Кіріспе
Прованс-Альп-Кот-д’Азюр (pʁɔvɑ̃s alp kot dazyʁ; көбінесе PACA деп қысқартылады; Прованс Альпы Француз Ривьерасы), сондай-ақ Région Sud (Оңтүстік аймақ) деп те аталады, Францияның он сегіз әкімшілік аймағының бірі және материктің оңтүстік-шығысында орналасқан. Оның префектурасы және ең ірі қаласы Марсель.
Provence Alpes Côte d'Azur (pʁɔvɑ̃s alp kot dazyʁ; commonly shortened to PACA; ; Provence Alps French Riviera), also known as Région Sud (Southern Region), is one of the eighteen administrative regions of France, the far southeastern on the mainland. Its prefecture and largest city is Marseille.
Тарих
Бұл аймақ шамамен бұрынғы француз провинциясы Прованспен шектеседі, сондай-ақ келесі жапсарлас аймақтарды қамтиды: бұрынғы паптық Аувиньон аумағы, Comtat Venaissin деп белгілі; 1860 жылы қосылған Ниццаның бұрынғы Сардиниялық Пьемонт графтығы, оның жағалауы ағылшын тілінде Француз Ривьерасы, ал француз тілінде Лазур жағажайы деп аталады; және француз Альпісіндегі бұрынғы француз провинциясы Дофинедің оңтүстік-шығыс бөлігі. Бұрын PACA аббревиатурасымен таныс болған аймақ 2017 жылдың желтоқсанында Région Sud атауын коммерциялық атау немесе тегі ретінде қабылдады.
География
Ол Оңтүстік-Шығыс Францияның алты департаментін қамтиды: Альп де Оңтүстік-Прованс, Альп Маритим, Буш-дю-Рон, Жоғарғы Альп, Вар және Воклюз. Ол шығысында Франция-Италия шекарасымен, оңтүстігінде Жерорта теңізімен және Монако княздығымен, солтүстігінде Овернь-Рона-Альп аймағымен және батысында Окситаниямен шектеседі, ал батыс шекарасын Рона өзені анықтайды. 2015 жылғы халық санауы бойынша аймақта 5 007 977 адам тұрады.
Таңбалар
Өңірдің логотипі 1990 жылдары жасалған және Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймасын құрайтын бұрынғы провинциялардың гербтерін біріктіретін гербті бейнелейді. Аймақтың экономикасы Францияда үшінші орында тұр, тек Иль-де-Франс және Овернь-Рон-Альп аймақтарынан кейін. 2015 жылы оның жалғыз ішкі өнімі (ЖІӨ) 168,2 миллиард евроны (190,5 миллиард АҚШ доллары) құрады, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 30 863 евроны (34 950 АҚШ доллары) құрады.
Халық саны
2018 жылы аймақтың халқы 5,052,832 адамды құрады; Марсель және оның қалалық аймағы аймақтағы ең көп халқы бар аймақ болып табылады, оның қала халқы 868,277, қалалық халқы 1,607,292 және қалалық аймақ халқы 1,863,762 адамды құрайды. Марсель – Парижден кейін Францияның екінші ірі қаласы және Париж мен Лионнан кейін үшінші ірі қалалық аймаққа ие. Ницца аймақтағы екінші ірі халық шоғырланған жер, оның қала халқы 344,875 адам, ал қалалық халқы 1,005,230 адамды құрайды, бұл оны Францияның ең көп халқы бар бесінші қаласы етеді.
Иммиграция
2009 жылғы зерттеуге сәйкес, 2007 жылы Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағындағы жаңа туғандардың шамамен 40% -ының кем дегенде біреуі иммигранттық отбасынан шыққан, олардың көпшілігі итальяндық, испандық, португалдық және Магрибтік болған. Бұл көрсеткіш Франция аралынан (Үлкен Париж) кейін екінші орында, онда бұл көрсеткіш шамамен 56% құрады. 1960 жылдардан бері аймақ Францияға және Франциядан иммиграцияның маңызды орталығы болып табылады, негізінен Солтүстік Франциядан және Португалия, Испания, Италия, Алжир, Тунис және Марокко сияқты елдерден Жерорта теңізі аймағынан келіп қоныстанғандардың арқасында.
География
Бұл аймақтың жалпы ауданы бар. Онда Альп тауларынан жазықтарға дейін, Гиньо көлі сияқты көлдерге және Ницца мен Марсель сияқты жағалау аймақтарына дейін әртүрлі ландшафттар кездеседі, олар жердің көп бөлігін құрайды. Аймақтың оңтүстігінде Жерорта теңізі жағалауы орналасқан, онда халықтың көп бөлігі тұрады. Ол шығысында Италиямен (Лигурия және Пьемонт), оңтүстік-шығысында Монакомен (Фонвьель, Ла Колле, Ла Рус, Ларвотто, Лес Монегетти, Лес Ревуар, Сент-Мишель) және солтүстігінде Овернь-Рона-Альп аймақтарымен, батысында Окситаниямен шектеседі. Рона, Дюранс, Вар және Арк өзендері аймақ арқылы ағып өтеді. 2016 жылғы француздық аймақтық реформалар шекараларға әсер етпеді. Бұл аймақ Азур жағажайы (Француз Ривьерасы) арқасында танымал, ол Ницца, Сен-Лоран-дю-Вар, Антиб, Хуан-ле-Пен, Канн, Мандельё-ла-Напуль, Фрежюс, Сен-Рафаэль, Сен-Максим және Сен-Тропе қалаларын қамтиды; сондай-ақ Рона өзеніндегі ортағасырлық тас қабырғаларымен қоршалған Авиньон қаласы да бар.
Өңірлік басқару және саясат
Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймақтық кеңесі – аймақтың заң шығарушы органы (assemblée délibérante). Аймақтық кеңестің президенті 2017 жылдан бері бұрын «Республикашылдар» (LR) партиясының мүшесі болған Рено Музелье.
Саяси бағыттар
Соңғы жылдары Республикашылар аймақта күшті қолдауға ие болды. 2015 жылғы аймақтық сайлаудан кейін партия аймақтық атқарушы билікті бақылауға алды, бұрын оны Социалистік партия (PS) бақылап келген. Кристиан Эстрози Мишель Ваузельден кейін Өңірлік кеңестің президенті болды. 2015 жылғы сайлау Марион Марешаль Ле Пен басқаратын Ұлттық майданның (FN) күшін көрсетуі болды, партия екінші турда 45%-дан астам дауыс жинады. Социалистік партия аймақтық деңгейдегі өкілдігінің барлығын жоғалтты. Француз Коммунистік партиясының (PCF) 1920 жылдардан бастап аймақта бірнеше бекіністері болды, оның ішінде Аубан, Драгиньян, Ла-Сиотат, Босолель, Мартиг, Гардан, Арль, сондай-ақ Марсельдің кейбір қалалық аудандары, бірақ аймақтық сайлауда жеңіске жету үшін олар жеткіліксіз болды; партия көбінесе дауыстардың шамамен 10%-ын алды. 2002 жылғы президенттік сайлауда бұл көрсеткіш 4%-ға дейін төмендеді. 2007 жылы ол 2%-дан асты. Бүгінде аймақтық саясаттағы басты бәсеке оңшыл Республикашылар мен оңшыл Ұлттық жиналыс (бұрынғы Ұлттық майдан) арасында жүріп жатыр. 2021 жылғы аймақтық сайлаудың екінші турында Республикашылар Тьерри Мариани басқаратын тізіммен Ұлттық жиналыстың 42,7%-ына қарсы 57,3% дауыс алды. "Еуропа экологиясы – Жасылдар" бастаған бірлескен тізімде қатысқан Социалистік партия тағы да бірде-бір орын жеңіп ала алмады. 2022 жылғы президенттік сайлауда Прованс-Альп-Кот-д’Азурда оңшыл кандидат екінші турда көпшілік дауыс алғаны алғашқы рет болды. Марин Ле Пен алты департаменттің үшеуінде көпшілік дауыс алды (Варда – 55,1%, Воклюзде – 52%, Альп-де-Ото-Прованста – 51,5%); қалған үшеуіндегі көрсеткіштері (Альп-Маритимде – 49,9%, Буш-дю-Ронде – 47,9%, Оту-Альпте – 44,9%) оның жалпыұлттық көрсеткішінен (41,5%) жоғары болды.
Экономика
Өңірлік жан басына шаққандағы табыс француз ұлттық орташа көрсеткішіне жақын. Дегенмен, табыс теңсіздігі басқа өңірлерге қарағанда жоғары: ол теңсіздіктермен ерекшеленетін екінші өңір болып табылады, Île-de-France аймағынан кейін. Өңір 2016 жылғы мәліметтер бойынша ЖІӨ бойынша бесінші орында тұр. 2007 мен 2011 жылдар аралығында өңірде ЖІӨ-нің орташа жылдық өсім қарқыны 1,6% құрады (Eurostat), бұл ұлттық орташа жылдық өсім қарқыны 1,5%-ға жақын. Осы кезеңде ұлттық ЖІӨ-нің 7,2%-ын құраған аймақ маңызды экономикалық орталық болып табылады. 2013 жылы аймақтағы жұмыспен қамту 7,4%-ды құрады, ал жұмыспен қамту деңгейі 60,9% болды. Өңірдің жұмыспен қамтудағы табысының басты ерекшелігі – Францияның қалған бөлігімен салыстырғанда қарт адамдардың жоғары шоғырлануы (2013 жылы тиісінше 27,1% және 24,1%). 2016 жылы қызмет көрсету секторындағы жұмыспен қамтылғандардың үлесі 80%-дан асты, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (75,8%) жоғары. 2000 мен 2010 жылдар аралығында бұл сектордағы өсім жылдық орташа есеп бойынша 3,1% құрады (Францияда 2,1%). Францияның басқа өңірлерімен салыстырғанда, аймақ туризмнің әсерінен қаржы секторына қарағанда коммерциялық қызметке көбірек назар аударады. Жұмыс күшінің 34%-ы бөлшек сауда және сауда саласында жұмыс істейді, бұл ұлттық деңгейдегі 32%-ға тең. Бұған қоса, бұл сектор қосылған құнның өсуіне үлкен үлес қосады (ұлттық деңгейде 81,5% және 77,3%). Өнеркәсіп секторы (негізінен Марсель-Фос порты арқылы жұмыс істейді), соның ішінде құрылыс, аймақтық жұмыспен қамтудың 17,1%-ын құрайды (Францияның қалған бөлігінде 20,6%), және жалпы қосылған құнның 9,3%-ын құрады, бұл француз деңгейінен 3,2 пунктке төмен. Ауыл шаруашылығындағы жұмыспен қамту ұлттық деңгейден төмен (2,4%, 3,1%). Алайда, 2000 мен 2008 жылдар аралығында ауыл шаруашылығының жылдық орташа өсімі 4,1% құрады, ал елдің қалған бөлігінде ауыл шаруашылығындағы жұмыспен қамту 2,4%-ға төмендеді. INSEE мәліметтері бойынша, аймақта 500-ден аз қызметкері бар шағын және орта кәсіпорындардың үлесі жоғары, олар жергілікті кәсіпорындардың 91,2%-ын құрайды (ұлттық орташа көрсеткіш 90,9%-дан жоғары). Бұл көрсеткіштің себебі бөлшек сауда және туризм салаларындағы жағдай. Өңірдің экономикасы, көптеген жағалаудағы жерлер сияқты, туризмге тәуелді, сонымен қатар оның экономикасының көп бөлігі жағалаудағы қызметке байланысты. PACA Франциядағы ең бай өңірлердің үшіншісі және еуропалық деңгейде 19-орында тұр. Оның гүлденуі негізінен туризм саласындағы тартымдылығымен байланысты, ол әлемдегі ең танымал туристік орындардың бірі болып табылады және жыл сайын шамамен 34 миллион туристі қабылдайды. Қызмет көрсету секторы басым және көптеген жақсы жұмыс орындарын ұсынады. 2009 жылы аймақ әлемдік экономикалық дағдарыстан аз дәрежеде болса да зардап шекті. Париж аймағынан кейін, бұл Франциядағы бизнес стартаптары бойынша екінші орындағы өңір. Туризм Прованс-Альп-Кот-д'Азурдың қозғаушы күші болса, аймақ жоғары технология, биотехнология және микроэлектроника сияқты инновациялық секторларда да көшбасшы болып табылады. Білім беру саласы да жақсы дамыған, аймақта түрлі университеттер, халықаралық мектептер, арнайы университеттерге дайындық кластары, инженерлік және бизнес мектептері бар. Бұл жоғары оқу орындарының барлығы аймақтың қазіргі технологиялық қиындықтарға төтеп беру үшін қажетті адам капиталын қалыптастыруға үлес қосады. Өңірдің жалпы ЖІӨ-сі (2018) 166,4 миллиард евроны (188,7 миллиард АҚШ доллары) құрайды, бұл Францияда алтыншы орында. Оның жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі 30 864 евроны (34 994 АҚШ доллары) құрайды, бұл француз орташа көрсеткішінен сәл жоғары. Жақында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, Прованс-Альп-Кот-д'Азурда тұратын адамның орташа жылдық табысы шамамен 37 489 евроны (45 755 АҚШ доллары) құрайды. Өңір 2007 жылдың 10 шілдесінен бастап «Альптер-Жер орта теңізі» еурорегионының құрамына кіреді.
Мәдениет
Бұл аймақ Францияның ең көп саяхатталатын аймақтарының бірі болып табылады, сондықтан көптеген танымал мұражайлар бар, көбінесе Марсейде: Еуропа және Жерорта теңізі өркениеттері мұражайы, Кантини мұражайы, Гробет Лабадие мұражайы, Марсель тарихы мұражайы, Марсель көркем өнер мұражайы, Марсель фаянс мұражайы және Марсель табиғи тарих мұражайы – қаланың туристік орындарының бір бөлігі. Дегенмен, басқа мұражайлар да халықаралық деңгейде танымал, мысалы, Матисс мұражайы, заманауи және қазіргі заманғы өнер мұражайы, Марк Шагалл мұражайы, Анатоль Яковски атындағы наив өнердің халықаралық мұражайы, Ницца көркем өнер мұражайы, Ұлттық спорт мұражайы және Ницца табиғи тарих мұражайы.
Әуежайлар
Прованс Альп Коут д'Азур Франциядағы ең көп трафиктік екі әуежайға ие: Ницца Коут д'Азур әуежайы (Шарль де Голль және Орли әуежайларынан кейін ұлттық деңгейде үшінші орында) және Марсель Прованс әуежайы (Лион-Сент-Экзюпери әуежайынан кейін бесінші орында). 2019 жылы Ницца әуежайы арқылы 14 485 423 адам саяхат жасады, ал Марсель арқылы 10 151 743 адам ұшты. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Прованс Альп Коут д'Азурдағы үшінші ең көп трафиктік әуежай – Тулон-Хьер әуежайы (507 199 жолаушы), ол ұлттық деңгейде 27-орында.
Автомобиль жолдары
Аймақ Жерорта теңізі жағалауының орталығында орналасқан, күрделі және тығыз автожол желісінің ортасында. Автожолдарды ASF, ESCOTA, SMTC, MPM (Марсель қаласы) және DIR Med (Мемлекеттік) басқарады. PACA аймағында автожолдар Францияның басқа ірі қалаларынан өзгеше, ірі қалалардың орталықтарына тікелей кіретін ерекшелікке ие. Бұл олардың Францияның басқа аймақтарындағы автожолдарға қарағанда салыстырмалы түрде ертерек салынғандығына байланысты. A7 – «Күн автожолы» аймақты Лионмен және Францияның солтүстігімен байланыстырады. Бұл автожол Марсельдің орталық бөлігінде Порт-д'Экстен басталады. Жол Септем аңғарларында кеңейеді және A51 автожолымен қосылады. A55 және A517, A551 және A552 автожолдарымен қосылғаннан кейін, автожол Vitrolles қаласын 2x2x2 қатарлы жолақтармен кесіп өтеді. Ол Марсель Прованс әуежайы мен Aix-en-Provence TGV теміржол станциясына қызмет көрсетеді. 10 шақырымнан кейін A7 автожолы D8 тас жолымен қиылыста Berre l'Étang мұнай-химия кешенінен өтеді. Содан кейін ол A8 Провансаль автожолымен Ла-Фаре-ле-Оливьеде кездеседі. Лансон-де-Прованс жеріндегі төлем қабылдау бекетінен кейін жол Салон-де-Прованс қаласында A54 автожолымен қосылады. Автожол Рон және Дюрань өзендері бойымен Авиньон және Оранж қалалары арқылы Лионға дейін жалғасады. A8 – La Provençale, аймақты батыстан шығысқа қарай Италияға дейін кесіп өтеді. Бұл автожол A7 автожолынан басталады. Тегін жолдың бірінші бөлігі Aix-en-Provence қаласынан басталып, A51 және N296 автожолдарымен байланысады. Палетта аңғарынан кейін автожол La Barque құралына және A52 автожолымен Аубан, Марсель және Тулон қалаларына баратын тоғысқа жетеді. A8 автожолы Вар департаментінде A8/A57 тоғысы арқылы өтіп, француз Ривьерасы арқылы таулы жолмен өтеді: Канн, Антиб, Ницца. Монако князьдығына қызмет көрсету үшін Ла-Турбиде A500 автожолымен байланыс жасалады. Ментоннан кейін автожол Италия шекарасын кесіп Генуяға дейін созылады. A50 – Бұл автожол Марсельдің шығысын Прадо Каренаж туннелінен кейін Тулонға дейін жалғастырады. Хувеон аңғары мен Обанның оңтүстігін кесіп өткеннен кейін автожол жағалауға жақын Тулон қаласының орталығына барады. Автожол A57 автожолына дейін қала арқылы туннельмен өтеді. Бұл қала маңындағы автожол. A51 – Durance аңғары автожолы. Автожол Марсельдің солтүстігінде, План-де-Кампань мен Септем аңғарлары арасындағы A7/A51/A517 тоғысынан басталады. 20 шақырымнан кейін автожол A8/A516/A51/N296 тоғысында тоқталады. Aix Nord қаласында автожол қайта басталып, Маносктен кейін ауылдық Оңтүстік Альп тауларына барады. Ол Таллардқа жақын, Гаптан оңтүстікке қарай аяқталады. A52 – Марсельді айналып өту автожолы. Автожол A8/A52 тоғысынан Aix Est (La Barque) басталады. Бұл Марсельді айнала салынған 2x2 қатарлы жолақты таулы автожол. A52/A520 тоғысы мен Pont de l'Étoileден кейін ол Аубань қаласында A501 және A50 автожолдарымен байланысады. A54 – Crau автожолы. Бұл автожол A7/A54 тоғысынан Salon Est қаласында басталып, Салон-де-Прованс қаласы арқылы төрт шығу орынынан өтеді және Crau жазығына жетеді. Ол N569/A54 тоғысында Сент-Мартин-де-Крауда аяқталады. Ол Арль батысынан Ним, Монпелье және Барселона қалаларына дейін жалғасады. A55 – Жар бойы автожолы. Бұл автожол Порт-де-Бук қаласынан басталады. Мартиг көпірінен кейін автожол Эстак тауларында Берре тоғанының оңтүстігінен өтеді. Les Pennes-Mirabeau қаласындағы A7/A55/A551/A552 тоғысынан кейін тауларды кесіп өтіп, Марсельге (Эстак ауданы) жетеді. Grand Littoral тоғысынан кейін жол жаңа Еуразиялық бизнес ауданын кесіп өтеді. Жолиетт туннеліне кіретін ұзын көпір арқылы автомобильдер, теңіз астындағы Vieux Port туннелімен және Prado Carénage туннелімен жалғасады. Бұл үш туннель Марсель қаласының орталығын кесіп өтеді. A55 автожолы A50 автожолымен байланысты. A57 – Maures автожолы. Бұл автожол Тулон туннелінен кейін A50/A57 тоғысынан басталады. A57/1570 тоғысынан кейін La Valette du Var қаласында автожол Маур жазығы бойымен Cuers және Le Luc қалаларына дейін жалғасады, ол A8 автожолымен байланысады. A500 – Монако туннелі. Бұл автожол Монаконың батысындағы Ла-Турбиден (A8) басталады. A8 Монакодан өтеді, бірақ A500 Монакоға туннель арқылы кіреді. A501 – Аубанды айналып өту автожолы, A50 автожолын A52 автожолымен байланыстырады. A502 – Гарлабан тас жолы. Бұл шағын автожол A50 автожолын Аубаньеден Аубанье-Эстке дейін Гарлабан тауларына жалғастырады. A515 – A51 автожолынан Гардан қаласына дейінгі тоғыс. A516 – L'Aixoise. Бұл автожол A51 оңтүстік-шығыс тоғысын Aix қаласының орталығымен байланыстырады. A517 – Септем аңғарларының тоғысы. A7 және A51 автожолдары арасындағы байланыс. A520 – Sainte Baume автожолы. Бұл автожол A52 автожолынан Pont de l'Étoile қаласында басталып, Auriol East қаласында аяқталады, ол N560 тас жолымен Sambuc өткеліне және Saint Maximin la Sainte Baume қаласына байланысады. A570 – Жар бойы автожолы. A57 және Hyères қалалары арасындағы байланыс. N97 ұлттық тас жолы Saint Tropez қаласына дейін жалғасады. N113 – Vitrolles қаласындағы A7 автожолы бойындағы тас жол. Crau жазығындағы тас жол Saint Martin de Crau (A54) қаласынан Arles Ouest (A54) қаласына дейін. N296 – Aix-en-Provence қаласын айналып өту автожолы. N569 – Port de Fos Marseille. D6 – A515 автожолынан Rousset Peynier Technologies орталығына дейінгі Arc аңғары тас жолы. D8 – Berre мұнай-химия аймағы. D9 – Марсель Прованс әуежайы, Aix TGV жоғары жылдамдықты теміржол станциясы, Arbois шөлі, Europolis және Aix-en-Provence қалалары арасындағы байланыс.
N113 Highway in Vitrolles along the A7. Highway of the Crau Plain between Saint Martin de Crau (A54) to Arles Ouest (A54). N296 Aix en Provence bypass. N569 Port of Fos Marseille. D6 Highway of Arc Valley from A515 to Rousset Peynier Technologies centre. D8 Petrochimical area of Berre. D9 Link between Marseille Provence Airport, Aix TGV high speed train station, the Arbois desert, Europolis and Aix en Provence.
Қоршаған орта
Ал Alteo компаниясы бокситті алюминий өндіру үшін өңдейді, нәтижесінде әр түрлі қалдықтар пайда болады, мысалы "boues rouges" (қызыл саз) және мырыш. Франция үкіметі 2015 жылы алты жылға Каланк ұлттық паркінің теңіз қорығына осы қалдықтарды төгуге рұқсат берді. Компания өкілдері қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықты артық және негіссіз деп есептейді. Аймақта тағы бір ұлттық парк бар – Тулон қаласына жақын Порт-Крос ұлттық паркі. Көлік құралдарының көптігіне байланысты қалалар көбінесе күн сайын толып кетеді, бірақ қалалар Марсель метросы (2 желі) және трамвай (3 желі), Обань трамвайы (1 желі) және Ницца трамвайы (3 желі) сияқты қоғамдық көлік желілеріне инвестиция салып жатыр. 20 ғасырдың басында Aix-en-Provence, Avignon, La Ciotat және Toulon сияқты кіші қалаларда да басқа желілер болған, бірақ қазір олар жойылды.
Білім
Аймақтың ірі университеттеріне Aix-Marseille университеті, Тулон университеті, Авиньон университеті және Côte d'Azur университеті жатады. Басқа қалаларда жоғары білім беру сабақтары бар, бірақ университеттер жоқ.