пайда болды, себебі қаланың өнеркәсіптері ластану мен қалдықтар тудыратындықтан қалалық аумақтан тыс орналасуы керек еді. Қаланың некрополі қала қабырғасының сыртында, қалаға кіру-шығудың басты жолдарының бойында орналасқан. 3-ші ғасырда кем дегенде үш маңызды некропольдер тіркелген: біреуі шығысқа немесе Толедоға қарайтын жолда (Сан-Пабло маңы, Сан-Блас және Доссет көшелері), екіншісі батысқа (Лас-Фуэнтес некрополі, Нюэстра-Сеньора-дель-Пуэйо көшесі), үшіншісі солтүстікке қарай (Эбро өзенінің жанында, Пассео-де-Эчегарай-и-Кабальеро). 4-ші ғасырдың ортасында, Лас-Сантас-Масас шапкіш шіркеуінің орнында христиандық зират салынды. Осы діннің Сарагоса қаласындағы болуы 3-ші ғасырдың ортасына дейін жетеді, бұл Карфагендегі христиан шіркеуінің басшысы, Епископ Киприанның хатында көрсетілген.

Ежелгі дәуірдің соңы (б.з. 284-408)

Билікке келгеннен кейін Диоклетиан (284–305) мемлекет пен Рим саяси жүйесін реформалады, олар Марк Аврелийден (161–180) бері Империяның бірлігіне қауіп төндіретін ұзаққа созылған дағдарысты бастан кешірген еді, бұл шапқыншылықтарға мүмкіндік жасады. Диоклетиан үкіметтік жауапкершілікті тетрархтар арасында бөлісті, олардың ішінде Максимиан мен Констанций Батысқа жауапты болды, Испания, Африка және Италия, осылайша Цезараугуста Максимианның билігінде қалды. Қала сол кезден бастап Диоклетианның билікті қайтаруға жасаған әрекеттерінен шетте қалды және оның қайтысына дейін Испания билігі келесі императорларға өтті. Тікелей ақпараттың болмауына байланысты, қаланың демилитаризацияланғаны және қабырғаларды қорғау шабуыл кезінде жергілікті жасақтарға және әсіресе жоғарғы сыныптар ұлдарынан құралған жас сақшылар корпусына (collegia iuvenum) жүктелгені болжануы мүмкін. Қалаға жақын шаруалар қабырғалардың ішінде паналады, ал алыстағылар жол бойында орналасқан күзет мұнараларында тұрақты түрде орналасқан шағын отрядтарға сүйенуге мәжбүр болды. Ірі жер иелері құлдар мен тәуелді шаруалардан құралған жеке әскерлерін ұстауы мүмкін. Диоклетиан бастаған әкімшілік реформалар шеңберінде Hispania Citerior үш провинцияға бөлінді: Gallaecia, Tarraconensis және Carthaginensis, олардың әрқайсысын praeses perfectissimus басқарды, барлығы Diocesis Hispaniarum құрамына кірді, астанасы Меридада орналасқан. Цезараугуста бұрынғы Цезараугустандық конвент жойылғаннан кейін Таррагонадағы штаб-пәтері бар praeses басқаратын Тарраконенсис провинциясының құрамында қалды. Көбінесе 4-ғасыр Империяның құлдырауы тұрғысынан қарастырылады: куриальдарға салық қысымы, негізін қалаушы аристократияның ауылдық иеліктеріне қашуы және экономикалық дағдарыс Рим қалаларының құлдырауына немесе тоқырауына әкелген болуы мүмкін. Цезараугустада археологиялық зерттеулер 4-ғасырдың ортасында Сан-Хуан және Сан-Педроның термалды кешенінің құлдырауын көрсетті. Моншалардың құнды материалдары тоналып, нысандар тасталып кеткен, тіпті фригидарий еденінен жасөспірімнің сүйектері табылды. 4-ғасырдың ортасындағы қиындықтардың басқа белгілері: Торренуева көшесіндегі 6-ғимараттың тасталуы, мозаикадағы от іздері оның дұрыс пайдаланылмағанын көрсетеді, Оссау көшесіндегі үй моншаларының қирауы және театрдың толыққанды тасталуы, христиан дінінің таралуына байланысты болуы мүмкін, себебі ол осы пұтқа табынушылық көріністерге жағымды қарамады. Алайда, Зарагосадағы құлдырау осы деңгейде болмаған сияқты. Магистраттардың басшысы – curator ciuitatis, ол бір жылға куриальдардың арасынан немесе 363 жылдан бастап азаматтық кеңес тарапынан, басқа магистраттармен бірге сайланды. Куратордың міндеттері қаржылық басқаруды қадағалау, актілерді тіркеу, қоғамдық жұмыстарды жүзеге асыру, жабдықтау, бағаларды бақылау, полиция және шағын мәселелерді қарау болды; duouiri, басқа магистраттар, эдилдер мен квесторлар оларға бағынышты болды. Цезараугустаға әкімшілік тұрғысынан бағынышты территория немесе ауылдық аймақ белгісіз. Оған куриальдардың жерлері, рустикалық виллалар, вичи немесе тәуелді ауылдар, паги немесе шағын елді мекендер және коммуналдық жерлер кірді. Соңғыларын жалға беру және пайдалану муниципалдық қазынаға түсті, заң өзгергенге дейін, ол мүліктің үштен екі бөлігін императорлық қазынаға берді. Аймақтың аумағы кең болған деп есептеуге болады, егер жақын маңдағы маңызды қалалар болмаса және қала төңірегінде рустикалық виллалар шоғырланған болса.

Христиан дінінің пайда болуы

Біздің халқымыз он сегіз шейітті бір мазарда сақтайды; біз Сарагосаны осындай қадірлілікке ие болған қала деп атаймыз. Кесараугустадағы христиандық туралы алғашқы хабар 254 жылы Карфаген епископы Киприанның хатында келтірілген, онда ол Феликс Кесараугустаны «имандылықты құрметтеуші және шындықты қорғаушы» деп сипаттайды. Әйелі Энграция және шейіттер оларға арналған кішкентай ғимаратқа, Мартириумға жерленген болуы мүмкін, ал Сарагоса мұражайында сақталған 4 ғасырлық христиандық символикасы бар мозаика соған жата алады деген жорамал бар. 311 жылы Галлерий (260-311) христиан шіркеуін ресми түрде заңдастырған жарлық шығарды, ал 313 жылдан бастап христиан діні дәстүрлі діндерден басымдыққа ие болды. Бұл шіркеуге бірқатар ерестерді тазартуға және жоюға, соның ішінде Илиберис кеңесінде мүмкіндік берді. 314 жылы Руфин мен Клементий Арль кеңесіне жіберілді. 343 жылы Сарагоса епископы Касто ариандыққа қарсы күресу үшін Сердикаға (қазіргі София, Болгария) шақырылды. Сарагосада да кеңестер өткізілді, алғашқысы 380 жылы Присциллиандыққа қарсы күреске арналды. Екінші саркофаг, көбінесе Петрин трилогиясы деп аталады, фонтанның кереметін, Петірдің тұтқындалуын, әтештің көрінісін, соқыр адамның емделуін, судың шарапқа айналуын, нан мен балықтың көбеюін және Лазардың қайта тірілуін бейнелейді. Батыс некрополінде үшінші базилика шіркеуі болған деген де болжам бар, ол Сан Феликске жатқызылған. Ла Сео соборының астынан форум ғибадатханасының қалдықтары табылған, бұл римдік дәуірден бері жалғасқан құлшылықты көрсетеді, Саракустаның үлкен мешіті мен қазіргі христиан соборы арқылы өтеді, бірақ бұл жерде римдік немесе вестготтар христиан ғибадатханасының бар екенін көрсететін археологиялық дәлелдер табылмады. 380 жылы Теодосий (346-395) Салоника жарлығымен христиан дінін империяның ресми және жалғыз діні деп жариялады.

Империяның құлдырауы (408-472 жж.)

Империяның ішкі дағдарысы 405-406 жылдардың қысында Рейн өзенінің мұзыққа тірелуімен және герман тайпаларының өзенді жаяу өтуімен күшейді: суэвтер, вандалдар және аландар Галлия жерлерін жаулап алу және тонау үшін аттанды. 409 жылдың күзінде олар Испанияға енді. Германдық шабуыл 407 жылы Британияның қолбасшысы Константиннің, Батыс императоры Флавий Гонорийге қарсы көтерілісімен бірге болды. Константин Галлиядағы Арлес қаласын өз астанасы етіп белгіледі, өзінің ұлы Цезарь Констанс пен генерал Геронтийді Кавказ императоры Феодосий I-нің ұлы Гонорийге адал Лузитанияны жаулап алуға жіберді. Қайтып келгенде Констанций Кесараугустадан өтіп, әйелін, Геронтийді және әскерінің көп бөлігін онда қалдырды. Геронтий Константин мен Констансқа қарсы бүлік көтеруге шешім қабылдады, Алан, Суэв және Вандалдармен Пиреней түбегін бөлісу туралы келісім жасады және Констансты қуалай бастады, оны қолға түсіріп өлтірді. Бұл факт қаланың Констанс үшін қауіпсіз саналып, Геронтийдің бүлігіне орталық болатын қажетті ресурстарға ие болғанын көрсетеді. 411 жылы Гонорий Константин мен Геронтийді жеңіп, тек Тарраконенсисті қайта басып алды, ал Испанияның қалған бөлігі герман тайпаларының қолында қалды. 441 және 454 жылдар аралығында Цезаравгуста мықты қабырғаларының арқасында Багаудалардың шабуылдарынан аман қалды. Мәселе соншалықты маңызды болды, Тюриасуға шабуыл жасалып, ол тұтқынға алынып, қырғынға ұшырады, тіпті епископ Леон да қаза тапты. Мәселені шешу үшін әлі де Римге бағынышты вестготтардың патшасы Теодорих II өзінің інісі Фредерикті әскерге басшылық ету үшін жіберді. 472 жылы қала патша Эврик атынан граф Гаутерико бастаған вестготтар әскерімен толықтай жаулап алынды. Төрт жыл өткен соң, 476 жылы, герулдердің басшысы Одоакр Батыс Рим империясының соңғы императорын құлатты, бұл көбінесе Батыс Рим империясының құлауы және Орта ғасырдың басталуы деп есептеледі.