Кіріспе

Еврей және христиан дәстүрлерінде Янис және Ямбрис (Еврейше: יניס Yannis, ימבריס Yambres) – Шығу кітабында есімдері аталған сиқыршылар. Бұл есімдер туралы дәстүр ежелгі және орта ғасырлық әдебиеттерде кеңінен таралған. Жаңа өсиеттің латын қолжазбаларында және латын жазу дәстүрлерінде олардың есімдері Ямс және Мамбрес деп белгілі.

Жаңа Келісім және Екінші ғибадатхана әдебиеті

Яннис және Ямбрес (грекше: Ἰάννης, Ἰαμβρῆς; Iannēs, Iambrēs) есімдері Жаңа Өсиеттегі 2 Тімотеде кездеседі. Оригеннің айтуынша, олардың іс-қимылдары туралы егжей-тегжейлі баяндалған "Яннис және Ямбрес кітабы" деген апокрифтік кітап болған. Пауыл Апостолы осы кітаптан цитата келтірген. Бұл кітап, "Яннис және Ямбрес сиқыршыларының апокрифі" деген атпен белгілі, Честер Битти папирустарының XVI нөміріндегі (Альберт Питерсма редакциялап, аударған) грек үзінділерінде және 2014 жылы табылған кең көлемді эфиопиялық үзіндіде сақталған. Құмран қауымдастығы да осы кітапты білген болуы мүмкін, себебі олар сиқыршылардың бірін Янес деп атаған. Сүлейменнің өсиеті де сиқыршыларды Яннис және Ямбрес деп еске алады.

Грек-рим әдебиеті

Янестің есімі Мұсаның сиқырлы қарсыласы ретінде емес, Мұсамен және Лотопея (немесе Лотапес) атты бір адаммен бірге сиқыршылар сектасын құрушы ретінде Плинийдің «Табиғи тарихында» (XXX, II, 11) кездеседі; Плинийдің бұл сілтемесі Апулейде де айтылады. Апамеялық Нумений, неопифагорлық философ, оларды қасиетті Мысыр жазушылары деп атады. Никодимнің «Жақсы хабар» кітабында да сиқыршылар Янестің және Ямбристің есімдерімен аталады. Евсевийдің «Евангелияға дайындық» еңбегінде келтірілген қысқаша үзіндіде Нумений: «Янестің және Ямбристің Мұсаның Мысырға келтірген ең үлкен апаттарын да жұрт алдында жоюға қабілеті болды» деді. Бұл мәлімдеме Киелі кітаптағы, сиқыршылар Мұсаның істерін тек екінші апатқа дейін ғана қайталап көрсетуге шамалары жеткен деген мәліметке қайшы келеді.

Рабби әдебиеті

Бабыл Талмудында Фараонның екі сиқыршысы "Жоханна мен Мамре" деп аталады. "Янис пен Ямбрес" Таргум Псевдо-Жонатан кітабында бірнеше рет есімдерімен айтылады. Яһуди дәстүрлері Таргумдарда осы екеу туралы басқа да аңыз әңгімелерді сақтап қалды. Олар Білеғамның ұлдары, яғни Пеордың білмейтін, яһуди емес пайғамбары. Сондай-ақ, олар яһуди дініне өткен, Мысырдан шығу кезінде Мұса мен израильдіктерге қосылған деген де мәлімдемелер бар; алайда, олар Қызыл теңізде, Алтын бұзаудың қиратылуында немесе Қорах пен оның ізбасарларының қырғынында қаза тапқан. Мұсаға қарсылығынан басқа, мысырлық сиқыршылар туралы тағы да аггадикалық әңгімелер мен аңыздар бар; айтуынша, өмірінің соңында олар еврей әлеміне саяхаттау үшін қажетті құпия білімге ие болған. Оларды құттықтамаған, ал бірінші бірнеше аспандағы періштелер олармен күрескен, бірақ сиқыршылардың киген күшті талисмандарының арқасында оларды қууға мүмкін болмаған. Төртінші көкке кіргенде, оларды Михаил мен Жәбірейіл қарсы алды; аңыз бойынша, шайқас тең болған, бірақ соңында періштелер шегінуге мәжбүр болған. Бесінші көкке кіргенде, оларды Метатрон қарсы алды, ол оларға қарсылық танытпай немесе ашуланбай, жағдайды ескере отырып, көмектесуге дайын болды; қысқа ғана сөйлескеннен кейін періште Янес пен Ямбресті талисмандарын шешуге көндіріп, оларды жауапкершілікке түсірді. Метатрон тез әрекет етіп, бір қолмен оларды көктен лақтырып жіберді. Олар осы оқиға туралы барлық естеліктерін жоғалтқан делінеді.

Ібіліспен келісім

Дамаск құжатында "Яннис және оның бауыры" туралы ең алғашқы айтылымда, олар кейін христиандық мәтіндерде шайтан ретінде бейнеленген "Белиалмен" одақтас болғандығы айтылады. Сүлейменнің өсиетінен, "Қызыл теңізбен" байланысы бар демон патшаға былай деп жауап береді: "Мен Мысырда Мұсаға қарсы күрескен Янес пен Ямбрес шақырғанмын" (25:4). Сол сияқты, Киелі Бартоломейдің сұрақтарының кейінгі мәтінінде (6-7 ғасыр) Шайтан: "Симон Маг, Зароэ, Арфаксир, Яннес және Мамбрес – менің бауырларым" дейді (лат. 2, 4:50). Киприанның тәубесі (5 ғасыр?) кітабында Антиохияның ұлы сиқыршысы, Ібіліс оны "ақылды бала, жаңа Ямбрес, қызмет етуге оқытылған және өзімен серік болуға лайық" деп атағанын айтады. Лаусиан тарихында (5 ғасыр) Палладиус Александриялық Макарийдің (4 ғасыр) бір кезде Янес пен Ямбрестің бақшадағы қабірін зиярат еткенін, келген кезде онда тұратын жетпіс демонмен кездескенін баяндайды.

Танымал мәдениетте

"Он өсиет" (1956) фильмінде Дуглас Дамбрилл Янес рөлін ойнайды. Ол Мысырдың үнемі алаңдап, мақтанғақ бас діни қызметкері және Нил құдайы Хнумның адал ізбасары, сондай-ақ сарай сиқыршысы және перғауынның ең жоғары кеңесшілерінің бірі. 1998 жылы түсірілген "Мысыр князі" анимациялық DreamWorks фильмінде Стив Мартин мен Мартин Шорт Хотеп пен Хуи дауыстарын береді, бұл кейіпкерлер Янес пен Джамбреске негізделген. Фильмнің жалпы мазмұнының қалыңдығына қарамастан, олар біршама күлкілі кейіпкерлер. 2014 жылы шыққан "Exodus: Gods and Kings" фильмінде Индира Варма Янес пен Джамбрес рөліне шамалас египеттік бас діни қызметкерінің рөлін ойнайды.