Кіріспе
Сильвия Платтың 1963 жылғы "Қоңырқай шыны" романы – американдық жазушы және ақын Сильвия Платтың жазған жалғыз романы. Алғаш рет 1963 жылы "Виктория Лукас" псевдонімімен жарық көрген бұл роман, шартты түрде автобиографиялық болып саналады, онда орындар мен адамдардың аттары өзгертілген. Кітап көбінесе "кілт романы" ретінде қарастырылады, себебі басты кейіпкердің психикалық денсаулығының нашарлауы Платтың клиникалық депрессия немесе екінші дәрежелі биполярлық бұзылыс болуы мүмкін тәжірибелерімен үндеседі. Плат бұл роман Ұлыбританияда алғаш рет жарық көргеннен кейін бір айдан соң өзіне қол жұмсады. Роман алғаш рет 1967 жылы Сильвия Платтың нақты атымен жарық көрді, ал Америка Құрама Штаттарында оның бұрынғы күйеуі Тед Хьюз бен анасының тілегі бойынша 1971 жылға дейін жарияланбады. Романге жуық он тілге аударма жасалған.
The Bell Jar is the only novel written by the American writer and poet Sylvia Plath. Originally published under the pseudonym "Victoria Lucas" in 1963, the novel is supposedly semi autobiographical with the names of places and people changed. The book is often regarded as a roman à clef because the protagonist's descent into mental illness parallels Plath's experiences with what may have been clinical depression or bipolar II disorder. Plath died by suicide a month after its first United Kingdom publication. The novel was published under Plath's name for the first time in 1967 and was not published in the United States until 1971, in accordance with the wishes of both Plath's ex husband Ted Hughes and her mother. The novel has been translated into nearly a dozen languages.
Қысқаша мазмұны
1953 жылы Бостонның маңындағы 19 жасар студентке Нью-Йорктегі "Ladies' Day" журналында жазғы стажировка беріледі. Эстер интернатурада жұмыс, сән және үлкен қаладағы өмір салтымен қызықпайтын, қызықпайтын секілді. Ол өзін уайым мен адасудан басқа ештеңе сезінбеуге тырысады. Эстер тағы бір интерн Дориннің ақылға қонымды сарказм мен бақсылығын бағалайды, бірақ ол Бетсидің діндарлығын, ескі және нағыз жас әйелді таниды. Эстердің бұрын әйелдер көркем әдебиетінің табысты жазушысы Филомена Гвинеяның қайырымды адамы бар, ол Эстердің жұмысшы таптық отбасынан колледжде оқуы үшін стипендиясын қаржыландырады. Эстер өзінің интернатурасында болған бірнеше серио-комикалық оқиғаларды егжей-тегжейлі сипаттайды. Басында ол Доринмен бірге оларды азғыруға тырысатын және ақырында Доринмен кездесетін Ленимен кездеседі. Тағы бір оқиға журнал қызметкерлері таратқан түскі асқа қатысқанда тамақтан уланудың жаппай оқиғасы болып отыр. Әңгіме көбіне флешбэктерде өтеді, Эстер өзінің жігіті Бадди туралы еске алады, онымен аздап-көптеп танысады және өзін өзінің күйеу жігіті деп санайды. Естердің ішкі монологы өлім, зорлық-зомбылық және әйелдердің қоғамдағы рөлі туралы ой жүгіртумен шектеледі. Интернатура аяқталар алдында ол Доринмен бірге клубтың қонақ үйіне барады. Кейін Марко оны сыртқа шығарып, зорлауға тырысады; ол оның мұрнын сындырып, кетеді. Сол түні қонақ үйге оралған соң, ол жаңа және сәнді киімдерінің бәрін шатырдан лақтырып тастайды. Эстер өзінің жесір анасымен бірге тұратын Массачусетс штатындағы үйіне оралады. Ол Массачусетске оралғаннан кейін тағы бір ғылыми мүмкіндікке үміттеніп отыр, ол әлемге әйгілі жазушының оқытатын жазу курсына барады, бірақ ол оралғаннан кейін оған анасы курсқа қабылданбағанын және оның жоспарларының бұзылып кеткенін айтады. Ол жазды роман жазуға арнап, бірақ өмірлік тәжірибесі жеткіліксіз деп санайды. Оның бүкіл жеке басы академиялық жағынан жақсы нәтижеге жетуде болды; ол мектепті бітіргеннен кейін өмірін қалай өткізетінін білмейді, және оған ұсынылған таңдаулардың ешқайсысы (аналық, Эстердің көршісі Додо Конвейдің балалы анасы немесе стенография сияқты стереотиптік әйелдер мансабы) оған ұнайды. Естердің күйзелісі көбейіп, ұйықтай алмайтын болады. Анасы оны доктор Гордонға, психиатрға, баруды тапсырады, Эстер оған сенбейді, өйткені ол тартымды және оны тыңдамайды. Ол қызға электроконвульсивті терапияны (ЭКТ) тағайындайды; содан кейін қыз анасына енді қайтып бармайтынын айтады. ЭКТ әсер етпейді, Эстердің психикалық жағдайы нашарлайды. Ол бірнеше рет өзін-өзі өлтіруге тырысады, соның ішінде теңізге жүзу, содан кейін ол шынайы әрекет жасайды. Эстер анасына "ұзақ жолға шығамын" деген хат жазады да, жертөледегі бір тесікке кіріп, ұйқысыздыққа қарсы жазылған ұйқы дәрілерін жұтып алады. Газеттер оның ұрланып, өліп қалғанын болжайды, бірақ ол белгісіз уақыттан кейін үйінің астында тірідей табылды. Ол бірнеше түрлі психикалық ауруханаларға жіберіледі, сонда оның колледждегі қайырымды адамы Филомена Гвинея оның элиталық емдеу орталығында болуын қолдайды, онда ол доктор Ноланмен, терапевт әйелмен кездеседі. Эстерге психотерапиямен қатар "реакция" (ол кезде кең таралған, бірақ қазір дәлелденбеген психиатриялық емдеу) тудыру үшін инсулиннің үлкен мөлшерін береді және қайтадан ЭКТ алады. Д-р Нолан оларды дұрыс қолдануды қадағалайды. Ол өзінің депрессиясын, құдық астында тығылып, тыныс алу үшін күресіп жатқандай сезінгенін айтады. Ақырында Эстер ЭКТ-нің пайдалы екенін айтады, өйткені ол антидепрессант әсерін тигізеді; ол өзін тұтқындап, тұншығып қалғандай сезінген бейнелі қоңырау ыдысын көтереді. Сол жерде ол Баддимен кездескен Джоан Гиллингпен қайта танысады. Роман Джоанның лесбиянка екенін және оның Естерге қызығушылығын білдіретінін, ол оны таңғажайып деп санайды. Эстер доктор Ноланға ер адамдардың еркіндігін қалай қызғанатынын және әйел ретінде жүктілікке қалай алаңдайтынын айтады. Доктор Нолан оны диафрагмамен ауыстыратын дәрігерге жібереді. Қазір Естер жыныстық қатынастың салдары туралы қорқыныштан арылып, бұрынғы күйеуге шығуға деген қысымнан арылып, мүмкін, дұрыс емес адаммен некелесуден бас тартқан. Доктор Ноланның көмегімен Эстердің жағдайы жақсарады. Әр түрлі маңызды оқиғалар, мысалы, бірінші рет жыныстық қатынасқа түсу, ауруханаға түсу және Джоанның өзін-өзі өлтіруі оған жаңа көзқарас береді. Эстер романның соңында Баддимен қайтадан қарым-қатынаста болад�...
Кейіпкерлер
Эстер Гринвуд, оқиғаның басты кейіпкері, Бостоннан келген ағылшындық майор. Ladies' Day журналының "қоныста редакторы" ретінде жазғы жұмысқа орналасып, ол Нью-Йорктегі Барбизон қонақ үйінде (романда "Амазон" қонақ үйі деп аталады) қонақ редактор ретінде таңдалған басқа жас әйелдермен бірге тұрады. Эстер Нью-Йоркте болған кезінде және келесі апталарда психикалық тұрақтылығы артады. Мектеп бітіргеннен кейін не істейтіні туралы білмейтінін түсінген, кәсіби кедергілер, әлеуметтік шеттелу, зорлаудан қашып құтылудың жағымсыз әсері және әйелдіктің мәдени тұрғыдан қабылданған рөліне сәйкес келмейтіндігі туралы сезім Эстердің эмоционалдық күйін қорқыныш пен үрейге бөлейді. Ол бірден көрінбесе де, 8 жасында әкесі қайтыс болған кездегі шешілмеген қайғы оған да әсер етеді. Бостонның маңындағы анасымен бірге өмір сүруге оралғаннан кейін, ұйқысыздық, тәбеті жоғалу, оқу мен жазу қабілетінің төмендеуі, ол өзін-өзі өлтіруге тырысады. Психикалық денсаулығы нашарлағанға дейін Эстер еңбекқор оқушы ретінде танымал болды, ол керемет бағалар мен жетістіктері үшін марапаттар мен танылуды жеңіп алған. Осы дәуірдің соңы көз алдымызда болғандықтан, Естер бағытсыз, ол баспаға шығады немесе жазушы және ақын болады деген күңгірт идеяға ие. Бұл экзистенциалдық түйткіл оның өзін-өзі шоғырландыруына әкеледі, оны оқшаулануға және шаршауға бейім етеді. Ол Доринді жаңа таныған жігітпен қалдырады, оны қорғауға көмектесу үшін қалуға шақырады. Кейін Дорин мейманханаға оралады, қатты мас болып, оны сұрайды. Эстер Доринге бөлмесіне кіруге көмектесіп жатқанда, Дорин құсып, есінен танып қалады. Эстер оны саздан шығарып, онымен күресудің орнына, оны коридордың еденінде ұйықтатып тастайды. Дорин - Ladies' Day журналының қонақ редакторы, батыл, бүлікшіл жас әйел және Нью-Йорктегі Эстердің ең жақсы досы. Эстер Дориннің сенімді болмысы мен еркін рухын тартымды, бірақ қиын деп санайды, өйткені ол қоғамның шектеулерінен босағысы келеді, бірақ мүмкін салдарынан қорқады. Эстер Дориннің сыртқы келбетіне, әзіл-сықағына, мінез-құлқына, тіпті иісіне таңғалады. Ақырында, Эстердің қорқынышы оны Доринді қабылдамауға және онымен көп араласпауға мәжбүр етеді, оның орнына "жақсы қыз" Бетсимен достыққа барады. Алайда, Эстер қалаған жазу бағдарламасына қабылданбағаннан кейін, Доринге хат жазып, онымен бірге тұра ала ма деп сұрайды, бірақ оның жазуының нашарлағанын көріп, қорқады және хатты ешқашан жібермейді. Эстердің ескі танысы Джоан да сол психиатриялық ауруханаға түседі. Джоан Бадди Уиллардпен де кездескен, бірақ кейін Эстерге ол Баддидің ата-анасымен қарым-қатынасты сақтауға көбірек қызығушылық танытатынын айтады, ол оларды өзінен гөрі көбірек қамқор және қамқор деп санайды, сондықтан өзінен жоғары. Естер екеуі ауруханада науқастар арасында жиі кездесетін жағдайға ұқсайды. Кенеттен Джоанның бөлмесіне кірген Эстер оны Дидимен, басқа бір әйел науқасымен бірге төсекте табады. Кейін Естер әйелдермен жыныстық қатынасқа түсетін басқа әйелдер туралы ойланып, олардың не істеуге талпындыратынын ойлайды. Кейінірек Джоан оған екіжақты ұсыныс жасағанда, Эстер бұл тек ойын-сауық немесе достық ым қимыл екенін түсінбейді. Естер Жоанға ешқашан ұнатпағанын айтады. Кейін, Эстердің бірінші жыныстық қатынасынан қан кетуі кезінде Джоан оған жедел жәрдем бөлмесіне баруға көмектеседі. Жоан ақырында психикалық ауруханада өзін-өзі өлтіреді. Естер оның жерлеу рәсіміне барады. Доктор Нолан - Эстердің психиатриялық ауруханадағы дәрігері. Естердің сұлулығы мен қамқорлығы, жеке сезімталдығы мен кәсіби қабілеті оны Естердің өміріндегі бірінші әйелге айналдырады, ол онымен толықтай байланыса алады деп санайды. Ол шок терапиясын тағайындайды және оның дұрыс жасалуына көз салады, бұл оң нәтижелерге әкеледі. Доктор Гордон Эстерді емдеген алғашқы психиатр. Өзін-өзі қорлап, оны электр тогымен емдеуге мәжбүр етеді, бұл Эстерді жарақаттайды және оған көмектесе алмайды. Гринвуд ханым, Эстердің анасы, қызыны жақсы көреді, бірақ үнемі Эстерді ақ, орта таптық әйелдіктің әлеуметтік идеалына бағындыруға шақырады - бұл мақсат Эстерге мүлдем ұнамайды. Бадди Уиллард - Эстердің туған қаласынан келген бұрынғы жігіті. Дәрігер болу үшін оқитын Бадди анасына ұқсайтын әйелді қалайды және Эстер оған солай болады деп үміттенеді. Эстер оны мектепте жақсы көреді, бірақ ол енді пәк емес екенін білгенде, оған деген құрметін жоғалтады және оны екіжүзді деп атайды. Алайда, ол Баддиде туберкул�...
Жариялану тарихы
Күйеуінің айтуынша, Плат 1961 жылы, өзінің алғашқы өлеңдер жинағы – «Колосс» жарияланғаннан кейін осы романды жаза бастаған. Плат романды 1961 жылдың тамызында аяқтаған болуы мүмкін, бірақ редакциялау кезінде кейбір өзгерістер енгізілді. Хьюзден ажырасқаннан кейін Плат Лондондағы кішкентай пәтерге көшіп, "үзіліссіз жұмыс істеуге уақыт пен орын тапты". Содан кейін ол романды басынан соңына дейін, өте аз түзетулермен, жоғары жылдамдықпен жазды – осылайша «Дыбыс құмырасы» дүниеге келді. Эстерден үй шаруасындағы әйел және тәуелсіздікке қол жеткізу мүмкіндігі жоқ, өзін-өзі қамтамасыз ететін әйел болуы күтіледі. Эстер өзін үй шаруасының тұтқыны сезінеді және ішкі жан дүниесінен айырылып қалудан қорқады. «Дыбыс құмырасы» 20 ғасырдың ортасындағы Америкадағы қатал патриархалды қоғамның мәселелерін көрсетуді мақсат етеді. Роман бойына Эстер жыныстық қатынас, пәктік және әйел ретінде оған қойылатын талаптар туралы іштей ойланып, толғанады. Кейінгі тараулардағы маңызды сюжеттік желі – дәрігердің Эстерге контрацептивтік имплант салғандығы. Бұл оған жүкті болу қаупін сезбей, пәктігінен айырылуға мүмкіндік береді, соның салдарынан одан ертерек ана болуы күтілмейді. Романның басында Эстер, Баддидің (оған үйленуге ниетті) пәктігін сақтау қажеттігіне қойылатын екі стандартын сынап, оның өмірінің басында басқа әйелмен еркін қарым-қатынас жасауына ешқандай кедерес келтірмегенін айтады. Эстер жыныстық қатынас пен пәктікті ғылыми тұрғыдан қарастырғандай көрінеді. Романның бір тарауында Эстердің біреумен «мәміле жасау» жоспары талқыланады, тек «осы мәселені шешу» үшін (яғни, пәктігінен айырылу үшін), бірақ ол жүктіліктің салдарынан қатты қорқады. Эстер сондай-ақ некеге барудан және сол дәуірдегі «типичный» некенің оның жеке басына және мақсаттарына келтіретін шектеулерден қорқатынын айтады.
Психикалық денсаулық
Эстер өзінің өмірін қоңырау сауытымен тұншықтырылғандай сипаттайды. Қоңырау сауыты – қалың шыны ыдыс, кейде вакуумдық кеңістік құру үшін қолданылады. Мұнда ол «Эстердің психикасына депрессияның қатарынан түсуінен туындаған психикалық тұншығуы» дегенді білдіреді. Роман барысында Эстер оны тұншықтырып жатқанын айтады және сауыт көтерілген кезде ашық көретін сәттерін таниды. Бұл сәттер оның психикалық жағдайымен және депрессиясының әсерімен байланысты. Ғалымдар Эстердің «қоңырау сауытының» мәнісі мен оның нені білдіретіні туралы пікір таластырады. Кейбіреулері оның әйел өміріне қойылған талаптарды бейнелейтінін санайды. Психиатр Аарон Бек Эстердің психикалық ауруын зерттеп, оның өмірінде депрессияның екі себебін анықтады. Біріншісі – 9 жасында әкесінің қайтыс болуына байланысты ерте жастағы жарақатты оқиғалар. Ол: «Бұрын мен тоғыз жасқа дейін ғана толық бақытты болғанымды есімде жоқ екеніне таң қалдым» деп ойлағанда, осы жоғалту оған қатты әсер еткені көрінеді. Оның депрессиясының екінші себебі – оның өте жоғары талаптарға ұмтылуы. Эстер – колледжді бітірген, тәжірибеден өткен және үлгілі бағалар алған, көп жетістіктерге қол жеткізген әйел. Осы жетістіктері оның санасына қол жеткізе алмайтын мақсаттарды енгізеді, ал ол оларға жете алмаса, психикалық денсаулығына зиян келтіреді. Эстер: «Мәселе сол еді, мен бұрыннан бері лайықсыз едім, жасымда осылай ойлаған жоқпын» деп ренжіп айтады. Бұл роман 1950 жылдарда психикалық денсаулыққа қатысты емдеудің қалай жүргізілгені туралы айтады. Плат Эстердің баяндауы арқылы психикалық денсаулығының күйі мен емделу процесін сипаттайды. Бұл роман феминистік пікірталасқа жол ашады және 1950 жылдардағы әйелдердің өмір салтын сынап, сонымен қатар психикалық денсаулықпен күресіп жүрген әйелдің жағдайын зерттейді.
Плат өміріндегі параллельдер
Бұл кітапта Платтың өміріндегі нақты адамдар мен оқиғалар жиі кездеседі. Платтың журналдық стипендиясы 1953 жылдан бастап "Мадемуазель" журналында басталды. Филомена Гвинея – Платтың қамқоршысы, автор Олив Хиггинс Прутиге негізделген, ол Платтың Смит колледжінде оқуына стипендия берген. Плат Гарвардта Франк О'Коннордың курсына қабылдана алмады. Доктор Ноланның кейіпкері Платтың терапевті Рут Бьюшер деп саналады, ол Плат ауруханадан шыққаннан кейін де онымен көрісіп тұрды. Романның осы бөлігінің көп бөлігі Мэри Джейн Уордтың "Жылан ұясы" атты автобиографиялық романында баяндалған оқиғаларға өте ұқсас; Плат кейіннен "Жылан ұясы" туралы сын-пікірлерді көргенін және көпшілік "психикалық денсаулық" тақырыбын көруге құштар екенін айтты, сондықтан ол Эстердің ауруханаға жатқызылуына қатысты мәліметтерді Уордтың кітабында сипатталған процедуралар мен әдістерге сүйеніп жазды. Плат Маклин ауруханасында емделді, бұл жоғары деңгейлі мекеме, ол Мэри Джейн Уордты жатқызған Метрополитен мемлекеттік ауруханасының палаталарына қарағанда "жылан ұясына" көбірек ұқсады. 2006 жылғы сұхбатында Джоан Гринберг 1986 жылы колледждің қонақ редакторлар тобында Платпен бірге жұмыс істеген әйелдің бірімен сұхбаттасқанын айтты. Әйел Платтың "Белл Джар" кітабына студенттердің өмірінен көптеген деректерді енгізгенін, соның салдарынан "олар енді бір-біріне қарай алмайтынын" және бұл оның некесінің және басқа да оқиғалардың аяқталуына себеп болғанын мәлімдеді. Джанет Макканн Платтың әйелдердің тәуелсіздігін іздеуін өзіндік сипаттаған невротикалық психологиямен байланыстырады.
Қабылдау
"Қоңырау құбылысы" "сақтықпен оң пікірлер" алды. Кітап жарық көргеннен бастап Платтың өзін-өзі өлтіруіне дейінгі қысқа мерзім романды "күнәсіз оқылымдардың" азаюына әкелді. "Батыс жағалауы" журналынан Мейсон Харрис романды "ақыл мен тұрақтылықтың ең қатал идеалдарын жоғары қойып, ақылсыздықтың "бұрмаланған көзімен" сол дәуірдің шынайы суретін көрсетуі" үшін мақтады. 2019 жылдың тамызында Даунст енді жобаға қатыспайтыны және "Қоңырау құбылысы" Showtime арнасында шектеулі телесериал болады деп хабарланды.