Лондонның "Глобус" театры: Шекспир дәуіріндегі тарих

Кіріспе

Лондондағы 16-17 ғасырлардағы театр – тарихи театр.

Глобус театры Уильям Шекспирмен байланысты Лондондағы театр болды. Ол 1599 жылы Саутварк қаласында, Темза өзенінің оңтүстік жағалауына жақын жерде, Шекспирдің актерлік труппасы, Лорд Чемберленнің адамы салған. Театр 1613 жылғы 29 маусымда өртенген. 1614 жылғы маусымда сол жерде екінші Глобус театры салынды және 1642 жылы Лондон театрлары жабылғанға дейін ашық қызмет етті. Мұнда Шекспирдің пьесаларымен қатар, Бен Джонсон, Томас Деккер және Джон Флетчердің алғашқы туындылары да қойылған. 1997 жылы бастапқы театр орнында "Шекспирдің Глобусы" деп аталатын Глобус театрының заманауи реконструкциясы ашылды.

Орналасқан жері

Ескі жалға алу шарттары мен приходтық тізімдерді зерттеу "Глоб" театрын салу үшін алынған жер учаскесінің қазіргі Саутварк Бридж-роудтың батыс жағынан Портер көшесіне дейін шығысқа қарай, ал Парк көшесінен Гейтхаус-сквердің арт жағына дейін оңтүстікке қарай созылғанын көрсетті. Бұл жерді Джон Хемингс пен Генри Конделлдің көршісі, "Чамберлен адамдары" тобының актерлері Томас Бренд жалға беруге ұсынған. Ғимараттың нақты орны 1989 жылға дейін белгісіз болды, сол жылы Үлкен Лондон археологиясы департаменті (қазіргі Лондон археологиясы мұражайы) Парк көшесіндегі Анкор террасасының арт жағындағы тұрақ орнының астынан іргетастың кішкентай бөлігін, соның ішінде бір түпнұсқа тіреуіштің негізін тапты. Іргетастың пішіні қазір жер бетіне көшірілген. Іргетастың көп бөлігі 67–70 Анкор террасасының астында жатқандықтан, одан әрі қазба жұмыстарына рұқсат берілмеді.

Тарих

"Глобус" театры Лорд Чемберленнің адамы болған актерлерге тиесілі еді, олар сонымен қатар театр акционерлері де болды. "Глобус" акционерлерінің алтауының екеуі, Ричард Бербидж және оның інісі Кэтберт Бербидж, барлық акцияның екі еселенген үлесіне ие болды, яғни әрқайсысы 25 пайыз; ал қалған төртеуі, Шекспир, Джон Хемингес, Августин Филлипс және Томас Поуп, бір акцияға ие болды, яғни 12,5 пайыз. (Бастапқыда Уильям Кемпе жетінші серіктес болуы жоспарланған, бірақ ол өзінің үлесін төрт кіші акционерге сатты, олар бастапқыда жоспарланған 10 пайыздан артық үлес алды). Бұл бастапқы үлестер уақыт өте келе жаңа акционерлер қосылғанда өзгерді. Шекспирдің үлесі оның мансабы барысында 1/8-ден 1/14-ке дейін (шамамен 7 пайыз) азайды. "Глобус" 1599 жылы Ричард Бербидждің әкесі Джеймс Бербидж 1576 жылы Шордичте салған "Театр" деп аталатын бұрынғы театрдың ағаштарын пайдаланып салынды. Бурбадждер театр салынған жерді 21 жылға жалға алған, бірақ ғимараттың толық иесі болған. Бірақ үй иесі Джайлс Аллен жалға мерзімі біткен соң ғимарат оның меншігіне өтті деп мәлімдеді. 1598 жылдың 28 желтоқсанында, Аллен елдік үйінде Рождествоны тойлап жатқанда, ағаш ұстасы Питер Стрит, актерлер мен олардың достарының көмегімен "Театрды" бөлік-бөлікке ажыратып, Брайдуэлл маңындағы Стриттің су жағалауындағы қоймасына тасыды. Келесі көктемде ауа райы жақсарғанда, материал Темза арқылы Саутварк, Мейден-Лейннің оңтүстігіндегі батпақты бақшаларға "Глобус" ретінде қайта құру үшін жеткізілді. Бұл жер Темзаның тығыз жағалауынан жүз метрдей қашықтықта, егістік жер мен ашық алаптарға жақын орналасқан. Ол жақсы сусыздалмайтын және өзеннен алыс болғанына қарамастан, әсіресе су тасқан кезде су басуға бейім болды; ғимаратты су деңгейінен жоғары көтеру үшін ағашпен нығайтылған, көтерілген топырақтан жасалған "жаға" құрылуы керек болды. Жаңа театр бұрынғыдан үлкен болды, ескі ағаштар жаңа құрылыстың бір бөлігі ретінде қайта пайдаланылды; "Глобус" Банксайдта жаңадан орнатылған ескі "Театр" емес еді. Ол 1599 жылдың жазында, мүмкін Генрих V қойылымының ашылуына және "ағаш О" ішінде тығылып тұрған спектакль туралы әйгілі сілтемеге орай аяқталды. Бірақ Довер Уилсон ашылу күнін 1599 жылдың қыркүйегіне дейін кейінге жылдырды, "ағаш О" сілтемесінің сыни екенін және сондықтан "Глобустың" ашылу салтанатында қолданылмауы мүмкін екенін айтты. Ол швейцариялық турист Томас Платтердің 1599 жылдың 21 қыркүйегінде Юлий Цезарь қойылымын көргенін сипаттаған есебінің бірінші қойылым болуы мүмкін екенін ұсынады. Бірінші қойылым Джонсонның "Әркім өз мінезінен шығады" спектаклі болды, оның алғашқы сахнасы жыл соңында "құрметті және мейірімді көрермендерді" қарсы алды. 1613 жылдың 29 маусымында "Глобус" театры Генрих VIII спектаклі кезінде өртеніп кетті. Спектакль кезінде атылған театрлық зеңбірек қателік жасап, ағаш арқалықтар мен сабанды тұтандырды. Оқиғаға қатысты сақталған бірнеше құжаттардың біріне сәйкес, бір адамның шалбары өртенген, бірақ оны сыраның бір бөтелкесімен сөндірді, басқа ешкім зардап шеккен жоқ. Ол келесі жылы қайта салынды. Лондонның барлық басқа театрлары сияқты, "Глобус" та Бірінші ағылшын азаматтық соғысының басталуымен жабылды, онда Ұзақ Парламент 1642 жылдың 2 қыркүйегіндегі жарлықпен Лондонның барлық театрларын жапты. Ол 1644-45 жылдары (көбінесе 15 сәуірдегі актінің күні сенімді емес) тұрғын үйлер салу үшін бұзылды. Театрдың 1997 жылы Генрих V қойылымымен ашылған "Шекспирдің Глобусы" деп аталатын заманауи реконструкциясы бар. Бұл 1599 және 1614 жылдардағы ғимараттардың қол жетімді дәлелдеріне негізделген бастапқы жобаның академиялық шамасы және бастапқы театр орнынан шамамен қашықтықта орналасқан. Дәлелдерге сүйенсек, бұл үш қабатты, ашық аспандағы амфитеатр, диаметрі шамамен 100 фут (30 м) және 3000 көрерменге арналған. "Глобус" Венцелас Холлардың ғимараттың эскизінде дөңгелек ретінде көрсетілген, кейіннен ол 1647 жылы Банксайдтан Лондонның ұзын көрінісіне енген. Бірақ 1988-89 жылдары "Глобустың" іргетасының кішкентай бөлігі ашылғанда, ол 20 жақты көпбұрыш екені анықталды. Сахнаның түбінде және оны үш жағынан қоршап тұрған аула болды, бұл есім ескі қонақ үй аулаларынан алынған, онда бір тиынға адамдар ("жерде отырғандар") спектакльді көру үшін шашылған топырақ еденде тұратын, ал оның үстінде балкон болды. Есіктер "тозық үйге" (сахна артындағы аймақ) кіретін, онда актерлер киініп, кірулерін күтетін. Жоғары қабаттар костюмдер мен реквизиттерді және басқару кеңселерін сақтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Балкон музыканттарға арналған, сонымен қатар Ромео мен Джульеттадағы балкондық сахна сияқты жоғарғы кеңістік қажеттіліктері бар сахналар үшін де пайдаланылуы мүмкін. Сахнаны қызылша матамен жабулы болды, бірақ бұл тек қойылымның декорациясы талап еткен жағдайда ғана қолданылды.

The Globe was owned by actors who were also shareholders in the Lord Chamberlain's Men. Two of the six Globe shareholders, Richard Burbage and his brother Cuthbert Burbage, owned double shares of the whole, or 25 per cent each; the other four men, Shakespeare, John Heminges, Augustine Phillips, and Thomas Pope, owned a single share, or 12.5 per cent. (Originally William Kempe was intended to be the seventh partner, but he sold out his share to the four minority sharers, leaving them with more than the originally planned 10 per cent). These initial proportions changed over time as new sharers were added. Shakespeare's share diminished from 1/8 to 1/14 (roughly 7 per cent), over the course of his career. The Globe was built in 1599 using timber from an earlier theatre, The Theatre, which had been built by Richard Burbage's father, James Burbage, in Shoreditch in 1576. The Burbages originally had a 21 year lease of the site on which the theatre was built but owned the building outright. However, the landlord, Giles Allen, claimed that the building had become his with the expiry of the lease. On 28 December 1598, while Allen was celebrating Christmas at his country home, carpenter Peter Street, supported by the players and their friends, dismantled The Theatre beam by beam and transported it to Street's waterfront warehouse near Bridewell. With the onset of more favourable weather in the following spring, the material was ferried over the Thames to reconstruct it as The Globe on some marshy gardens to the south of Maiden Lane, Southwark. While only a hundred yards from the congested shore of the Thames, the piece of land was situated close by an area of farmland and open fields. It was poorly drained and, notwithstanding its distance from the river, was liable to flooding at times of particularly high tide; a "wharf" (bank) of raised earth with timber revetments had to be created to carry the building above the flood level. The new theatre was larger than the building it replaced, with the older timbers being reused as part of the new structure; the Globe was not merely the old Theatre newly set up at Bankside. It was probably completed by the summer of 1599, possibly in time for the opening production of Henry V and its famous reference to the performance crammed within a "wooden O". Dover Wilson, however, defers the opening date until September 1599, taking the "wooden O" reference to be disparaging and thus unlikely to be used in the Globe's inaugural staging. He suggests that the account of Thomas Platter, a Swiss tourist, describing a performance of Julius Caesar witnessed on 21 September 1599 describes the more likely first production. The first performance for which a firm record remains was Jonson's Every Man out of His Humour—with its first scene welcoming the "gracious and kind spectators"—at the end of the year. On 29 June 1613, the Globe Theatre went up in flames during a performance of Henry VIII. A theatrical cannon, set off during the performance, misfired, igniting the wooden beams and thatching. According to one of the few surviving documents of the event, no one was hurt except a man whose burning breeches were put out with a bottle of ale. It was rebuilt in the following year. Like all the other theatres in London, the Globe was closed down by the outbreak of the First English Civil War, when the Long Parliament closed all London theatres by an ordinance dated 2 September 1642. It was pulled down in 1644–45 (the commonly cited document dating the act to 15 April 1644 is not reliable) to make room for tenements. A modern reconstruction of the theatre, named "Shakespeare's Globe", opened in 1997, with a production of Henry V. It is an academic approximation of the original design, based on available evidence of the 1599 and 1614 buildings, and is located approximately from the site of the original theatre. The evidence suggests that it was a three storey, open air amphitheatre approximately 100 feet (30 m) in diameter that could house up to 3,000 spectators. The Globe is shown as round on Wenceslas Hollar's sketch of the building, later incorporated into his etched Long View of London from Bankside in 1647. However, in 1988–89 the uncovering of a small part of the Globe's foundation suggested that it was a polygon of 20 sides. At the base of the stage and surrounding it on three sides, there was an area called the yard, the name deriving from the old inn yards, where, for a penny, people (the "groundlings") would stand on the rush strewn earthen floor to watch the performance. and a balcony above it. The doors entered into the "tiring house" (backstage area) where the actors dressed and awaited their entrances. The floors above may have been used as storage for costumes and props, and management offices. The balcony housed the musicians, and could also be used for scenes requiring an upper space, such as the balcony scene in Romeo and Juliet. Rush matting covered the stage, although this may only have been used if the setting of the play demanded it.

Атауы, ұраны және туы

Глобус театрының аты латын тіліндегі totus mundus agit histrionem ("Бүкіл әлем актер ойнайды") деген сөз тіркесіне сілтеме жасайды деп есептеледі, бұл өз кезегінде quod fere totus mundus exerceat histrionem ("өйткені бүкіл әлем ойын алаңы") деген сөзден алынған. Бұл сөздерді сатирикалық римдік автор Петроний айтқан, ол Бурбаджтер заманында Англияда кең таралған. Осыған орай, "Totus mundus agit histrionem" театрының ұраны ретінде қабылданды делінеді. Алайда, Петронийден алынған ұран мен театр арасындағы байланыс кейінірек туындаған болуы мүмкін, осы туралы алғаш Шекспирдің өмірбаянын зерттеген Уильям Олдс айтқан. Ол өзінің ақпаратының көзі ретінде бір кезде қол жеткізген Харлеян қолжазбаларының көшірмесін көрсеткен. Олдстың әдеби мұрагері Джордж Стивенс бұл ақпаратты жақсы ниетпен қайталады, бірақ қазір бұл әңгіме "күдікті" деп саналады, Олдс "сенімсіз жұртшылықты" адасқа салуға тырысқан. Шекспирді зерттеуші Эдмонд Малоун Олдстың болжамын одан әрі дамытып, театрдың туында Жер шары бейнесі сомдалған, ал оның үстінде Геркулес тұрған девиз болғанын хабарлады. Замандас театрға барушыларға таныс тағы бір сілтеме – 12 ғасырлық философ Джон Солсберидің "Поликратикус" еңбегінің үшінші кітабындағы "Театрум Мунди" ("Әлем – театр") атты философиялық толғауы. Бұл еңбекте Киелі кітаптан және ежелгі авторлардан алынған театрлық метафоралар туралы әңгімелер де бар. 1595 жылы қайта басылған бұл кітап кеңінен таралып, көп оқылды. Сыни тұрғысынан талдаушы Эрнст Курций, аталған есімді Петронийдің еңбектерінен гөрі, Джон Солсберидің түсіндірмелері театр атына ұсыныс жасағанын айтады. Классикалық түбірлерді түсінудің барлық мүмкіндігі болған. Шекспирдің "Гамлет" пьесасының (2-әрекет, 3-сахна) "Геркулес [ ] және оның жүгін ұрлап кетті" деген сөзі, Блэкфриарс театрының бала актерлері Глобус театрының клиенттерін тартып алып жатқанын көрсетеді, бұл метафораға сілтеме. Глобус театрының актері Ричард Бербидждің қайтысы жөніндегі жоқтау театрының туында Атлас құдайы бейнеленгенін көрсетеді, бірақ мифологияда Атлас пен Геркулес бір-бірімен алмастырылатын тұлғалар, өйткені Геркулестің бір міндеті Атласты оның ауыр жүгінен босату болған. Г. Б. Харрисон "Сізге ұнағандай" (Penguin Books, 1953) басылымына жазған кіріспесінде Жакестің "Бүкіл әлем – сахна" (2-әрекет, 7-сахна) деген сөзінде Глобус театрының ұранына сілтеме жасағанын айтады.

The name of the Globe supposedly alludes to the Latin tag totus mundus agit histrionem ("all the world plays the player"), in turn derived from quod fere totus mundus exerceat histrionem—"because all the world is a playground"—from Petronius, the satirical Roman author who had wide circulation in England in the Burbages' time. Totus mundus agit histrionem was, according to this explanation, therefore adopted as the theatre's motto. It seems likely, however, that the link between the supposed motto from Petronius and the theatre was made only later, originating with the industrious early Shakespeare biographer William Oldys, who claimed as his source a loaned copy of the Harleian Manuscripts to which he once had access. This was repeated in good faith by his literary executor George Steevens, but the tale is now thought "suspicious", with Oldys perpetrating a "hoax on his credulous public". The Shakespearean editor Edmond Malone took Oldys's conjecture further, by reporting that the motto was on the theatre's flag of a globe of the Earth on the shoulders of Hercules. Another allusion, familiar to the contemporary theatre goer, would have been to Teatrum Mundi ("Theatre of the World"), a meditation by the twelfth century philosopher John of Salisbury, in his Policraticus, book three. This included a discourse on theatrical metaphors from the Bible and from many authors from classical antiquity. Reprinted in 1595, it was in wide circulation and much read. Critic Ernst Curtius has described how it was John of Salisbury's commentary, rather than the works of Petronius, that suggested the name. There would have been a ready understanding of the classical derivation. Shakespeare's complaint in Hamlet (act 2, scene 3) likening the child actors of the Blackfriars Theatre stealing the Globe's custom as "carrying off Hercules [ ] and his load too" alludes to the metaphor. An elegy on the death of Globe actor Richard Burbage alludes to the god Atlas on the theatre's flag, but in mythology the figures of Atlas and Hercules can be interchangeable, as one of the labours of Hercules was to relieve Atlas of his burden. G. B. Harrison, in his introduction to an edition of As You Like It (Penguin Books, 1953), perceives that Jaques is making reference to the Globe Theatre's motto in his "All the world's a stage" speech (act 2 scene 7).