Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тавастия (; Тавастланд;; Ескі орыша Ямь немесе Емь) – Финляндияның оңтүстігіндегі тарихи провинция. Ол Финляндияның дұрыс бөлігімен, Сатакунтамен, Остроботниямен, Савониямен және Уусимаамен шектеседі.
Historical province in the south of Finland
Tavastia (; Tavastland; ; Old Russian Ямь or Емь) is a historical province in the south of Finland. It borders Finland Proper, Satakunta, Ostrobothnia, Savonia and Uusimaa.
Әкімшілік
1997 жылдан 2010 жылға дейін Тавастия Оңтүстік Финляндия және Батыс Финляндия әкімшілік провинциялары арасында бөлінген. Алайда, бұл провинциялар таратылды және Тавастия қазір Финляндияның бес аймағына бөлінген: негізінен Тавастия Proper (Канта Хяме), Пайянье Тавастия және Орталық Финляндия, сондай-ақ Пирканмаа және Кюменлааксо аймақтарында шағын бөліктер. Тавастия – Тавастия Proper аймағының латынша атауы. Бүгінде бұл аймақ Хяме аймағы деп аталады және ол тарихи Тавастия провинциясының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.
From 1997 to 2010 Tavastia was divided between the administrative provinces of Southern Finland and Western Finland. However, these provinces have been abolished, and Tavastia is now divided among five regions of Finland: mainly Tavastia Proper (Kanta Häme), Päijänne Tavastia and Central Finland with smaller parts in Pirkanmaa and Kymenlaakso. Tavastia is the Latin name for the Tavastia Proper. Today the area is called Häme region and it is located in the southwestern section of the historical Tavastia province.
Тарих
Тавастиялықтар алғаш рет викинг дәуіріндегі рун тасында есімдері тілге алынған, ол қазіргі Швецияның Гевле қаласында орналасқан (Gs 13). Сол кезде Тавастия «тұзды теңізден тұзды теңізге дейін» созылып, финдердің қоныстанған Оңтүстік-Батыс Финляндиясын өз ішінде қамтыған. Тавастия аймағында көптеген тарихи алдындағы қару-жарақтар, мысалы, Ульфберт қылыштары және төбелік бекіністер табылған, бұл оның зор тарихи маңызын көрсетеді. Тавастиялықтардың дүниетанымы фин мифологиясымен қалыптасқан. Тавастияның тарихқа дейінгі дәуірі 1239 немесе 1249 жылдардағы Екінші швед крест жорығымен аяқталды деп санауға болады, осы кезде ол Швецияның құрамына енген. Хем қамалының құрылысы 1260 жылдары Биргер Ярлдың бұйрығымен басталды. Ол үш Slottslänen – «қамал феодалары, қамал округтері», жекеше Slottslän – олардың ішіндегі бірі болды, ал қалған екеуі – Финляндиядағы Турку (Або) және Карелиядағы Випури (Виборг) қамалдары еді. 1323 жылғы Нётеборг бейбіт шартынан кейін қамал шығысқа қарсы қорғаныс ретінде маңыздылығын жоғалтты, бірақ әкімшілік орталық болып қала берді. 1809 жылдың қыркүйегінде Финляндия Ресейге өткен кезде, провинция Швеция құрамынан шықты. Бүгінде провинциялардың әкімшілік функциялары жоқ, бірақ олар Финляндия мен Швецияда тарихи мұра ретінде сақталған. Бұл аймақта тас дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Солтүстік Тавастия ұзақ жылдар бойы Сами аңшы-жинаушыларының мекендеген және фин аңшыларының келіп-кетіп жүрген жабайы жері болды. Тек орта ғасырдың соңында ғана провинцияның солтүстік бөліктеріне ауыл шаруашылығы біртіндеп енгізілді. 19 ғасырда орман өнеркәсібінің өркендеуі аймаққа жаңа байлық әкеле бастады. Нэсиярви және Ванаявеси су жолдары ағаштарды оңай тасымалдауға мүмкіндік берді. Қағаз өнеркәсібінің ең ірі орталықтары Мэнтта және Валькаоски болды және олар әлі де солай. Дегенмен, тарихи Тавастиядағы ең маңызды өнеркәсіптік орталық – Тампере, онда 19 ғасырдың басынан бері бірнеше ірі тоқыма және металл фабрикалары жұмыс істеп келеді.
The Tavastian is mentioned for the first time in a Viking Age runestone, which is located in present day Gävle, Sweden (Gs 13). At that time, Tavastia extended 'from salt sea to salt sea,' encompassing the inhabited Southwest Finland of the Finns in its curve. Numerous prehistoric weapons, like Ulfberht swords, and hillforts have been unearthed in the Tavastia region, indicative of its rich historical significance. The worldview of the Tavastians has been shaped by Finnish mythology. The prehistoric era of Tavastia can be said to end with the Second Swedish Crusade in 1239 or 1249, when it became part of Sweden. The construction of the Häme castle began in the 1260s, on the orders of Birger Jarl. It was to be the centre of the three Slottslänen "castle fiefs, castle counties", sg. Slottslän the other two being the castle of Turku (Åbo) in Finland Proper and Viipuri (Viborg) castle in Karelia. After the peace Treaty of Nöteborg in 1323 the castle lost some of its importance as a defence against the East but remained an administrative centre. When Finland was ceded to Russia in September 1809, the province ceased to be a part of Sweden. The provinces have no administrative function today but live on as a historical legacy in both Finland and Sweden. The province has been inhabited since the Stone Age. Northern Tavastia was for a long time a wilderness inhabited by Sami hunter gatherers and frequented also by Finnish hunters. Only during the late Middle Ages was agriculture slowly introduced to the northern parts of the province. In the 19th century, the growth of the forest industry started to bring new wealth to the area. The waterways of Näsijärvi and Vanajavesi provided easy transport for timber. The most notable centres of the paper industry were, and still are, Mänttä and Valkeakoski. The most notable industrial center in historical Tavastia, however, is Tampere, where a number of large textile mills and metal factories have been operating since the early 19th century.
География
Батыс Тавастия үлкен Кокемеенжоки су алабының екі жағына созылады. Шығыс Тавастияда Пейянне Тавастия және Орталық Финляндия аймақтары Пейянне көлінің жағалауында орналасқан. Облыстың оңтүстік шекарасы шамамен Салпаусселкя қыратымен өтеді. Облыстың оңтүстік бөлігі далалар, егістік алқаптар мен орманды араласқан жазықтардан тұрады. Солтүстікке қарай жер біртіндеп көтеріліп, төбелі болады. Сонымен қатар, егістік жердің үлесі азайып, орман мен сортаңды далалар басымдыққа ие болады. Тавастияның солтүстік шекарасы Орталық Финляндияда жатыр. Бұл аймақ ескі провинциялық жүйе округтік жүйемен алмастырылған кезде ғана қоныстанғандықтан, бұл жердегі көне провинциялық шекара нақты емес. Осыған ұқсас жағдай Пирканмаада орналасқан Сатакунтамен солтүстік-батыс шекарасына да қатысты. Алғашқы қоныстану үлгісінің нәтижесінде, елді мекендер су жолдарының және әсіресе ірі көлдерді қоршаған алқаптар маңында орналасқан. Көлдерде жүзуге болады, бірақ Кюмийоки және Кокемеенжоки өзендерінің арпаттары теңізге қарай жүзуді шектейді. Сол сияқты, көлдер үш жеке жүзуге болатын аймақты құрайды. Насиярви көлі Тампереден солтүстікке қарай 100 километрден астам қашықтыққа жүзуге мүмкіндік береді, ал Пыхаярви, Ванаявеси және Ройне көлдері 19 ғасырдан бері каналдармен байланысып, тағы бір маңызды су жолын құрады. Ал Пейянне көлі, Финляндиядағы екінші үлкен көл, Лахти мен Пейянне Тавастияны Орталық Финляндия және Ювяскюлямен байланыстырады.
Western Tavastia extends over both sides of the great Kokemäenjoki drainage basin. In Eastern Tavastia, the regions of Päijänne Tavastia and Central Finland are located around the shores of Lake Päijänne. The Southern borders of the province roughly follow the Salpausselkä ridge. The Southern parts of the province consist of plains intermixed with fields and forests. Towards the north, the land gradually rises and becomes more hilly. At the same time, the proportion of cultivated land decreases, and forest and heath become increasingly dominant. The northern boundary of Tavastia is in Central Finland. As this area was settled only at the time of the replacement of the old provincial system with the county system, the ancient provincial boundary is uncertain in this area. The same applies to the northwestern border with Satakunta, which is located in Pirkanmaa. As a result of the original pattern of settlement, the inhabited areas are located around the waterways, fields encircling especially the largest lakes. The lakes are navigable but the rapids of Kymijoki and Kokemäenjoki restrict navigation to the sea. Similarly, the lakes form three separate navigable areas. Lake Näsijärvi can be navigated for over 100 kilometers north of Tampere, while the lakes Pyhäjärvi, Vanajavesi and Roine have been connected by canals since the 19th century, forming another significant waterway. On the other hand, Lake Päijänne, the second largest lake in Finland, connects Lahti and Päijänne Tavastia to Central Finland and Jyväskylä.
Геральдика
1560 жылы Швеция патшасы Густав I-нің жерлеу рәсімінде берілген қару. Герб герцог тажымен безендірілген, бірақ фин дәстүрі бойынша ол швед графының тажына көбірек ұқсайды. Сипаттама: "Қызыл түс, алтын түсті өтетін мысық, құлақтары қара; жоғарғы бөлігінде алты ұшы бар үш жұлдыз, төменгі бөлігінде төрт ақ гүл."
Arms granted at the burial of Gustav I of Sweden in 1560. The arms are crowned by a ducal coronet, though by Finnish tradition this more resembles a Swedish count's coronet. Blazon: "Gules, a lynx passant or, ear tufts sable; in chief three mullets of six, in base four roses, all argent".