Кіріспе
Батак жазуы (жергілікті атауы surat Batak, surat na sampulu sia ("он тоғыз әріп") немесе si sia sia) – Индонезияның Суматра аралында бірнеше миллион адам қолданатын австронезиялық батак тілдерін жазуға арналған жазу жүйесі. Бұл жазу Кави және Паллава жазуларынан, содан кейін Үндістанның Брахми жазуынан немесе Паллаваның ықпалымен пайда болған болжамды Прото-Суматра жазуынан шыққан болуы мүмкін.
The Batak script (natively known as surat Batak, surat na sampulu sia ("the nineteen letters"), or si sia sia) is a writing system used to write the Austronesian Batak languages spoken by several million people on the Indonesian island of Sumatra. The script may be derived from the Kawi and Pallava script, ultimately derived from the Brahmi script of India, or from the hypothetical Proto Sumatran script influenced by Pallava.
Тарих
Батак сиқыршылары мен діни қызметкерлері немесе дату батак жазуын негізінен сиқырлық мәтіндер мен болжау мақсатында қолданды. Батак жазуын қанша маман емес адамдар білгені белгісіз, бірақ махаббат әндерін жазудың кең таралған дәстүріне сүйенсек, әсіресе Каро, Сималунгун және Ангкола Мандаилінг батактары арасында, маманданбаған халықтың көп бөлігі батак жазуын оқи және жаза білгені мүмкін. Батак жеріне еуропалықтар келгеннен кейін, бірінші кезекте неміс миссионерлері, ал 1878 жылдан бастап голландтар, батак жазуы рим жазуымен бірге мектептерде оқытылды және оқулықтар мен діни материалдар батак жазуымен басылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін миссионерлер батак жазуымен кітап басып шығаруды тоқтатуға шешім қабылдады. Осыдан кейін жазу пайдаланудан шығып, қазір тек әшекейлеу мақсатында қолданылады.
Шығу тегі
Батак жазуы, әлдебір, Паллава және Ескі Кави жазуларынан туындаған болуы мүмкін, ал олардың өзі ақырында Брами жазуынан шыққан, ол Индия және Оңтүстік-Шығыс Азия жазуларының көпшілігінің бастауы болып табылады.
Құрылымы
Батак тілі солдан оңға және жоғарыдан төменге қарай жазылады. Барлық Брахми негізіндегі жазу жүйелері сияқты, әр дауыссыз әдепкі дауысқа ие, егер оның жоқтығын көрсету үшін диакритикалық белгі (Тоба Батак тілінде паңголат деп аталады) болмаса. Басқа дауыстылар, соңғы ŋ және соңғы велярлық үндік кескіш диакритикалық белгілермен көрсетіледі, олар әріптің үстінде, астында немесе артында пайда болады. Мысалы, ba – ba (бір әріп); bi – ba. i (i дауыссыздан кейін); bang – baŋ (ŋ дауыссыздан жоғары); bing – baŋ. i (i дауыссыздан кейін). Соңғы дауыссыз әріптер паңголатпен жазылады (бұл жерде "#" белгісімен көрсетілген): bam – ba. ma.#; бірақ bim – ba. ma. i.#: бірінші диакритикалық белгі бірінші дауыссызға, ал екіншісі екінші дауыссызға жатады, бірақ екеуі де бүкіл буынның соңында жазылады. Көптеген Брахми негізіндегі жазу жүйелерінен айырмашылығы, Батак тілінде дауыссыз әріптердің бірігуі болмайды.
Диакритикалық белгілер
Диакритикалық белгілер әріптің айтылуын өзгерту үшін қолданылады. Олар дауыстыны өзгертіп, оның негізгі дыбысын өзгерте алады, соңғы [желдең мұрындық] дыбысын көрсете алады, соңғы желдең фрикативті белгілей алады немесе дауыстысыз соңғы буынды көрсете алады: LatinTrans. Батак диакритикасы LatinTrans. Батак диакритикасы Каро Манд. Пакп. Сима. Тоба Каро Манд. Пакп. Сима. Тоба a ka e ke i ki o ko ou kou u ku ng kang h kah – k.
LatinTrans. Batak Diacritics LatinTrans. Batak Diacritics with Karo Mand. Pakp. Sima. Toba Karo Mand. Pakp. Sima. Toba a ka e ke i ki o ko ou kou u ku ng kang h kah – k
Ng және H диакриттік белгілерінің орналасуы
Ng және H дыякритикалары әдетте негізгі әріптің үстінде емес, дауысты дыякритикалардың үстінде жазылады. Мысалдар: пинг, понг, пех және пих.
Юникод
Батак жазуы 2010 жылдың қазан айында Unicode стандартына 6.0 нұсқасымен қосылды.