Кіріспе

Австралиялық романист Питер Филип Кэри АО (7 мамыр 1943 жылы туған) – австралиялық романист. Ол Букер сыйлығын екі рет жеңіп алған бес жазушының бірі – қалғандары Дж. Г. Фаррелл, Дж. М. Кутзе, Хилари Мантел және Маргарет Этвуд. Кэри алғашқы Букер сыйлығын 1988 жылы «Оскар мен Люсинда» романы үшін, ал екінші Букер сыйлығын 2001 жылы «Келли бандысының нағыз тарихы» үшін жеңіп алды. 2008 жылдың мамыр айында ол «Букер сыйлығының ең жақсысы» номинациясына ұсынылды. Кэри үш рет Майлс Франклин сыйлығын жеңіп алды және әдебиет бойынша Нобель сыйлығына Австралиядан үміткер ретінде жиі есімдері аталады. Ол көркем әдебиет жазумен қатар, Вим Вендерспен бірлесіп «Әлемнің соңына дейін» фильмінің сценарийін жасады және он тоғыз жыл бойы Нью-Йорк қалалық университетінің Хантер колледжіндегі Шығармашылық жазу магистрі бағдарламасының директоры қызметін атқарды.

Ерте өмір және мансап: 1943-1970

Питер Кэри 1943 жылы Виктория штатының Баккус-Марш қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы «Кэри Моторс» деген Холден автокөліктерін сатумен айналысқан. 1948-1953 жылдары Баккус-Марш мемлекеттік мектебінде оқыды, содан кейін 1954-1960 жылдары Джилонг грамматикалық мектебінде білім алды. 1961 жылы Кэри Мельбурндағы Монаш университетіне химия және зоология мамандықтары бойынша түсіп, бірақ көлік апаты мен қызығушылықтың болмауы себептілі оқуын аяқтамады. Университетте ол өзінің алғашқы әйелі Ли Уитманмен танысты, ол неміс тілі мен философияны оқыды және ол да оқуын доғарды. 1962 жылы Кэри жарнама саласында жұмыс істей бастады. 1962 мен 1967 жылдар аралығында ол Volkswagen және Lindeman's Wine компанияларының науқандарында қатысқан, соның ішінде әртүрлі Мельбурн агенттіктерде жұмыс істеді. Оның жарнамалық жұмысы оны ескі жазушылармен таныстырды, олар оған Еуропа мен Американың жаңағы әдебиеттерін ұсынды: «Мен Барри Оукли мен Моррис Лурри сияқты адамдармен жарнамада жұмыс істегенге дейін білім алмадым, ал Брюс Петтінің кеңсесі жанында болды». Осы кезеңде ол көп оқыды, әсіресе Сэмюэл Беккет, Уильям Фолкнер, Джеймс Джойс, Франц Кафка және Габриэль Гарсия Маркес еңбектерін оқыды, сондай-ақ 1964 жылы, Уитманға үйленген жылы, өзі жазған алғашқы туындысынан бас тарту туралы хабарлама алды. Келесі бірнеше жылда ол бес роман жазды: «Контакттар» (1964–1965), «Бұл жерден басталады, осы жерден аяқталады» (1965–1967), «Сәтсіздік машинасы» (1966–1967), «Вог» (1969) және «Мари [sic] Селесте» кемесіндегі оқиғалар (1971). Олардың ешқайсысы жарияланбады. Sun Books «Сәтсіздік машинасы» романын қабылдады, бірақ оны басып шығармады, ал «Мари Селесте» кемесіндегі оқиғалар Outback Press баспасынан қабылданып, кейін Кэридің өзі кері қайтарып алды. Осы кезеңдегі осы және басқа да жарияланбаған қолжазбалар – жиырма бір әңгімелерді қоса алғанда – қазір Квинсленд университетінің Фрайер кітапханасында сақталады. Кэридің 1960 жылдары жарық көрген жалғыз туындылары «Контакттар» (осы аттас, жарияланбаған романнан алынған қысқаша үзінді, Under Twenty Five: An Anthology, 1966) және «Ол оянады» (қысқа әңгіме, Australian Letters, 1967) болды. Онжылдықтың соңында Кэри мен Уитман «өзін-өзі жек көрудің белгілі бір дәрежесімен» Австралияны тастап, Еуропа мен Иран арқылы саяхаттап, 1968 жылы Лондонда қоныстанды, онда Кэри жоғары бағаланған жарнамалық мәтіндерді және жарияланбаған әдеби туындыларын жазуын жалғастырды.

Ортаңғы мансап: 1970-1990

1970 жылы Австралияға оралған Кэри Мельбурн мен Сиднейде жарнамалық жұмыс істеді. Ол сонымен қатар жазуын жалғастырды және біртіндеп редакторлармен байланыс орнатып, «Меанжин» және «Nation Review» сияқты журналдар мен газеттерде қысқа әңгімелер жариялады. Олардың көпшілігі оның 1974 жылы жарық көрген «Тарихтағы тоқпан» атты алғашқы кітабына енді. Сол жылы Кэри Сиднейдегі Бальменге Grey Advertising компаниясында жұмыс істеуге көшті. 1976 жылы Кэри Квинслендке көшіп, Брисбеннің солтүстігіндегі Яндина қаласындағы Starlight деген баламалы қауымдастыққа қосылды. Ол 1970 және 1980 жылдары бірге өмір сүрген суретші Марго Хатчесонмен бірге тұрды. Кэри үш апта бойы Яндинада Грей үшін жазып, төртінші аптаны Сиднейдегі агенттікпен өткізді. Осы кезеңде ол «Соғыс қылмыстары» (1979) жинағына енген әңгімелерді, сондай-ақ өзінің алғашқы романы «Бақыт» (1981) шығарды. 1980 жылы Кэри Банни МакСпедденмен серіктестікте Сиднейде орналасқан McSpedden Carey Advertising Consultants жеке жарнама агенттігін құрды. Көп жылдық айырылыстан кейін Ли Уитман 1980 жылы қайтадан үйлену үшін ажырасуды сұрады, ал Питер келісті. 1981 жылы ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі Беллингенге көшті. Ол жерде 1985 жылы жарық көрген «Илливакер» романын жазды. Сол жылы ол театр режиссері Элисон Саммерске үйленді. Майк Муллинс және композитор Мартин Армигермен бірлесіп жазған «Illusion» мюзиклі 1986 жылы Аделаида өнер фестивалінде қойылды, ал мюзиклдің студиялық жазбасы 1987 жылы ARIA сыйлығына ұсынылды (Кэри лирик ретінде). Онжылдық – және Кэридің австралиялық карьерасының кезеңі – «Оскар мен Люсинда» (1988) романының жарық көргенімен аяқталды. Роман Букер Макконнелл сыйлығын жеңіп алды (сол кезде осылай аталды) және авторға халықаралық танымалдылық әкелді. Кэри романның шабытының бір бөлігі Беллингенде өткен уақытынан алынғанын түсіндірді:

– Мен Беллингенде елде тұрдым. Кішкентай шіркеу жол бойында тұрды, оны алып кетуге тырысты. Мен сол жерге қарап тұрып, 200 жыл бұрын бұл жер аборигендердің әңгімелеріне толы болған деп ойладым. Сондықтан мен өзім білетін, менің көз алдымнан жоғалып бара жатқан шіркеудің қалай келгенін ойладым. Мен оны зақымсыз, бүтін күйінде келгім келді. Мен оны кемемен әкелеміз деп ойладым. Бұл мүлдем қисынсыз ой, түс сияқты. Мен сол шіркеуді, ағаштан салынған шіркеуді, дәл мен көргендей, сол аңғардағы шіркеуді Беллинген өзенімен баржамен, арман сияқты ландшафтқа қарай жылжи отырып, көргім келді.

Нью-Йоркке көшіп келу: 1990 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Кейри McSpedden Carey-дегі үлесін сатты және 1990 жылы Элисон Саммерс пен ұлымен Нью-Йоркке көшті, онда Нью-Йорк университетінде шығармашылық жазу пәнін оқытты. Кейін ол Нью-Йорк оның бірінші таңдауы болмағанын және сол жерге көшу әйелінің идеясы болғанын айтты. Кейри мен Саммерс төрт жылдық ажырасып жүргеннен кейін 2005 жылы ажырасты. Қазір Кейри британдық баспагер Фрэнсис Коудиге үйленген. Австралияда жазыла бастаған "Салық инспекторы" (1991) – ол АҚШ-та аяқтаған алғашқы кітабы еді. Одан кейін "Тристан Смиттың ерекше өмірі" (1994) жарық көрді, онда ол Австралия мен Америка арасындағы қарым-қатынасты, романның ішінде "Эфика" және "Ворстанд" кейіптері арқылы бейнеледі. Осы қарым-қатынас оның мансабы бойына алаңдатып келді, "Блис" (1981), "Ильивакер" (1985) және ертедегі әңгімелерінен көрініп тұрады. Дегенмен, Кейри өзінің туындыларын негізінен Австралияда жазып, американдық тақырыптарға тікелей тоқтанудан тартынды. "Келли Бандасының нағыз тарихы" (2001) туралы Мел Гассоу былай деп хабарлады:

Ол мерзім-мерзіммен американдық роман жазу туралы ойланып, сот ісіне қатысты бір туындыны бастаған екен. Бірақ ол оны Нед Келлиге қатысты жұмысына ауыстырды. Кітаптарының көпшілігін Австралияда орналастыруын түсіндіре келгенде, ол студенттерінің бірінің: "Ел ауысқанда, шеткі көру қабілетіңді жоғалтасың" деген сөзін еске алды. Осыған орай, Америкаға деген көзқарасы әлі де шектеулі. Австралия туралы жазғанда – оның тарихы мен батырлары туралы – оның көзқарасы кең және терең. АҚШ-та шамамен екі онжылдық өткен соң ғана ол Алексис де Токвиль өмірінен алынған оқиғаларға негізделген "Parrot and Olivier in America" (2010) романына кірісті. Кейри: "Токвиль маған кіре алатын есікті ашты. Мен өткендегі қазіргі уақытты көрдім. Ол қол жетімді, қиялдауға болатын еді", – деді. Кейри өзінің шығармалық шеңберін кеңейтуді жалғастыруда; "Көз жастарының химиясы" (2012) романында "қазіргі Лондон 19 ғасырғы Германиямен, ағайынды Гриммдерге тән атмосферамен тығыз байланысты суреттеледі".

Даулар

1998 жылы Кэри «Джек Маггс» (1997) үшін Commonwealth Writers Prize сыйлығын жеңіп алғаннан кейін, Елизавета II патшайыммен кездесуге шақырылғаннан бас тартқандығы үшін оған сынып тағылды. Кэри Австралиялық мағынада республикашыл болғанымен, ешқандай ниеті болмағанын мәлімдеді: Оның айтуынша, ол жақында әдеби фестивальға қатысу үшін Англияда болған; алдағы уақытта тағы бір сапары жоспарланған еді, сондықтан ол сыйлықты ұйымдастырушылардан: «Мен Лондонға келгенде Оның мәртебесімен кездесуге мүмкіндік бола ма?» деп сұрады. «Олар, менің Оның алдына осы сұраныспен баруымнан гөрі, кездесуді тоқтатуды дұрыс көрді. Содан кейін бұл мәлімет ағылшын таблоидтерінде тарала бастады». Кездесу ақыры өтті, және патшайым, Кэридің сөзінше, «Сіздің мұнда келуіңізге аздап қиындықтар туған сияқты» деді. Кэридің Элисон Саммерспен ажырасуының өкінішті жағдайлары 2006 жылы «Қорлық: Махаббат очеркі» романы жарық көргенде (көбінесе Австралияда) жарияланды. Романның басты кейіпкері, Қырғи қанаты және оның бұрынғы әйелі тек «Талдаушы» деген атпен танымал болды. 2015 жылдың сәуір айында ол Майкл Ондаатже, Франсин Проз, Тежу Коул, Рейчел Кушнер және Тайе Селасимен бірге француз сатирикалық журналы «Шарли Эбдо» журналына «Еркіндік сөйлеуіне батылдық» сыйлығын табындамақ болған PEN Америка орталығының гала-кешінен бас тартты. PEN-нің бұрынғы вице-президенті Кэри, 204 PEN мүшесінің бірі болып, «Қаншалықты ұнамсыз болса да, пікірлерге зорлық-зомбылық немесе кісі өлтіру арқылы жауап беруге болмайды» деген хатқа қол қойды. Дегенмен, қате пікірлерді қолдау мен оларды ынтамен марапаттау арасында маңызды айырмашылық бар. Джон Бергер, Дебора Айзенберг, Ив Энслер және Кит Гессен сияқты жазушылар кісі өлтірулерге қарсы болғанмен, PEN атқару комитетінің бір жақты шешіміне де қарсылық білдірді.