Кіріспе
Боливиядағы тұздық Салар-де-Уюни (немесе "Салар-де-Тунупа") – әлемдегі ең үлкен тұздық, немесе плая, ауданы 10 582 шаршы километрден асады. Бұл Боливияның оңтүстік-батысындағы Потосидегі Даниэль Кампос провинциясында, Анд тауларының жотасына жақын жерде, теңіз деңгейінен 3656 метр биіктікте орналасқан. Салар шамамен қырық мың жыл бұрын өмір сүрген, бірақ уақыт өте келе барлық буланған бірнеше тарихқа дейінгі көлдердің арасындағы трансформация нәтижесінде пайда болды. Қазір оны бірнеше метрлік тұз қабығы алып жатыр, ол ерекше тегіс, Салардың бүкіл ауданында орташа биіктік бір метрден аспайды. Тұз қабығы тұздың көзі болып табылады және литийге ерекше бай тұздықты қамтиды. Үлкен аумағы, ашық аспан және беттің ерекше тегіс болуы Саларды жерді бақылау спутниктерінің биіктік өлшегіштерін калибрлеуге қолайлы етеді. Жаңбырдан кейін, өлі тыныш судың жұқа қабаты тұздықты әлемдегі ең үлкен айнаға айналдырады, оның көлемі шамамен 120 километрге жетеді. Салар Боливияның Альтипланодағы негізгі көлік жолы болып табылады және бірнеше фламинго түрлерінің басты өсіру орны болып табылады. Салар-де-Уюни сонымен қатар климаттық өтпелі аймақ болып табылады, өйткені жаз мезгілінде тұзды жазықтың шығыс бөлігінде пайда болатын тропикалық кумулюс конгестус және кумулунимбус инкус бұлттары Чили шекарасы мен Атакама шөлінің маңындағы құрғақ батыс шеттерінен тыс жерлерге енбейді. Салар "Жұлдызды соғыстар: Соңғы джедай" (2017), "Тұз және от" (2016), "Бейкүнсіз" (2017) және басқа фильмдердің түсірілім орындары ретінде пайдаланылған.
Salar de Uyuni (or "Salar de Tunupa") is the world's largest salt flat, or playa, at over in area. It is in the Daniel Campos Province in Potosí in southwest Bolivia, near the crest of the Andes at an elevation of above sea level. The Salar was formed as a result of transformations between several prehistoric lakes that existed around forty thousand years ago but had all evaporated over time. It is now covered by a few meters of salt crust, which has an extraordinary flatness with the average elevation variations within one meter over the entire area of the Salar. The crust serves as a source of salt and covers a pool of brine, which is exceptionally rich in lithium. The large area, clear skies, and exceptional flatness of the surface make the Salar ideal for calibrating the altimeters of Earth observation satellites. Following rain, a thin layer of dead calm water transforms the flat into the world's largest mirror, across. The Salar serves as the major transport route across the Bolivian Altiplano and is a prime breeding ground for several species of flamingos. Salar de Uyuni is also a climatological transitional zone since the towering tropical cumulus congestus and cumulonimbus incus clouds that form in the eastern part of the salt flat during the summer cannot permeate beyond its drier western edges, near the Chilean border and the Atacama Desert. The Salar has been used as a filming location for movies such as Star Wars: The Last Jedi (2017; as planet Crait), The Fall (2006), Salt and Fire (2016), The Unseen (2017), and several others.
Құрылысы, геологиясы және климаты
Салар-де-Уюни Оңтүстік Америкадағы Боливияның Альтиплано аймағының бір бөлігі. Альтиплано – Анд тауларының көтерілуі нәтижесінде пайда болған жоғары жазық. Бұл жазықта тұщы және тұзды сулы көлдер, сондай-ақ тұзды далалар бар, және ол төңкерілген су ағындары жоқ таулармен қоршалған.
Тарих
Салардың геологиялық тарихы бірнеше үлкен көлдердің бірінен біріне ауысуымен байланысты. Осыдан 30-42 мың жыл бұрын бұл аймақ Минчин көлі деп аталатын алып көне көліктің бір бөлігі болған. Оның жасы радиокөміртектік талдау арқылы шөгінділер мен карбонат рифтерінен алынған қабыршақтар бойынша анықталды және түрлі зерттеулерде әртүрлі көрсетілген. Минчин көлі (Оруроның Хуан Б. Минчиннің атымен аталған) кейіннен Палео-Таука көліне айналды. Ең жас көне көл – Коипаса, радиокөміртектік талдау бойынша 11 500-13 400 жыл бұрын қалыптасқан. Ол құрғаған кезде, қазіргі екі көл – Пупо және Уру-Уру, сондай-ақ екі ірі тұзды шөл – Коипаса саланы мен Уюни саланы қалдырды. Салар-де-Уюни 10 582 км² аумақты алып жатыр, бұл АҚШ-тағы Бонневилл тұзды алаптарынан шамамен 100 есе үлкен. Попо көлі Титикака көлінің көршісі. Жаңбырлы маусымда Титикака көлінің суы ағып, Пупоға құяды, ал ол өз кезегінде Салар-де-Коипаса мен Салар-де-Уюниді сулатады. Салар-де-Уюнидің бетінде тұзбен араластырылған және тұзды суға қаныққан лакустрин саз жатыр. Тұзды су – судағы натрий хлориді, литий хлориді және магний хлоридінің қаныққан ерітіндісі. Оның үстінде қалыңдығы ондаған сантиметрден бірнеше метрге дейін жететін тұзды қабық бар. Салардың орталығында бірнеше арал бар, олар Минчин көлі кезінде суға батып кеткен ежелгі жанартаулардың шыңдарының қалдықтары. Олардың ішінде көбінесе қалдықтар мен балдырлардан тұратын, ерекше және нәзік, коралл тәрізді құрылымдар мен шөгінділер бар. Литий тұз қабығының астындағы тұзда 0,3%-ға жуық жоғары концентрацияда шоғырланған. Ол сондай-ақ тұз астында жатқан кеуекті галит денесінің жоғарғы қабаттарында да бар; алайда, сұйық тұздықты қабыққа бұрғылап, тұздықты сорғылау арқылы өндіру оңай. Тұзды судың таралуын Landsat спутнигі бақылап отыр және оны жер астындағы бұрғылау сынақтары растады. Осы зерттеулерден кейін американдық халықаралық корпорация литий өндіруді дамытуға 137 миллион доллар инвестициялады. Алайда, 1980-1990 жылдары шетелдік компаниялардың литий өндіруі жергілікті қоғамдық пікір тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Жергілікті тұрғындар кен өндіруден түсетін қаржы оларға жетпейді деп ойлады. Тұздықтағы литийдің құрамында қоспалар көбірек, ал ылғалды климат пен биік орналасуы оны өңдеуді қиындатады. Қазіргі уақытта бұл жерде ешқандай кен өндіру зауыты жоқ, және Боливия үкіметі шетелдік корпорациялардың кен өндіруіне рұқсат бергісі келмейді. Оның орнына, ол ACI Systems Alemania GmbH-мен бірлескен кәсіпорында 2023 жылға қарай жылдық өндірісін 35 000 тоннаға жеткізуді жоспарлап отыр. Салар-де-Уюниде 10 миллиард тонна (9,8 миллиард ұзын тонна; 11 миллиард қысқа тонна) тұз бар деп бағаланады, оның ішінде жылына 25 000 тоннадан аз өндіріледі. Салардағы барлық кеншілер Колчани кооперативіне мүше. Өзінің орналасуы, үлкен ауданы және жазықтығының арқасында Салар Боливияның Альтипланосы арқылы автомобиль тасымалының маңызды бағыты болып табылады.
Пойыздар қорымы
Туристерді қызықтыратын маңызды орындардың бірі – көне пойыз зираты. Ол Уюниден тысқары орналасқан және ескі теміржол жолдары арқылы қаламен байланысты. Бұл қала бұрын Тынық мұхитының портына кен таситын пойыздардың үлестіру орталығы қызметін атқарған. Теміржол желілерін 19 ғасырдың соңында келген британдық инженерлер салған, және олар Уюниде үлкен қауымдастық құрды. Инженерлерді британдықтар демеушілік еткен Антофагаста және Боливия теміржол компаниялары, қазіргі Ferrocarril de Antofagasta a Bolivia шақырған. Теміржол құрылысы 1888 жылы басталып, 1892 жылы аяқталды. Оған Боливия президенті Анисето Арсе қолдау көрсетті, ол Боливияның жақсы көлік жүйесі арқылы гүлденетініне сенді, бірақ жергілікті аймақтағы аймара тайпасы оны өз өмірлеріне бұзып кіріскендік деп қарап, үнемі саботаж жасады. Пойыздар көбінесе кен өндіру компанияларымен пайдаланылды. 1940 жылдары кен өндіру саласы, ішінара кендердің азаюына байланысты, құлдырады. Көптеген пойыздар тасталып, осылайша пойыз зираты пайда болды. Зираттан мұражай салу жөнінде ұсыныстар бар.
Спутниктік калибрлеу
Тұздықтар спутниктердің қашықтықты өлшейтін жабдықтарын калибрлеу үшін өте қолайлы, өйткені олар мұздықтарға ұқсас, қатты шағылысатын үлкен және тұрақты беттер. Жер бетіндегі ең үлкен тұздық ретінде Салар-де-Уюни осы мақсатқа ерекше жарайды. Нәтижесінде, Салар-де-Уюни ауданындағы жер бетінің биіктігінің өзгеруі Жердің айналымына қарағанда қалыптыдан азырақ, ал Жер бетінде осы деңгейде тегіс бірнеше шаршы шақырым ғана бар. Ультракүлгін сәулелерге арналған беттік шағылысу қабілеті (альбедо) 0,69-ға жуық, күндіз бірнеше пайыз ғана өзгеріске ұшырайды. Осы ерекшеліктердің үйлесімі Салар-де-Уюниді спутниктік калибрлеу үшін мұхит бетінен бес есе артық тиімді етеді. Салар-де-Уюниді нысана ретінде пайдаланып, ICESat қысқа мерзімді биіктік өлшеудің төмендегі дәлдігіне қол жеткізді. Тұздық су басқан кезде MISR деректерін пайдаланып пассивті оптикалық батиметрия жүргізу және алынған су тереңдігі моделін ICESat лазерлік альтиметрінен алынған топографиялық деректермен калибрлеу арқылы Салар-де-Уюнидің толыққанды тегіс еместігі анықталды. 2006 жылғы талдау бұрын байқалмаған ерекшеліктерді көрсетті: биіктігі шамамен синусоида тәрізді, толқын ұзындығы бар тізбектер (1973 және 1975 жылғы LandSat суреттерінде анық көрінеді және ондаған жылдардан кейін де сол жерлерде сақталған), сондай-ақ периферияның айналасындағы ені және тереңдігі бар ор. Олар Салар шөгінділерінің астындағы материалдың тығыздығының өзгеруінен, демек, гравитациялық күштен туындайды. Теңіз беті тығыздығы жоғары таулардың үстінен көтерілгендей, тұздықтың беті де жер асты тығыздығының өзгеруін көрсету үшін көтеріліп, төмендейді.
By using data from MISR to perform passive optical bathymetry when the flat is flooded and calibrating the resultant water depth model with topographical data from the laser altimeter of ICESat, it has been shown that the Salar de Uyuni is not perfectly flat. The 2006 analysis revealed previously missed features: ridges between in height that are roughly sinusoidal with a wavelength of (clearly visible in 1973 and 1975 LandSat images, and still in the same places decades later), and a moat around the periphery that is wide and deep. They originate from the variation in material density, and thus the gravitational force, beneath the Salar's sediments. Just as the ocean surface rises over denser seamounts, the salt flat surface also rises and falls to reflect the subsurface density variations.