Кіріспе
Дирижерлік – оркестрлік немесе хорлық концерт сияқты музыкалық өнерді басқару өнері. Ол "бірнеше орындаушының немесе әншінің бір уақытта орындауын қол қимылдары арқылы басқару" деп анықталған. Дирижердің басты міндеттері – нотадағы ерекшеліктерді сақтай отырып, шығарманы түсіндіру, темпті белгілеу, ансамбль мүшелерінің уақтылы кіруін қамтамасыз ету және қажет болған жағдайда фразаларды дұрыс беру. Дирижерлер музыканттарымен көбінесе қол қимылдары арқылы, әдетте дирижерлік таяқпен қарым-қатынас жасайды, сондай-ақ бет-әлпет және көзбен байланыс сияқты басқа да ым-ишаралар мен белгілерді пайдаланады. Дирижер репетиция кезінде музыканттарына ауызша нұсқаулармен қосымша бағыт беруі мүмкін. Олар концерттік маусымды жоспарлаумен, тыңдаулар өткізіп, құрамына мүшелерді іріктеумен және ансамблін бұқаралық ақпарат құралдарында насихаттаумен де айналысады. Оркестрлер, хорлар, концерттік топтар және басқа да ірі музыкалық ұжымдар, мысалы, биг-бендтер көбінесе дирижерлердің басшылығымен жұмыс істейді.
Conducting is the art of directing a musical performance, such as an orchestral or choral concert. It has been defined as "the art of directing the simultaneous performance of several players or singers by the use of gesture." The primary duties of the conductor are to interpret the score in a way that reflects the specific indications in that score, set the tempo, ensure correct entries by ensemble members, and "shape" the phrasing where appropriate. Conductors communicate with their musicians primarily through hand gestures, usually with the aid of a baton, and may use other gestures or signals such as facial expression and eye contact. A conductor usually supplements their direction with verbal instructions to their musicians in rehearsal. planning a concert season, hearing auditions and selecting members, and promoting their ensemble in the media. Orchestras, choirs, concert bands, and other sizable musical ensembles, such as big bands are usually led by conductors.
Номенклатура
Оркестр немесе опера труппасының бас дирижері музыкалық жетекші, бас дирижер немесе неміс тілінде Kapellmeister немесе Dirigent (әйел заты үшін Dirigentin) деп аталады. Хорлардың дирижерлерін кейде хор жетекшісі, хормейстер немесе хор шебері деп атайды, әсіресе оркестрмен байланысты хорлар үшін. Концерттік, әскери, марш және басқа да түрлі оркестрлердің дирижерлері оркестр директоры, оркестр басшысы немесе барабан соққышы атағын иеленуі мүмкін. Құрметті, тәжірибелі дирижерлерді кейде итальян тіліндегі "маэстро" (әйел заты үшін "маэстра") деп атайды, бұл сөз "ұстаз" немесе "оқытушы" деп аударылады.
Орта ғасырдан XVIII ғасырға дейін
Дирижерлік өнердің бастаулары ежелгі Египет, Грекия және Рим қоғамдарында ырғақты сақтау формасы ретінде пайда болды. Тарихи жазбаларды, әсіресе иероглифтерді зерттеу арқылы, көптеген ерте қоғамдардың ырғақ, ритм және форма сезімін сақтау үшін визуалды және естілетін сигналдарды қолданғанына куәліктер бар. Дирижерлік өнердің ең алғашқы құжатталған түрлері әлемнің әртүрлі аймақтарындағы әртүрлі музыкалық қажеттіліктерден туындады. Жестіктер арқылы орындауға әсер етудің ерте мысалы – хейрономия. 11 ғасырға дейін тарихқа енген бұл тәжірибе мелодиялық форма мен контурды анықтау үшін саусақтардың және/немесе қолдардың нәзік қозғалыстарын пайдаланатын белгілі бір жетекшіні білдірді. Көбінесе вокалдық музыканың бір бөлігі болған бұл практика, ырғақтың көптеген ноталанған түрлерінен бұрын пайда болды және орындаушылардың бірге орындау үшін визуалды түсіну мүмкіндігін қамтамасыз етті, сонымен қатар музыканы жаттауға да көмектесті. Ерте барокко дәуірінде ноталанған ырғақ пен соққы, сондай-ақ күрделі ритмдік фигуралар маңызды бола бастағанда, орындаушылар өздерінің партияларының мағынасын түсіну үшін басқа көрсеткіштерге сүйенді. 16 ғасырдан бастап Германиядағы Капельмейстер рөлі, таяқ, оралған қағаз немесе басқа да заттарды қолдана отырып, қатты бетке соққы беретін және бүкіл Еуропа бойынша түрлі формаларда кездесетін адамды білдірді. Естілетін соққының болуы ансамбль мүшелеріне ырғақты сақтауға және метроном ойдағыдай табылғанша, орындаудың дәлдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 18 ғасылдың аспаптық музыкасында ансамбльдің бір мүшесі дирижерлік қызметін атқарды. Ол кейде концертмейстер болды, ол скрипка садағын пайдаланса, немесе клавиштік аспаптарда ойнаушы (көбінесе клавесинші) қолдарын пайдаланды, және музыканың темпін/ритмін қазіргі бізге таныс үлгілерде басқарды. Бұл кішкентай ансамбльдерде тиімді болғанымен, опера және симфониялық қойылымдардағы аспаптық ансамбльдердің көлемі ұлғайған сайын, орындаушылардың бірге орындауы қиындады. Бұл мәселені шешу үшін уақытша екі дирижерді пайдалану ұсынылды, клавиштік аспаптарда ойнаушы әншілерді басқарды, ал оркестрді бас скрипкашы немесе жетекші басқарды, бірақ бұл ұзақ мерзімді шешім болған жоқ. 18 ғасырдан кейін музыканың тым күрделі және орындаудың тым жетілдірілгені анық болды, сондықтан уақытты сақтау үшін тек естілетін дағдыларға ғана сүйену жеткіліксіз болды.
19 ғасыр
XIX ғасырдың басында (шамамен 1820 ж.) орындау кезінде аспапта ойнамайтын, арнайы дирижер болу қалыпты жағдайға айналды. Кейбір оркестрлер дирижердің енгізілуіне қарсылық білдірді, себебі олар концертмейстер немесе клавишті аспаптарда ойнаушының жетекшілік жасауына үйренген еді, бірақ ақырында дирижердің рөлі орнықты. Осы кезеңде әдеттегі оркестрдің мөлшері кеңейді, ал таяқ қолдану жиірек кездесе бастады, өйткені оны жалаңаш қолдармен немесе оралған қағаздан қарағанда көру оңайырақ болды. Ең алғашқы белгілі дирижерлердің қатарында Луи Спор, Карл Мария фон Вебер, Луи Антуан Жюльен және Феликс Мендельсон болды, олардың барлығы да композиторлар еді. Мендельсон уақытты санау үшін ағаш таяқты қолданған алғашқы дирижер деп есептеледі, бұл практика бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Батонды пайдаланбаған немесе пайдаланбайтын көрнекті дирижерлерге Пьер Булез, Курт Мазур, Джеймс Конлон, Юрий Темирканов, Леопольд Стокхаузер, Василий Сафонов, Евгений Орманди (бір кезеңде) және Дмитрий Митропулос жатады. Композиторлар Гектор Берлиоз және Рихард Вагнер дирижер ретінде үлкен жетістіктерге жетті және олар осы тақырыпқа арналған алғашқы екі мақала жазды. Берлиоз алғашқы виртуоз дирижер деп саналады. Вагнер дирижердің рөлін қалыптастыруға үлкен үлес қосты, ол өнер туындысына өзінің көзқарасын енгізуге жауапты, тек ноталардың дұрыс уақытта орындалуын және біртілдік ырғақты қамтамасыз етумен ғана айналыспайды. Дирижерлік өнеріне ден қойған алдыңғы буын өкілдерінің ішінде 1828 жылы Conservatoire қоғамдық концерттер оркестрін құрған Франсуа Хабенек болды, бірақ Берлиоз кейінірек Хабенектың репетиция стандартының нашарлығына алаңдады. Пианист және композитор Франц Лист де дирижер болды. Вагнердің бұрынғы жақтасы Ханс фон Бюлов (1830–1894) дирижер ретінде ерекше атаққа ие болды, бірақ ол өзінің бастапқы мансабын пианист ретінде сақтап, осы аспапта ең ұлы орындаушылардың бірі деп есептелді. Бюлов оркестрдің әртүрлі бөлімдерінің жеке, егжей-тегжейлі репетицияларын ("секциялық репетиция") сияқты инновациялар арқылы дирижерлік техникалық деңгейін бұрын-соңды болмаған биікке көтерді. Бавария мемлекеттік операсының, Майнинген сарайлық оркестрінің және Берлин филармониясының басшысы ретінде ол оркестрлік орындауға бұрын тек жеке аспаптарда ғана естілген нюанстар мен нәзіктік деңгейін әкелді, соның салдарынан 20 жасында оның ассистенті болған Рихард Штраус және Феликс Вайнгартнер сияқты жас суретшілерге терең әсер етті. Композитор Густав Малер де белгілі дирижер болды.
20 ғасыр
Техникалық стандарттарды 1895 жылы Берлин филармониясының музыкалық директоры болып Бюлоның орнын басқан Артур Никиш (1855–1922) сияқты дирижерлердің келесі буыны жаңа деңгейге көтерді. Никиш Антон Брукнер мен Петр Ильич Чайковскийдің маңызды шығармаларын тұсаукесер етті, олар оның жұмысына жоғары баға берді; Иоганнес Брамс, оның Төртінші симфониясын тыңдағаннан кейін, оны «үлгілі, одан жақсы тыңдау мүмкін емес» деді. Никиш 1912 жылдың сәуір айында Лондон симфониялық оркестрін Америка Құрама Штаттарына гастрольдік сапарға алып шықты, бұл еуропалық оркестрдің алғашқы американдық сапары болды. Ол толық симфонияның ең алғашқы жазбаларының бірін жасады: 1913 жылдың қараша айында Берлин филармониясымен Бетховеннің Бесінші симфониясын. Никиш өнерін фильмге түсірген алғашқы дирижер болды, алайда фильмде дыбыс болған жоқ. Фильм оның оркестрмен байланыс үшін көзбен жанасуды және мимиканы ерекше шеберлікпен қолданғанын растайды; кейінірек Фриц Райнер сияқты дирижерлер оның техникасының осы аспектісі өздеріне үлкен әсер еткенін айтты. Никиштен кейінгі буын дирижерлері өз өнерінің көптеген жазбаларын қалдырды. Екі есім, әсіресе ықпалды және кеңінен жазылған, кейде дұрыс емес, бірақ интерпретациялық антиподтар ретінде қарастырылады. Олар – итальяндық дирижер Артуро Тосканини (1867–1957) және неміс дирижері Вильгельм Фуртвенглер (1886–1954). Тосканини Джузеппе Вердидің оркестрлерінде ойнады және 1886 жылы «Аиданы» дирижерлеуде дебют жасады, ауру дирижердің орнына соңғы сәтте тұрды. Ол бүгінгі күнге дейін Джеймс Левин сияқты сарапшылар Вердидің ең ұлы дирижері деп санайды. Бірақ Тосканинидің репертуары кең болды, және ол неміс симфонияларын – Бетховен мен Брамсты интерпретациялауда ерекше танымал және ықпалды болды, Бюлов немесе Вагнер сияқты дирижерлерге қарағанда қатаң және жылдам темптерді ұнатты. Дегенмен, оның стилінде күткендей қатаңдықтан гөрі икемділік көбірек, және ол әртүрлі детальдарды ашып көрсетуде және оркестрлерге әндейтіндей ойнатуда ерекше шеберлік танытты. Фуртвенглер, көптеген адамдар Вагнердің (Тосканини де осы композиторда жақсы дирижер болған) және Брукнердің ең ұлы интерпретаторы деп санайды, Бетховен мен Брамстың шығармаларын темптің айқын өзгеруімен дирижерледі, бірақ әдетте музыканың құрылымын және бағытын айқын көрсететіндей етіп. Ол орындаушы ретінде де, композитор ретінде де табысқа жетті, және ол музыкалық теорияшыл Генрих Шенкердің шәкірті болды, ол шығармадағы негізгі, ұзақ мерзімді гармониялық кернеулер мен шешімдерге назар аударуды қанағаттандырды, Фуртвенглердің дирижерлік шеберлігінің күшті жағы. Үлкен масштабқа қызығушылығымен қатар, Фуртвенглер шығарманың детальдарын да ерекше әсерлі және көркем түрде қалыптастырды. Екі дирижердің техникасы өте әртүрлі болды: Тосканинидің техникасы итальяндық, ұзын, үлкен таяқшамен және айқын соққылармен сипатталды (көбінесе сол қолын қолданбайтын); ал Фуртвенглер уақытты аз дәлдікпен соқты, себебі оған дөңгелектелген дыбыс қажет болды (оның техникасы тұйық деген миф бар, бірақ көптеген музыканттар оның өзіндік жолымен оңай түсіністі екенін растады). Қалай болғанда да, олардың мысалдары 20 ғасырдың бірінші жартысындағы дирижерлік техника туралы маңызды мәселені көрсетеді: ол стандартталмаған. XX ғасырдың ортасында Леопольд Стоковский (1882–1977), Отто Клемперер (1885–1973), Герберт фон Караян (1908–1989) және Леонард Бернштейн (1918–1990) – ұлылыққа және халықаралық атаққа қол жеткізген алғашқы американдық дирижер – әртүрлі техникаларды қолданды. Караян мен Бернштейн 1960–1980 жылдары тағы бір айқын антипод құрды, Караян Берлин филармониясының музыкалық директоры (1955–1989) және Бернштейн Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры (1957–1969) және кейін Еуропада жиі қонақ дирижер болды. Караянның техникасы өте бақыланатын, тіпті ол көбінесе көзін жауып дирижерлік етті, себебі ол көбінесе ұпайларды жаттап алған; Бернштейннің техникасы көрнекті беттік ишаралармен, қол және дене қозғалыстарымен сипатталды; вокалды музыканы дирижерлеген кезде Бернштейн әншілермен бірге сөздерді айтатын. Караян сағаттап аяғын қозғалмай дирижерлік ете алатын, ал Бернштейн кейде биік шыңға жеткенде секіріп тұратын. Берлин филармониясының музыкалық директоры ретінде Караян жылы, үйлесімді дыбысты дамытты, кейде оны тым біркелкі қолданды деп сынға алды; керісінше, Бернштейннің 1979 жылы Берлин филармониясымен жасаған жалғыз өнернамасында Малердің №9 симфониясын орындағанда, ол оркестрден музыканың көркем мағынасына сәйкес келетін белгілі бір бөлімде «жаман» дыбыс шығаруға тырысты (бірінші мүйізші бас тартты және ақырында оның орнына дублер ойнауға келісті). Караян да, Бернштейн де өнерлерін жеткізу үшін бұқаралық ақпарат құралдарының жетістіктерін пайдаланды, бірақ әртүрлі жолдармен. Бернштейн классикалық музыка туралы балалар мен жалпы жұртшылықты біліммен қамту үшін ұлттық телеарнадағы маңызды бағдарламаларды жүргізді; ал Караян өмірінің соңында бірқатар фильмдер жасады, бірақ оларда ол сөйлемеді. Екеуі де көптеген жазбалар жасады, бірақ жазбаға қатысты көзқарастары әртүрлі болды: Караян жазба техникасының жетістіктерін пайдалану үшін жиі жаңа студиялық жазбалар жасады, ол оған қатты қызығушылық танытты – ол компакт-дискінің техникалық талаптарын анықтауда маңызды рөл атқарды, бірақ Бернштейн Нью-Йорктан кейінгі кезеңінде көбінесе тікелей концерттік жазбаларды қалауын қатыстырды, себебі ол музыка студияда тыңдаушыларсыз тірілмейді деп сенді. 20 ғасырдың соңғы үштен бірінде дирижерлік техника – әсіресе оң қол және таяқшаны қолдану – күрт стандартталды. Амстердамдағы Виллем Менгельберг сияқты дирижерлердің екінші дүниежүзілік соғысқа дейін оркестрлерді өте дәл қалыптастыруға жеткілікті уақыты болды, сондықтан олар ерекше техникаларды қолдануға мүмкіндік алды; ал қазіргі дирижерлер, әрбір оркестрмен аз уақыт өткізетін, жаттығуларға кеткен уақытты азайту арқылы нәтижелерге жетуі керек. Стандартталған техника байланыстың жылдамдауына мүмкіндік береді. Дегенмен, дирижерлердің техникасы әлі де әртүрлі, әсіресе сол қолды қолдануда, беттік экспрессияда және дене тілінде.
21 ғасыр
19 және 20 ғасырлардың көп бөлігінде жетекші оркестрлер қатарында әйел дирижерлерге кездесу өте сирек болған, бірақ бүгінде Хортенс фон Гельмини [de], Марин Альсоп және Симон Янг сияқты суретшілер оркестрлерді басқарады. Альсоп 2007 жылы Балтимор симфониялық оркестрінің музыкалық директоры болып тағайындалды – АҚШ-тың ірі оркестрін басқарған алғашқы әйел. Ол сондай-ақ 2012 жылы Сан-Паулу штатының симфониялық оркестріне жетекшілік етті, және Альсоп «The Proms» фестивалінің соңғы кешінде дирижерлік еткен алғашқы әйел болды. Янг 2005 жылы Гамбург мемлекеттік операсы мен Гамбург филармониясының басшысы болып тағайындалғанда осындай алғашқы жетістіктерге қол жеткізді; ол сонымен қатар Рихард Вагнердің «Ринг циклын» жазған алғашқы әйел дирижер. «The Guardian» газеті дирижерлікті «музыка индустриясындағы соңғы шыны төбелердің бірі» деп атады. 2013 жылғы мақалада Францияда өткен 574 концерттің бар болғаны 17-сін әйелдер дирижерлік еткені, ал Париждегі Ұлттық опера театрында әйелдер дирижерлік етпегені айтылады. «Bachtrack» компаниясы сол жылы әлемдегі ең үздік 150 дирижердің тізімінде тек бесеуінің әйел екенін хабарлады. Мексика бірнеше ірі халықаралық дирижерлерді өндірген, ал Алондра де ла Парра осы мамандықта ерекшелікке қол жеткізген алғашқы мексикалық әйел болды. Сол сияқты, Шығыс Азия тегінен шыққан дирижерлер қазіргі оркестрлік кеңістікте көріне бастады – әсіресе Сейжи Озава, ол 1973 жылдан 2002 жылға дейін Бостон симфониялық оркестрінің тақырыптық директоры болды, бұрын Сан-Франциско және Торонтода ұқсас лауазымдарды атқарғаннан кейін. Германия мен Францияда жоғары лауазымдарды атқарған Мён Вун Чунг Сеул филармониялық оркестрін халықаралық деңгейде танымал етуде. Белгілі қара дирижерлер қатарында Генри Льюис, Дин Диксон, Джеймс ДеПрест, Пол Фриман және Майкл Морган бар. Шарлотта Хиггинстің 2004 жылғы «The Guardian» газетіндегі мақаласына сәйкес, «классикалық музыка әлемінде қара дирижерлер сирек кездеседі, тіпті симфониялық оркестрлерде бір-екіден артық қара музыканттарды көру де сирек».
Техника
Дирижерлік – орындаушыларға орындау барысында көркемдік бағыттарды жеткізу құралы. Дұрыс дирижерлік жүргізудің көптеген ресми ережелері болғанымен, қалғандары субъективті, ал дирижердің білімі мен тәжірибесіне байланысты түрлі дирижерлік стильдері бар. Дирижердің басты міндеттері – орындаушыларды біріктіру, темпті белгілеу, дайындық пен соққыларды нақты орындау, мұқият тыңдау және ансамбльдің дыбысын қалыптастыру, музыканың түсіндіруін және қарқынын бақылау. Орындау кезінде байланыс сөзсіз болады, алайда репетиция кезінде жиі үзілістер музыканы қалай ойнау керектігі туралы нұсқаулар беруге мүмкіндік береді. Репетиция барысында дирижер фразалауды өзгертуді немесе белгілі бір бөлімнің тембрін өзгертуді сұрап, орындауды тоқтатуы мүмкін. Әуесқой оркестрлерінде репетициялар жиі музыканттардың назарын орындау қателіктеріне немесе транспозиция қателіктеріне аудару үшін тоқтатылады. Дирижерлік – музыкалық өрнек элементтерін (темп, динамика, артикуляция) түсінуді және оларды ансамбльге тиімді жеткізуді қажет етеді. Фразалау мен өрнектердің нюанстарын жестіктер арқылы жеткізу қабілеті де пайдалы. Дирижерлік жестіктері көбінесе дирижер партитураны оқыған кезде алдын ала дайындалады, бірақ кейде спонтанды да болуы мүмкін. Оркестрлік дирижерлік пен хор дирижерлігі арасында кейде айырма жасалады. Әдетте, оркестр дирижерлері хор дирижерлеріне қарағанда жиі таяқ қолданады. Таяқты ұстау әр дирижерде әртүрлі болады.
Бит және темп
Музыкалық шығарманың басында дирижер қолдарын көтереді (немесе егер бір қолды ғана қолданса, сол қолды көтереді), бұл шығарманың басталатынын көрсетеді. Бұл оркестр мүшелеріне аспаптарын дайындауға немесе хор әншілеріне дайын болуға және дирижерді бақылауға сигнал береді. Содан кейін дирижер оркестрдің түрлі бөлімдеріне (желді аспаптар, скрипкалар және т.б.) немесе хорға қарап, оркестрдің барлық мүшелері ойнауға, ал хор мүшелері дайын екеніне көз жеткізеді. Кейбір хорлық шығармаларда дирижер пианиношыға немесе органшыға нота немесе аккорд ойнауға белгі бере алады, сонда хор мүшелері бастапқы ноталарын анықтай алады. Одан кейін дирижер музыканы бастау үшін бір немесе бірнеше дайындық соққысын береді. Оркестр немесе хор басталар алдындағы дайындық соққысы – бұл бастапқы импульс. Музыканың ырғағы әдетте дирижердің оң қолымен, таяқпен немесе таяқсыз көрсетіледі. Қол, уақыт өлшеміне байланысты әр такттің (өлшемнің) ауадағы пішінін жасайды, әр соққыны төменнен жоғарыға қарай қозғалыспен көрсетеді. Суреттерде дирижердің көзқарасынан ең көп қолданылатын соққы үлгілері көрсетілген. Төменгі соққы – такттің бірінші соққысын, ал жоғарғы соққы – шығарманың бірінші нотасынан бұрынғы және такттің соңғы соққысын көрсетеді. Соққының пайда болатын сәті – иктус (көпше түрі: иктустар) деп аталады және әдетте білектегі кенеттен (бірақ міндетті түрде үлкен емес) қозғалыс немесе таяқтың бағытының өзгеруімен көрсетіледі. Кейде "иктус" термині барлық иктустардың физикалық орналасқан жазықтығын білдіреді, мысалы, таяқ әр иктуста соғылатын нота тірегінің үстіңгі жағы. Иктусқа дейінгі қимыл "дайындық" деп аталады, ал тұрақты соққылардың үздіксіз ағыны "такт" (неміс тілінен – так, өлшем, ырғақ) деп аталады. Егер темп баяу немесе баяулап бара жатса, немесе уақыт өлшемі күрделі болса, дирижер кейде соққылардың "бөлігін" көрсетеді. Дирижер бұны соққыға сәйкес бағыттағы кішірек қозғалыс қосып орындай алады. Темптің өзгеруі соққы жылдамдығының өзгеруімен көрсетіледі. Раллентандоны (музыканың қарқынын баяулату) орындау және басқару үшін дирижер ырғақты бөліп көрсетуге болады. Кейбір дирижерлер соққыны көрсету үшін екі қолын да қолданады, сол қол оң қолды қайталайды, бірақ ресми білім мұндай тәсілге кеңес бермейді. Екінші қол жеке орындаушылардың немесе бөлімдердің кіруін көрсетуге, сондай-ақ динамиканы, фразаларды, экспрессияны және басқа да элементтерді көрсетуге көмектеседі. Аспаптық соло бөлімінде (немесе опералық оркестрде вокалдың жеке орындауы кезінде) кейбір дирижерлер барлық бөлімдерді санауды тоқтатып, әр тактада бір рет таяқты төмен түртіп, тынығуды санауға көмектеседі. Такттің бірінші соққысының қай жерде болатыны туралы "оқулықтағы" анықтама мен кәсіби оркестрлердегі нақты орындалу практикасы арасында айырмашылық бар. Кәсіби оркестрде күрт, қатты sforzando аккордымен, дирижер таяқтың соққылық нүктесіне жеткеннен кейін сәл кешіккен орындайды.
Динамикасы
Динамика әр түрлі тәсілдермен көрсетіледі. Динамика дирижердің қозғалыстарының мөлшері арқылы, үлкен дыбыстарды білдіретін ірі пішіндермен беріледі. Динамикадағы өзгерістерді темпті көрсету үшін екінші қолмен хабарлауға болады: жоғары қарай қозғалыс (әдетте алақан жоғары қарап) – крещендоны, ал төмен қарай қозғалыс (әдетте алақан төмен қарап) – диминуэндоны көрсетеді. Дирижерлік қозғалыстардың мөлшерін жиі өзгерту, жағдайға қарай музыканың мінезін өзгертуге мүмкіндік береді. Динамиканы түрлі ишаралар арқылы нақты реттеуге болады: орындаушыларға алақанды көрсету немесе олардан кері жылжу дыбыс деңгейінің төмендеуін білдіруі мүмкін. Әр түрлі аспаптар мен дауыстардың жалпы үйлесімділігін реттеу үшін бұл сигналдарды біріктіруге немесе нақты бір бөлімге немесе орындаушыға бағыттауға болады.
Сызық салу
Орындаушының немесе бөлімнің ойнауын бастау уақытын көрсету, әсіресе ұзақ үзілістен кейін, "кьюинг" деп аталады. Кьюинг міндетті түрде болашақ соққының нақты уақытын анық болжауы керек, сонда әсер ететін орындаушылардың немесе әншілердің барлығы бір уақытта ойнай алады. Кьюинг орындаушы немесе бөлім ұзақ уақыт бойы ойнамаған жағдайда ең маңызды. Бұл скрипкашылардың педальді нотамен ойнауында да көмектеседі, егер бөлім ұзақ уақыт бойы педальді нотада ойнаған болса; жаңа нотаға ауысу керек екенін көрсету үшін кьюинг маңызды. Кьюинг орындаушыларды олардың кіруінен бұрын "көңіл қою" арқылы (оларға қарап) және нақты дайындық қимылын жасау арқылы жүзеге асырылады, көбінесе нақты орындаушыларға бағытталған. Дирижердің кьюинг техникасындағы кең таралған элемент – тыныс алу, ол дыбыстық "ысқырық" болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Көптеген жағдайларда, бірнеше бөлім бір уақытта кірген кезде, тек көзбен байланысу немесе орындаушылардың жалпы бағытына қарау жеткілікті болуы мүмкін. Ірі музыкалық оқиғалар үшін эмоция мен энергияны арттыруға арналған үлкен немесе айқын кьюинг қажет болуы мүмкін.
Басқа музыкалық элементтер
Артикуляцияны инкубацияның сипатымен көрсетуге болады, staccato үшін қысқа және өткір, ал legato үшін ұзақ және ағынды. Көптеген дирижерлер қолдың кернеуін өзгертеді: ширығулы бұлшықеттер мен қатаң қозғалыстар маркатоға сәйкес келуі мүмкін, ал босаңсқан қолдар мен жұмсақ қозғалыстар легатоға немесе эспрессивоға сәйкес келуі мүмкін. Фразалар кең үстіңгі доғалармен немесе қолды алға немесе бүйірге жылжыту арқылы көрсетілуі мүмкін. Ұзақ сақталатын нота көбінесе алақаны жоғары қарап, жазық ұстаған қолмен көрсетіледі. Нотаның аяқталуы, "кесілу" немесе "босату" деп аталады, дөңгелек қозғалыс, алақанды жабу немесе сұйек пен бақанды қысқылау арқылы көрсетілуі мүмкін. Босату әдетте дайындықпен алдын ала жасалады және толық үнсіздікпен аяқталады. Дирижерлер ансамбльмен мүмкіндігінше көзбен байланыста болуға тырысады, олардың да көзбен байланысқа түсуін ынталандырады және орындаушылар мен дирижер арасындағы диалогты күшейтеді. Музыканың мінезін көрсету немесе орындаушыларды жігерлендіру үшін бет-әлпеттер де маңызды болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, мысалы, шығарманы дайындауға уақыт жетпеген жағдайда, дирижер шығарманың такттары қалай естілетінін, қозғалыстың басталмас бұрын, бармақтарын кеудесінің алдына көтеріп (орындаушылар ғана көре алатындай) жасырын түрде көрсете алады. Мысалы, дирижер "екі уақытта" естітетін шығармада, дирижер кеудесінің алдына екі саусағын көтереді. Көп жағдайда симфония, концерт немесе би сюитасының бөлімдері арасында қысқа үзіліс болады. Бұл қысқа үзіліс оркестр немесе хор мүшелеріне өздерінің ноталарын ауыстырып, келесі бөлімге дайындалуға уақыт береді. Струналы аспаптарда ойнаушылар иіс суын жағады немесе терді сүртіп тастау үшін мата қолданады. Жылы аспаптарда ойнаушылар бұл уақытты жаңа тілшеге ауысу үшін пайдалана алады. Кейбір жағдайларда, ағаш және мыс аспаптарда ойнаушылар үзілісті басқа аспапқа ауысу үшін пайдаланады (мысалы, трубадан корнетке немесе кларнеттен E кларнетке). Егер дирижер музыкалық себептермен бір бөлімнен екіншісіне бірден өтуді қаласа, бұл "атакка" деп аталады. Дирижер оркестр мүшелері мен хоршыларға осы терминді өздерінің ноталарына жазуды бұйырады, сонда олар бірден келесі бөлімге өтуге дайын болады.
Рөлдер
Дирижердің міндеттері әртүрлі дирижерлік қызметтер мен әртүрлі музыкалық ұжымдарда кең ауқымды болады. Кейбір жағдайларда дирижер симфониялық оркестрдің музыкалық жетекшісі болып тағайындалады, ол бүкіл маусымдық бағдарламаны, соның ішінде қонақ дирижерлердің концерттерін, солистердің өнерлеуін, эстрадалық концерттерді және тағы да басқаларын іріктейді. Тәжірибелі дирижер оркестрге қабылданатын жаңа мүшелердің кастингіне қатысып, үміткерлердің дирижерге сай ойнау стилі мен тембріне ие екенін, сондай-ақ өнер көрсету деңгейіне сай келетінін бақылайды. Кейбір хор дирижерлері хорды бірнеше апта дайындау үшін шақырылады, одан кейін басқа дирижер басқарады. Мұндай жағдайда хор дирижерінің атқарған жұмысы концерт бағдарламасында аталып өтеді. Кейбір дирижерлер жергілікті жаңалықтар арналарына сұхбат беріп, алдағы маусымды немесе жеке концерттерді насихаттау үшін телешоуларға қатысып, қоғамдық байланыстар саласында маңызды рөл атқарады. Екінші жағынан, бір концертке шақырылған дирижердің міндеті тек бірнеше пьесаны репетициялау және бір-екі концертке дирижерлік етумен шектелуі мүмкін. Леонард Бернштейн сияқты бірқатар дирижерлер кеңінен танымал болса, көпшілігі классикалық музыка ортасында ғана белгілі.
Білім беру және оқыту
Классикалық хор және аспаптармен дирижерлік жүйесінің толыққанды оқыту және дайындық жүйесі қалыптасқан. Дирижер болуға ниеттенгендер колледждерде, консерваторияларда және университеттерде білім ала алады. Музыкалық мектептер мен университеттер дирижерлік бағдарламаларды ұсынады, оның ішінде бакалавр дәрежесінің аясында дирижерлік курстар, дирижерлік бойынша музыка магистрінің шағын саны және дирижерлік бойынша музыка өнерінің докторы дәрежесінің одан да аз саны бар. Сонымен қатар, студенттерге түрлі музыканы дирижерлеу мүмкіндігін беретін классикалық жазғы лагерьлер мен оқу фестивальдері сияқты басқа да оқыту бағдарламалары бар. Дирижер болуға ұмтылғандар классикалық музыканың негізгі кезеңдері мен музыка теориясын қоса, музыка тарихы туралы кең білім алуы керек. Көптеген дирижерлер фортепиано немесе орган сияқты клавишалы аспаптарда ойнауды үйренеді, бұл оларға симфонияларды талдауға және оркестрге қол жеткізгенге дейін өз интерпретацияларын сынап көруге көмектеседі. Көптеген дирижерлер оркестрде ойнау немесе хорда ән айту тәжірибесін жинақтайды, бұл оларға оркестрлер мен хорлардың қалай дирижерленетінін және репетицияланатынын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Оркестр дирижерлері әдетте музыка бойынша магистр дәрежесін, ал АҚШ-тағы хор дирижерлері әдетте музыка бойынша бакалавр дәрежесін алады. Бакалавр дәрежесі (B. Mus. немесе B. M) – төрт жылдық бағдарлама, оған дирижерлік сабақтары, әуесқой оркестр тәжірибесі, музыка тарихы, музыка теориясы және гуманитарлық пәндер (мысалы, ағылшын әдебиеті) курстары кіреді, бұл студентке жан-жақты білім береді. Студенттер әдетте бакалавр дәрежесінде дирижерлік мамандығына маманданбайды, керісінше, ән айту, оркестрлік аспаптарда ойнау, хорда қатысу, оркестрде ойнау және фортепиано немесе орган сияқты клавишалы аспаптарда ойнау сияқты жалпы музыкалық дағдыларды дамытады. Дирижерлік студенттері зерттейтін тағы бір тақырып – классикалық музыка операсында қолданылатын тілдер. Оркестр дирижерлері оркестр мен хорға арналған шығармаларды репетициялау және хорды басқару қабілетіне ие болуы керек. Сондықтан оркестр дирижерлері хор музыкасында қолданылатын негізгі тілдерді (француз, итальян және латын тілдерінің ішінде) білуі керек және хор әнін орындағанда осы тілдердің дұрыс айтылуын түсінуі керек. Керісінше, хор дирижері хор мен оркестрге арналған шығармаларды орындағанда струнный оркестрді немесе толық оркестрді репетициялау және басқару қабілетіне ие болуы керек. Сондықтан хор дирижері аспаптар бөлімін репетициялау және басқару қағидаларын білуі керек. Музыка магистрі (M. mus. немесе M. M.) дирижерлік бойынша жеке сабақтардан, ансамбль тәжірибесінен, коучингтен және музыка тарихы мен музыка теориясы бойынша аспирантура курстарынан, сондай-ақ бір немесе екі дирижерлік концерттен тұрады. Музыка магистрі дирижерлік мамандығын меңгергісі келетіндер үшін қажетті ең төменгі біліктілік саналады. Музыка өнерінің докторы (D. M. A., DMA, D. Mus. A. немесе A. Mus. D) дирижерлік дәрежесі жоғары көркемдік және педагогикалық деңгейдегі кеңейтілген білім беруге мүмкіндік береді, әдетте магистр дәрежесінен кейін қосымша 54 сағаттан астам кредиттік сағат талап етіледі (бакалавр дәрежесінен кейін шамамен 30 сағаттан астам). Осы себепті, қабылдау өте іріктелмелі болып табылады. Музыка тарихы, музыка теориясы, музыкалық есту және диктант, қабылдау емтиханы және дирижерлік байқауы талап етіледі. Студенттер дирижерлік концерттерді өткізеді, оның ішінде докторлық диссертациямен бірге дирижерлік концерт-дәріс және кеңейтілген курстық жұмыстарды қосады. Студенттер әдетте ең төменгі B орташа балын сақтауы керек. Дирижерлік бойынша DMA – бұл соңғы академиялық дәреже, сондықтан оны иеленуші колледждерде, университеттерде және консерваторияларда оқытуға құқылы. Академиялық оқудан басқа, көптеген дирижерлердің дайындық жолының бір бөлігі – жасөспірімдер оркестрлері, мектеп оркестрлері және қоғамдық оркестрлер сияқты әуесқой оркестрлерді дирижерлеу. Дирижерлердің шағын бөлігі дирижерлік бойынша формальды білім алмастан кәсіби дирижерлерге айналады. Бұл адамдар көбінесе аспаптық немесе вокалдық орындаушылар ретінде танымал, және олар өздерінің мамандықтары бойынша (аспаптық орындау немесе ән айту) үлкен дайындықтан өтеді. Кейбір дирижерлер әуесқой оркестрлерді, мектеп оркестрлерін және қоғамдық оркестрлерді (немесе оларға теңестірілген хор ансамбльдерін) дирижерлеу арқылы тәжірибе жинақтайды. 2021 жылы АҚШ-тағы дирижерлердің орташа жалақысы 49 130 долларды құрады. 2021 жылдан 2031 жылға дейін дирижерлік жұмыстарының 5% өсуі күтілуде, бұл орташа өсу қарқыны. Александр техникасы орындаушылар мен музыканттарға денедегі кернеуді анықтауға және босатуға көмектесуге арналған. Дирижерлер көбінесе осыған ұқсас техникалармен оқытылады, жоғарғы денедегі бос күйді және тепе-теңдікті сақтауға назар аударады, өйткені қозғалыстарды күшпен жасау нервтерге, бұлшық еттерге және буынға зиян келтіруі мүмкін. Көптеген дирижерлер дирижерлік кезінде оң қолын күшпен лақтырады, бұл арқа және мойын ауруына әкелуі мүмкін, әсіресе қайталамалы қозғалыстардан иық буынының жарақатына ұшыратуы мүмкін. Ұлыбритания Ұлттық денсаулық сақтау қызметі ұсынған дәлелдерді қарастыру Александр техникасының ауырсынуды басуға көмектесетінін көрсетеді: «ұзақ мерзімді арқа ауруы – техника бойынша сабақтар арқа ауруымен байланысты мүгедектілікті азайтуға және ауырсынуды бір жыл немесе одан да көп уақытқа азайтуға көмектеседі; ұзақ мерзімді мойын ауруы – техника бойынша сабақтар мойын ауруын және байланысты мүгедектілікті бір жыл немесе одан да көп уақытқа азайтуға көмектеседі». Дене туралы толыққанды хабардар болу дирижерлерге мансаптарында азау аурулар мен жарақаттарды азайтуға мүмкіндік береді.