Жаңазеландия әдебиетінің көрнекті өкілі Фрэнк Сарджесон

Кіріспе

Жаңа Зеландия жазушысы (1903–1982)

Фрэнк Саргесон (/s//ɑ:r//dʒ//ə//s//ən/) (нағыз аты Норрис Фрэнк Дейви; 23 наурыз 1903 – 1 наурыз 1982) – Жаңа Зеландияның әңгімеші және романист жазушысы. Гамильтон қаласында туған Саргесон орташа топтың және қатаң діни тәрбиесінде өсті, алғашқыда заңгер болып жұмыс істеді. Екі жыл Ұлыбританияда болып, елге оралғаннан кейін кеңсе кызметкері ретінде жұмыс істеген соң, гомосексуалдық қарым-қатынас үшін ар-ұяты жоқ шабуыл жасады деген айыппен сотталды және бір кезде туысының шаруашылығына көшіп кетті. 1920-ші жылдардың соңында бірнеше әңгіме жазып, жариялағаннан кейін, ол жазуға толыққандай көңіл бөлді және өмірінің соңына дейін ата-анасының демалыс үйіне көшіп барды. Саргесон Жаңа Зеландия әдебиетінде ықпалды тұлғаға айналды, ал оның шығармалары Жаңа Зеландия әдебиетіне зор үлес ретінде танылды. Саргесон минималистік және қарапайым стильмен, бақытсыз және оқшауланған еркек кейіпкерлерге назар аударумен ерекшеленеді, сонымен қатар әдебиетке күнделікті қолданылатын Жаңа Зеландия ағылшын тілін енгізгені үшін мақталады. 1930 және 1940 жылдары қырықтан астам әңгіме жариялады, ал кейінгі туындыларына роман, пьеса және автобиография кірді. Ол сондай-ақ басқа жас Жаңа Зеландия жазушыларына, әсіресе Джанет Фреймге кеңес беріп, қолдау көрсетті.

Ерте өмір және білім

Саргесон 1903 жылдың 23 наурызында Жаңа Зеландияның Гамильтон қаласында төрт баланың екіншісі болып дүниеге келді. Туған кездегі аты Норрис Франк Дейви еді, бірақ кейіннен анасы Рейчел Саргесонның тегін қабылдады. Ол Гамильтон Вест мектебін, содан кейін Гамильтон орта мектебін бітірді. 1921 жылдан бастап адвокат кеңселерінде жұмыс істеді және Окленд университетінің колледжі арқылы заңды қашықтықтан оқыды. Өмірінің қалған бөлігінде ол толық уақытты жазушы ретінде бақта тұрды. Осы кезде ол өзінің қылмыстық ісін жасыру үшін, ата-анасының орта таптың құндылықтарын қабылдамауына байланысты және әкесінің ағасы Оукли Саргесонға құрмет көрсету үшін Фрэнк Саргесон есімін қабылдады. 1935 жылдан бастап ол жазу әлемінде танымал бола бастады, «Tomorrow» журналына қысқа әңгімелер жазды. Осы кезеңдегі оның қысқа әңгімелері оның стилін сипаттайтын ерекшеліктерді көрсетті: минималистік және қатал стильдегі баяндау және кейіпкерлер, сондай-ақ күнделікті Жаңа Зеландия тіліндегі ағылшын тілін қолдану. «Caxton Press» баспасында жарияланды. Ол оң пікірлерге ие болды, бірақ коммерциялық жағынан сәтті болмады. 1945 жылы жергілікті кеңес Саргесонға оның отбасылық жеріндегі ескірген бақты бұзу керектігін хабарлады. Саргесонның сол кезде ақшасы аз болды, бірақ ол әкесін мүлікті оған сыйға беруге көндірді. Осы заңды рәсімнің аясында, 1946 жылдың ақпан айында ол ресми түрде атын Фрэнк Саргесон деп өзгертті. 1949 жылы Саргесон өзінің алғашқы толық романын – «Мен арманымда көрдім» атты кітабын жариялады. Романның бірінші бөлігі «Penguin New Writing» журналында және «Caxton Press» мен «Reed & Harris» баспаларында шағын кітап ретінде жарияланды. Англия мен Жаңа Зеландияда сыншылар пікірлері әртүрлі болды. Саргесон Жаңа Зеландияның әдеби таланттарын дамытуды және насихаттауды жалғастырды, «Өзіміз үшін сөйлейік» кітабындағыдай, жас жазушы және ақын Джанет Фреймді 1955 жылы өзінің меншігіндегі бұрынғы әскери казармада тұруға шақырды. Ол 1955 жылдың сәуірінен 1956 жылдың шілдесіне дейін әскери казармада тұрып, жұмыс істеді, соның нәтижесінде өзінің алғашқы толық романын – «Көңіл көтеруші сұрақтар» (Pegasus, 1957) шығарды. Кейін ол өзінің автобиографиясында – «Менің үстелімдегі періште» кітабында осы кезең туралы жазды. Ол Морис Дагган және Джон Рис Коул сияқты басқа жас жазушылардың да досы және ұстазы болды. 1953 жылы Саргесонның 50 жылдық мерейтойына орай «Landfall» журналы «Фрэнк Саргесонға хат» атты мақаласын жариялады, оны оның Жаңа Зеландиялық әріптестерінің он алтысы қол қойды, олардың ішінде Фрейм, Дагган, Дэвид Баллантайн, Билл Пирсон, Хелен Лилиан Шоу және басқалар болды. Хатта Саргесонның Жаңа Зеландия әдебиетіне қосқан үлесі мақталып, ол «жаңа зеландиялықтың өзінің еліне адал және жоғары көркемдік деңгейдегі туынды жариялай алатынын және осы мақсатта ескі әлемнің мәдени орталықтарына жер аударудың қажеті жоқ екенін» және «біздің әдеп-ғұрыптарымыз бен мінез-құлқымыз әдебиеттің тұрақты болуына басқа елдердің әдебиеттері сияқты жақсы негіз болатынын» көрсетті. Сол басылымның редакторлық мақаласында Чарльз Браш Саргесонның туған күні жеке оқиға ғана емес екенін айтты: «Ол өзінің батылдығы мен қабілеті арқылы жазушы бола алатынын және Жаңа Зеландияда өмір сүруге тырыса алатынын көрсетті, ал кейінгі барлық жазушылар оған қарыздар». Ол кезде Саргесонның мансабы аяқталып қалғандай көрінді; оның 1950 жылдардағы әдеби шығармашылығы баяулады, тек бір повесть, екі әңгіме және қысқа очерк, екі жартылай аяқталған пьесасы ғана жарық көрді. 1950 жылдары бастаған екі пьесасы, «Баспақ пен жұмыртқа» комедиясы және «Егін егу уақыты» драмасы екеуі де 1960 жылдардың басында Оклендте қойылды. 1950 жылдардың соңында аяқтаған, бірақ жариялану үшін күрескен «Бір пионның естеліктері» романы, ақыры 1965 жылы Лондон баспасында жарық көрді. Сол жылы ол «Жалғыз басып өту, рахмет» атты қысқа әңгімесі үшін Жаңа Зеландия Банкі Кэтрин Мэнсфилд Мемориалдық сыйлығын жеңіп алды. 1980 жылға дейін қысқа көркем шығармалар жазады және жариялай берді, содан кейін денсаулығы нашарлай бастады. Саргесон өзінің мүлкін досы Кристин Коул Кэтлиге қалдырды, ол кейіннен Франк Саргесон қорына негіз салды. Ол қайтыс болғаннан кейін, қор оның бағын қалпына келтіріп, жұртшылыққа ашты. 1990 жылы Саргесонның күл-талқаны үйге шашылып, оның сыртына: «Осы жерде Жаңа Зеландия әдебиетінің бастауы болды» деген жазу қойылды. 1987 жылы қор Жаңа Зеландия жазушыларына көмек көрсету үшін Жаңа Зеландияның әдеби сыйлығы – Саргесон стипендиясын құрды. Бұл сыйлықты алған жазушылардың арасында Джанет Фрейм (ол 1987 жылы сыйлықты алған алғашқы жазушы болды) бар. 2013 жылдан бастап стипендияны Grimshaw & Co заң фирмасы демеушілік етеді және ол қазір Grimshaw Sargeson стипендиясы деп аталады. 2003 жылдан бастап (Саргесонның туғанына жүз жыл толғанда) Вайкато университетінде жыл сайын атақты Жаңа Зеландиялық жазушылармен Франк Саргесонның естелік лекциясы оқылады, ал 2019 жылдан бастап университет оның құрметіне арналған қысқа әңгімелер байқауын – Саргесон сыйлығын ұйымдастырады.

Sargeson was born in Hamilton, New Zealand on 23 March 1903, the second of four children. His name at birth was Norris Frank Davey but he would later adopt the surname of his mother, Rachel Sargeson. He attended Hamilton West School followed by Hamilton High School. From 1921 onwards he worked in solicitors' offices and studied law by distance through Auckland University College, He was to remain at the bach as a full time writer for most of the rest of his life. It was at this time that he began using the name Frank Sargeson, in part to hide his criminal conviction, in part as a rejection of his parents' middle class values, and in part in tribute to his uncle Oakley Sargeson. He began to establish a reputation in the writing world from 1935 onwards, with short stories contributed to the left wing magazine Tomorrow. His short stories from this time demonstrate the features that would come to characterise his style: minimalist and austere narration and characters, and the use of everyday New Zealand spoken English, was published by Caxton Press. It received favourable reviews but was not commercially successful. In 1945, the local council informed Sargeson that the decrepit bach on his family's property had to be demolished. Sargeson had little money this time but managed to persuade his father to gift the property to him. It was as part of this legal transfer, in February 1946, that he formally changed his name by deed poll to Frank Sargeson. In 1949, Sargeson published his first full length novel, I Saw in My Dream. The first part of the novel had already been published in Penguin New Writing and as a small book by Caxton Press and Reed & Harris. Reviews were unenthusiastic and mixed in both England and New Zealand. Sargeson continued to nurture and promote New Zealand literary talent, as he had with Speaking for Ourselves, most notably by inviting the young author and poet Janet Frame to live in the former army hut on his property in 1955, not long after her discharge from Seacliff Lunatic Asylum. She lived and worked in the army hut from April 1955 to July 1956, producing her first full length novel Owls Do Cry (Pegasus, 1957), Later, she wrote about this period in her autobiography, An Angel at my Table. He was also a friend and mentor to other young writers such as Maurice Duggan and John Reece Cole. In 1953, to mark Sargeson's fiftieth birthday, Landfall published "A Letter to Frank Sargeson", written and signed by sixteen of his fellow New Zealand writers, including Frame, Duggan, David Ballantyne, Bill Pearson, Helen Lilian Shaw and others. The letter praised Sargeson for his contributions to New Zealand literature, saying that he had "proved that a New Zealander could publish work true to his own country and of a high degree of artistry, and that exile in the cultural centres of the old world was not necessary to this end", and "revealed that our manners and behaviour formed just as good a basis for enduring literature as those of any other country". In the editorial to that same issue, Charles Brasch commented that Sargeson's birthday was more than a merely personal occasion: "By his courage and his gifts he showed that it was possible to be a writer and contrive to live, somehow, in New Zealand, and all later writers are in his debt." At this time it seemed that Sargeson's career might be over; his literary output during the 1950s had slowed, with only one novella, two short stories and a short essay, and two partially completed plays. The two plays he had begun in the 1950s, the comedy The Cradle and the Egg and the drama A Time For Sowing, were both produced in Auckland in the early 1960s, Memoirs of a Peon, a novel he had completed in the late 1950s but struggled to get published, was finally published in 1965 by a London publisher, and in that same year he won the Bank of New Zealand Katherine Mansfield Memorial Award for the short story "Just Trespassing, Thanks". He continued to write and publish short fiction until 1980, when his health began to decline. Sargeson left his estate to his friend Christine Cole Catley who later launched the Frank Sargeson Trust. After his death, the Trust restored his bach and opened it to the public. In 1990, Sargeson's ashes were scattered on the property, and a sign was put up outside the bach stating: "Here a truly New Zealand literature had its beginnings". In 1987, the Trust established the Sargeson Fellowship, a New Zealand literary award, to provide assistance to New Zealand writers. Some writers who have received the award include Janet Frame (who was, appropriately, the first writer to receive the award in 1987), Since 2013, the fellowship has been sponsored by law firm Grimshaw & Co and it is now known as the Grimshaw Sargeson Fellowship. Since 2003 (the centenary of Sargeson's birth), the Frank Sargeson Memorial Lecture has been delivered every year at the University of Waikato by a notable New Zealand writer, and since 2019 the University has sponsored a short story prize, the Sargeson Prize, in his honour.