Қазақ тілінде: Жақсықаз – Гималай тауларын бағындырған құс

Кіріспе

Құс түрі

Басты бар (Anser indicus) – Орталық Азияда, тау көлдеріне жақын мыңдаған санды колонияларда көбейеді және Оңтүстік Азияда қыстайды, тіпті Үндістан түбегіне дейін. Жердегі ұясына бір ретке 3-тен 8-ге дейін жұмыртқа салады. Гималай тауларын басып өтетін кезінде рекордтық биіктіктерге көтерілуімен белгілі.

Таксономия

Ансердің сұр қаз туысының Үндістан аймағында, сондай-ақ Эфиопия, Австралия және Неотропикалық аймақтарда табиғи түрде өсетін басқа түрі жоқ. Людвиг Рейхенбах 1852 жылы басты қаздарды жеке түрлі Eulabeia туысына жатқызған, бірақ Джон Бойдтың таксономиясы Eulabeia және Chen туыстарын Anser туысының кіші туыстары ретінде қарастырады.

Сипаттама

Құс ақшыл сұр түсті және басындағы қара жолақтары арқасында басқа сұр қаздардан, Anser туысына жататындардан оңай ажыратылады. Бұл қаз сол туыстағы басқа қаздарға қарағанда әлдеқайда ақшыл. Ұшып бара жатқанда, оның дауысы қаздың әдеттегі дауысына ұқсайды. Орташа мөлшердегі қаздың жалпы ұзындығы және салмағы .

Экология

Жазғы мезгілде құс биік көлдерде, қысқа шөпте жайылады. Бұл түрдің Тибет, Қазақстан, Моңғолия және Ресейден Гималай тауларын басып оңтүстікке қарай көшіп баратыны хабарланды. Соңғы жылдары бұл құс Кинхайда H5N1 вирусының, HPAI (жоғары патогенді құс тұмауы) алғашқы құрбаны болғандықтан медицина ғылымының назарына ілікті. Оны қарғалар, түлкілер, қарғалар, теңіз бүркіттері, шағалалар және басқа да жыртқыштар жейді. Жалпы саны, алайда, артуы мүмкін, бірақ популяцияның өзгеруін бағалау қиын, себебі бұл түр Макалу тауының үстінен ұшып өткені естілді – жер бетіндегі бесінші ең биік тау – және Эверест тауының үстінен көрінгендей, бірақ бұл расталмаған екінші қол мәлімет. Бұл қиын көші-қон физиологтар мен табиғат зерттеушілерін ұзақ уақыттан бері қызықтырып келеді: «Құстардың неге осынша биікке ұшатынына түсінікті жауап болуы керек, әсіресе Гималайда төменірек өткелдер бар және басқа көшіп баратын құстар түрлері оларды пайдаланады». Шындығында, штангалы қаздардың (GPS немесе спутниктік тіркеу технологиясын қолдану арқылы) таудан жоғары ұшуын тікелей бақылау көп уақытқа дейін мүмкін болмады, және қазір олар таулар арқылы биік өткелдерді пайдаланады деп есептеледі. Жазғы көбейту үшін Тибет қыраттарына төменгі Үндістаннан солтүстікке қарайғы қиын көші-қон кезең-кезеңмен жүзеге асырылады, Гималай тауларын (теңіз деңгейінен) ұшу жеті сағаттан аспайтын уақытта тоқтамай жүзеге асырылады. Қызығы, Гималайдың үстінен соғатын күшті желдерге қарамастан (қаздардың қозғалыс бағытымен бірдей), штангалы қаздар олардан бас тартады, олардың түнде басылуын күтеді, содан кейін құстар үшін бұрын-соңды тіркелмеген ең жоғары ұшу жылдамдықтарын жасайды және осы жылдамдықтарды бірнеше сағат бойы сақтайды, 2011 жылы жарияланған зерттеулерге сәйкес. 2011 жылғы зерттеуде қаздардың шамамен 6400 м биіктікте (21000 фут) ұшқаны анықталды. Штангалы қаздар қыста Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарында (Ассамнан Тамил Надуға дейін) қыстау үшін Гималай тауларын басып өтеді. Қазіргі уақытта олардың қыстау орындары – егістік жерлер, онда арпа, күріш және бидаймен қоректенеді, сондай-ақ егінге зиян келтіруі мүмкін. Қырғызстаннан келген құстар Оңтүстік Тибет пен Оңтүстік Тәжікстанда 20-30 күн бойы тоқтап, оңтүстікке қарай көшіп барады. Кейбір құстар қыстау орындарында тұрақты болады. Олар негізінен Тибет қыраттарында ұялайды. Төмен дәрежедегі аналықтардың жоғары дәрежедегі аналықтардың ұяларына жұмыртқа салуға тырысуы байқалады, бұл түр ішіндегі ұя паразиттерінің белгісі. Штангалы қаз әдемі және тез көбейетін болғандықтан, оны көбінесе тұтқында ұстайды. Ұлыбританияда оларды жиі көруге болады, және бұл көбінесе қашулармен байланысты. Алайда, соңғы жылдары бұл түр бірнеше рет көбейді, 2002 жылы бес жұп тіркелді, бұл сирек кездесетін құстарды зерттеу тобының ең соңғы есебі. Көші-қонның жиілігі, кездейсоқ қашулар және қасақана босатудың нәтижесінде бұл түр Ұлыбританияда біртіндеп орнығып жатқаны мүмкін. АҚШ-тың Флорида штатында штангалы қаздар қашып кетті немесе әдейі босатылды, бірақ олардың саны артып жатқанына ешқандай дәлел жоқ, және олар тек қашулардың немесе босатудың жалғасуына байланысты сақталуы мүмкін.

The summer habitat is high altitude lakes where the bird grazes on short grass. The species has been reported as migrating south from Tibet, Kazakhstan, Mongolia and Russia before crossing the Himalayas. The bird has come to the attention of medical science in recent years as having been an early victim of the H5N1 virus, HPAI (highly pathogenic avian influenza), at Qinghai. It suffers predation from crows, foxes, ravens, sea eagles, gulls and others. The total population may, however, be increasing, but it is complex to assess population trends, as this species occurs over more than having been heard flying across Mount Makalu – the fifth highest mountain on earth at – and apparently seen over Mount Everest – – although this is a second hand report with no verification. This demanding migration has long puzzled physiologists and naturalists: "there must be a good explanation for why the birds fly to the extreme altitudes particularly since there are passes through the Himalaya at lower altitudes, and which are used by other migrating bird species." In fact, bar headed geese had for a long time not been directly tracked (using GPS or satellite logging technology) flying higher than , and it is now believed that they do take the high passes through the mountains. The challenging northward migration from lowland India to breed in the summer on the Tibetan Plateau is undertaken in stages, with the flight across the Himalaya (from sea level) being undertaken non stop in as little as seven hours. Surprisingly, despite predictable tail winds that blow up the Himalayas (in the same direction of travel as the geese), bar headed geese spurn these winds, waiting for them to die down overnight, when they then undertake the greatest rates of climbing flight ever recorded for a bird, and sustain these climbs rates for hours on end, according to research published in 2011. The 2011 study found the geese peaking at an altitude of around 6,400 m (21,000 ft). Bar headed geese have been observed flying at
The bar headed goose migrates over the Himalayas to spend the winter in parts of South Asia (from Assam to as far south as Tamil Nadu. The modern winter habitat of the species is cultivated fields, where it feeds on barley, rice and wheat, and may damage crops. Birds from Kyrgyzstan have been seen to stopover in western Tibet and southern Tajikistan for 20 to 30 days before migrating farther south. Some birds may show high wintering site fidelity. They nest mainly on the Tibetan Plateau. Intraspecific brood parasitism is noticed with lower rank females attempting to lay their eggs in the nests of higher ranking females. The bar headed goose is often kept in captivity, as it is considered beautiful and breeds readily. Recorded sightings in Great Britain are frequent, and almost certainly relate to escapes. However, the species has bred on several occasions in recent years, and around five pairs were recorded in 2002, the most recent available report of the Rare Birds Breeding Panel. It is possible that, owing to a combination of frequent migration, accidental escapes and deliberate introduction, the species is becoming gradually more established in Great Britain. The bar headed goose has escaped or been deliberately released in Florida, U. S., but there is no evidence that the population is breeding and it may only persist due to continuing escapes or releases.

Физиологиясы мен морфологиясы

Басты физиологиялық қиындық – қышқыл ауадан оттегі алу және оны аэробты бұлшық еттеріне жеткізу. Биік билікте ұшу өте жоғары метаболизмді талап етеді, себебі құстар көтерілу үшін сирек ауада күштірек қанат қағуға мәжбүр. Зерттеулер көрсеткендей, батырмалы қаздар төмен оттегі жағдайында тереңірек және тиімдірек тыныс алады, бұл олардың қоршаған ортадан оттегі сіңіруін арттырады. Олардың қанындағы гемоглобин төмен биіктіктегі қаздарға қарағанда оттегіге жоғары сәйкес келеді, бұл бір аминқышқылының нүктелік мутациясына байланысты. Бұл мутация гемоглобин молекуласының құрылымын өзгертіп, оттегіге төмен сәйкес келуден жоғары сәйкес келуге ауыстырады. Жүйелік қан айналымы арқылы денеге оттегі бар қанды сорғылайтын жүректің сол жақ қарыншасында, таулы қаздарда төменгі биіктіктегі құстарға қарағанда капиллярлар көптеп орналасқан, бұл жүрек бұлшық еті жасушаларының оттегімен қамтамасыз етілуін және жүрек шығысын сақтайды. Төменгі биіктіктегі құстармен салыстырғанда, батырмалы қаздардың ұшу бұлшық еттеріндегі митохондриялар (оттегі тұтынудың негізгі орны) сарколеммаға жақын орналасқан, бұл капиллярлардан митохондрияларға дейінгі оттегінің жасуша ішіндегі диффузия қашықтығын қысқартады. Батырмалы қаздардың қанат ауданы салмағына шаққанда басқа қаздарға қарағанда сәл үлкен, бұл оларға биік билікте ұшуға көмектеседі деп саналады. Бұл сирек ауада ұшу үшін қажетті күшті азайтады, бірақ биік биліктегі құстар төменгі биіктіктегі құстарға қарағанда күштірек қанат қағуға мәжбүр.

Мәдени сурет

Бастысы бар қаз үнді мифологиясындағы Хамсаның прототипі ретінде ұсынылған. Тағы бір түсіндірме бойынша, бастысы бар қаз ежелгі және орта ғасырлық санскрит әдебиетінде Кадамб болуы мүмкін, ал Хамса көбінесе аққуды білдіреді.