Ақпараттық өнеркәсіптер: маңызды экономикалық салалар, түрлері, жіктелу жолдары. Білім және ақпараттық жұмыспен айналысатын салалар туралы толық мәлімет.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақпаратқа көп көлемде мұқтаж индустриялар
Industries that are information intensive
Ақпараттық индустрия немесе ақпараттық индустриялар – қандай да бір жолмен ақпаратқа үлкен талап қоятын индустриялар. Ол түрлі себептерге байланысты экономиканың ең маңызды салаларының бірі саналады. Ақпараттық саланың көптеген түрлері бар және оларды жіктеудің әртүрлі тәсілдері бар. Осы әртүрлі көзқарастарды ұйымдастырудың жалпы қабылданған немесе ең жақсы жолы болмаса да, келесі бөлімде «ақпараттық индустрия» терминінің мағынасы мен оның маңыздылығы туралы мәлімет беріледі. Басқаша ұғымдаулар – білім индустриясы және ақпарат саласындағы кәсіптер. «Ақпараттық индустрия» термині көбінесе компьютерлік бағдарламалау, жүйелік жобалау, телекоммуникация және осыған ұқсас салалармен байланыстырылады.
The information industry or information industries are industries that are information intensive in one way or the other. It is considered one of the most important economic branches for a variety of reasons. There are many different kinds of information industries, and many different ways to classify them. Although there is no standard or distinctively better way of organizing those different views, the following section offers a review of what the term "information industry" might entail, and why. Alternative conceptualizations are that of knowledge industry and information related occupation. The term "information industry" is mostly identified with computer programming, system design, telecommunications, and others.
Ақпараттық өнімдер
Біріншіден, ақпаратты тауар немесе қызмет түрінде өндіретін және сататын компаниялар бар. Телевизия бағдарламалары мен фильмдер, жарияланған кітаптар мен мерзімдік басылымдар сияқты медиа өнімдері, ақпараттық тауарлардың ең көп қабылданатын бөлігі болуы мүмкін. Кейбір ақпарат нақты тауар ретінде емес, қызмет ретінде ұсынылады. Консалтинг – осы санаттағы ең бейтарап салалардың бірі. Дегенмен, тіпті осы санатта да "ақпарат" терминінің анық еместігіне байланысты пікір келіспеушіліктері туындауы мүмкін. Бір топ үшін ақпарат – белгілі бір мәселе туралы білім, оны басқа қызметтердің нәтижесін жақсарту үшін пайдалануға болады – ол өнер мен ойын-сауық салаларын қамтымайды. Екіншілері үшін ақпарат – басқа қызметтерді (мысалы, өндіріс) жақсарту немесе жеке ләззат алу үшін санамен өңделіп, қолданылатын нәрсе; бұл жағдайда суретшілер мен архитекторлар да кіреді. Тағы бір топ үшін ақпарат сезімдерге қатысты кез келген нәрсені қамтуы мүмкін, сондықтан ақпараттық индустрияға тамақтандыру, ойын-сауық парктері және тіпті сезімдермен байланысты нәрселер – тамақ, саябақтағы аттракциондар мен жыныстық қатынас та жатуы мүмкін. Анықтамалық мәселелерге қарамастан, ақпараттық тауарлар мен қызметтерді өндіретін салалар ақпараттық индустриялар деп аталады.
First, there are companies which produce and sell information in the form of goods or services. Media products such as television programs and movies, published books and periodicals would constitute probably among the most accepted part of what information goods can be. Some information is provided not as a tangible commodity but as a service. Consulting is among the least controversial of this kind. However, even for this category, disagreements can occur due to the vagueness of the term "information." For some, information is knowledge about a subject, something one can use to improve the performance of other activities—it does not include arts and entertainments. For others, information is something that is mentally processed and consumed, either to improve other activities (such as production) or for personal enjoyment; it would include artists and architects. For yet others, information may include anything that has to do with sensation, and therefore information industries may include even such things as restaurant, amusement parks, and prostitution to the extent that food, park ride, and sexual intercourse have to do with senses. In spite of the definitional problems, industries producing information goods and services are called information industries.
Ақпараттық қызметтер
Екіншіден, ақпаратты өңдеу қызметтері бар. Заң қызметтері, банк, сақтандыру, компьютерлік бағдарламалау, деректерді өңдеу, сынақтан өткізу және нарық зерттеулері сияқты кейбір қызметтер ақпаратты қарқынды және интеллектуалды түрде өңдеуді талап етеді. Бұл қызметтер міндетті түрде ақпарат ұсынбаса да, олар көбінесе клиенттердің атынан шешім қабылдау саласында сараптама ұсынады. Осындай қызмет көрсету салаларын түрлі салалардың ақпаратқа қатысты үлкен сұраныс танытатын, сыртқа бөлінген және мамандандырылған бөлігі деп қарастыруға болады.
Second, there are information processing services. Some services, such as legal services, banking, insurance, computer programming, data processing, testing, and market research, require intensive and intellectual processing of information. Although those services do not necessarily provide information, they often offer expertise in making decisions on behalf of clients. These kinds of service industries can be regarded as an information intensive part of various industries that is externalized and specialized.
Ақпаратты тарату
Үшіншіден, жоғарыда аталған ақпараттық тауарларды тарату үшін өте маңызды салалар бар. Мысалы, телефон байланысы, радиохабар тарату және кітап сату салалары көп ақпарат өндірмейді, бірақ олардың негізгі қызметі – басқалар өндірген ақпаратты тарату. Бұл салалар көбінесе ақпаратпен айналысады және жалпы көтерме немесе бөлшек сауда салаларынан ерекшеленеді. Кейбіреулер бұл тек кездейсоқтық деп айтуы мүмкін, себебі бұл салалардың бірқатары ақпарат өндіретін салалардан бөлек жұмыс істейді. Мысалы, АҚШ және басқа да бірнеше елдерде радиостанциялар өте аз көлемде бағдарламалар өндіреді. Бірақ бұл еңбекті бөлудің жалғыз түрі емес. Егер заңдық, экономикалық, мәдени және тарихи жағдайлар өзгеше болғанда, радиохабар таратушылар өз бағдарламаларын өндіретін болар еді. Сондықтан экономиканың ақпаратқа қатысты қызметін толық көрсету үшін осындай салаларды да ескеру қажет. Бұл салалар экономиканың материалдық емес, ақпаратқа негіделгенін көрсетеді. Құнды ақпаратты өндіруді, оны күрделі жолмен өңдеуді және ақпарат ағынын ажырату пайдалы.
Third, there are industries that are vital to the dissemination of the information goods mentioned above. For example, telephone, broadcasting and book retail industries do not produce much information, but their core business is to disseminate information others produced. These industries handle predominantly information and can be distinguished from wholesale or retail industries in general. It is just a coincidence, one can argue, that some of those industries are separately existing from the more obvious information producing industries. For example, in the United States, as well as some other countries, broadcasting stations produce a very limited number of programs they broadcast. But this is not the only possible form of division of labor. If legal, economic, cultural, and historical circumstances were different, the broadcasters would have been the producers of their own programs. Therefore, in order to capture the information related activities of the economy, it might be a good idea to include this type of industry. These industries show how much of an economy is about information, as opposed to materials. It is useful to differentiate production of valuable information from processing that information in a sophisticated way, from the movement of information.
Ақпараттық құрылғылар
Төртіншіден, ақпаратты өңдеу құрылғыларын өндіретін компаниялар бар, олар зерттеулер мен күрделі шешімдер қабылдауды талап етеді. Бұл өнімдер жоғарыда аталған салалардың ақпаратты өңдеу қызметі үшін маңызды. Өнімдерге әртүрлі деңгейдегі компьютерлер, көптеген микроэлектрондық құрылғылар және бағдарламалық жасақтамалар кіреді. Сондай-ақ, баспа және көшіру машиналары, түрлі электрондық немесе басқа өлшеу және жазу құрылғылары да осы санатқа жатады. Бұл құралдардың міндеті – ақпаратты өңдеудің белгілі бір процестарын автоматтандыру. Бұл құралдардың кейбіреулерін пайдалану өте оңай болуы мүмкін (мысалы, кейбір басылымдардағыдай), ал құралдардың өңдеуі күрделі емес, қарапайым болуы мүмкін (көшіру, қарапайым есептеулер сияқты). Яғни, экономикадағы осы салалардың мамандануы ақпарат өндіру немесе күрделі шешімдер қабылдау емес. Керісінше, бұл сегмент осы салалар үшін инфрақұрылым қызметін атқарады, ақпарат өндіру және шешім қабылдау қызметтерін тиімдірек етеді. Бұған қоса, бұл салалар көбінесе "жоғары технологиялық" немесе зерттеуге бағытталған, ақпарат өндірісінің және күрделі шешімдер қабылдаудың тиімділігін арттырудың жаңа жолдарын іздейді. Мысалы, стандартты калькулятордың функциясы өте қарапайым және оны пайдалану оңай. Бірақ, жақсы жұмыс істейтін стандартты калькуляторды жасау көп процестерді қажет етеді, олардың көпшілігі пайдаланушылардың орындайтын есептеуінен гөрі күрделірек немесе мамандандырылған білімді талап етеді.
Fourth, there are manufacturers of information processing devices that require research and sophisticated decision making. These products are vital to information processing activities of above mentioned industries. The products include computers of various levels and many other microelectronic devices, as well as software programs. Printing and copying machines, measurement and recording devices of various kinds, electronic or otherwise, are also in this category. The role of these tools are to automate certain information processing activities. The use of some of these tools may be very simple (as in the case of some printing), and the processing done by the tools may be very simple (as in copying and some calculations) rather than intellectual and sophisticated. In other words, the specialization of these industries in an economy is neither production of information nor sophisticated decision making. Instead, this segment serves as an infrastructure for those activities, making production of information and decision making services to be a lot more efficient. In addition, these industries tend to be "high tech" or research intensive trying to find more efficient ways to boost efficiency of information production and sophisticated decision making. For example, the function of a standard calculator is quite simple and it is easy to learn how to use it. However, manufacturing a well functioning standard calculator takes a lot of processes, many with more sophisticated or specialized knowledge required, far more than the task of calculation performed by the users.
Ғылыми-зерттеу салалары
Бесіншіден, ақпарат өндірісіне немесе күрделі шешімдер қабылдауға инфрақұрылым ретінде қызмет етпейтін, зерттеулерге аса зор мән беретін салалар бар. Фармацевтика, тамақ өңдеу, кейбір киім-кешек дизайны және басқа да "жоғары технологиялық" салалар осыған жатады. Бұл өнімдердің басты мақсаты ақпарат өндіру немесе күрделі шешімдер қабылдау емес, бірақ олардың көпшілігі пайдалы болуы мүмкін. Медициналық тексеру сияқты кейбір қызметтер де осы санатқа кіреді. Осы салаларда күрделі шешімдер қабылдау жиі кездеседі деуге болады, алайда бұл аспекті өндіріс немесе "ақпараттандырылмаған" қызметпен байланысты.
Fifth, there are very research intensive industries that do not serve as infrastructure to information production or sophisticated decision making. Pharmaceutical, food processing, some apparel design, and some other "high tech" industries belong to this type. These products are not exclusively for information production or sophisticated decision making, although many are helpful. Some services, such as medical examination are in this category as well. One can say these industries involve a great deal of sophisticated decision making, although that part is combined with manufacturing or "non informational" activities.
Инфрақұрылым
Соңында, зерттеулерге аса көңіл бөлмейтін, бірақ ақпарат өндірісі мен күрделі шешімдер қабылдау үшін инфрақұрылым қызметін атқаратын салалар бар. Офис жиһаздарын жасау осыған жақсы мысал болар, дегенмен кейде ол эргономика саласындағы зерттеулерді және жаңа материалдарды әзірлеуді де қамтиды. Жоғарыда айтылғандай, ақпараттық индустрияларға үміткерлердің бұл тізімі зерттеушілер осы терминнің мағынасын анықтағанда назар аударатын ерекшеліктерді жіктеудің толыққанды жолы емес. Мысалы, жарнама индустриясының орны – осы қиындықтардың бірі.
Finally, there are industries that are not research intensive, but serve as infrastructure for information production and sophisticated decision making. Manufacturing of office furniture would be a good example, although it sometimes involves research in ergonomics and development of new materials. As stated above, this list of candidates for information industries is not a definitive way of organizing differences that researchers may pay attention to when they define the term. Among the difficulties is, for example, the position of advertising industry.
Маңыздылық
Ақпараттық салалар бірнеше себеппен маңызды болып саналады. Тіпті өнеркәсіптің маңыздылығын білетін сарапшылар арасында да қандай себепті қабылдау керектігі және қайсысын қабылдамау керектігі туралы келіспеушіліктер болуы мүмкін. Біріншіден, ақпараттық индустрия экономиканың қарқынды дамып келе жатқан бөлігі болып табылады. Тұтынушылардың ақпараттық тауарлар мен қызметтерге сұранысы артып келеді. Тұтынушылар үшін музыка, кино, дербес компьютерлер, бейнеойындар салалары ақпараттық индустрияға жатады. Ал бизнес үшін компьютерлік бағдарламалау, жүйелік жобалау, FIRE (қаржы, сақтандыру және жылжымайтын мүлік) салалары, телекоммуникациялар және тағы басқалары ақпараттық салалар болып есептеледі. Осы салаларға сұраныс ұлттық немесе халықаралық деңгейде өсіп жатқанда, бұл қала, аймақтық немесе ұлттық экономикаға осы салаларға мамандану арқылы тез өсуге мүмкіндік береді. Екіншіден, ақпараттық индустрия басқа салалардың инновациялық дамуын және өнімділігін арттырады. Басқа факторлар тең болған жағдайда, күшті ақпараттық индустриясы бар экономика басқаларына қарағанда бәсекеге қабілетті болуы мүмкін. Үшіншіден, кейбір адамдар экономикалық құрылымның өзгеруінің (экономикадағы салалардың құрамы) кең ауқымды әлеуметтік өзгерістермен байланысты деп санайды. Ақпарат экономикалық қызметіміздің орталық бөлігіне айналған сайын, біз "ақпараттық қоғамға" айналып келеміз, бұл біздің күнделікті өмірімізде, бос уақытымызда, әлеуметтік өмірімізде, жұмысымызда, саясатта, білім беруде, өнерде және қоғамның көптеген басқа да салаларында бұқаралық ақпарат құралдарының, цифрлық технологиялардың және басқа да делдалдық ақпараттың ролі артуымен байланысты.
Information industries are considered important for several reasons. Even among the experts who think industries are important, disagreements may exist regarding which reason to accept and which to reject. First, information industries is a rapidly growing part of economy. The demand for information goods and services from consumers is increasing. In case of consumers, media including music and motion picture, personal computers, video game related industries, are among the information industries. In case of businesses, information industries include computer programming, system design, so called FIRE (finance, insurance, and real estate) industries, telecommunications, and others. When demand for these industries are growing nationally or internationally, that creates an opportunity for an urban, regional, or national economy to grow rapidly by specializing on these sectors. Second, information industries are considered to boost innovation and productivity of other industries. An economy with a strong information industry might be a more competitive one than others, other factors being equal. Third, some believe that the effect of the changing economic structure (or composition of industries within an economy) is related to the broader social change. As information becomes the central part of our economic activities we evolve into an "information society", with an increased role of mass media, digital technologies, and other mediated information in our daily life, leisure activities, social life, work, politics, education, art, and many other aspects of society.