Кіріспе

1833 жылғы Алексис де Токвильдің мәтіні, Алексис де Токвильдің жазған кітабы

«Америкадағы демократия» (dəla demɔkʁasi ɑ̃n‿ameˈʁik; екі томдық түрінде жарық көрген, бірінші томы 1835 жылы, екінші томы 1840 жылы) – Алексис де Токвильдің француз классикалық еңбегі. Кітаптың атауы сөзбе-сөз «Америкадағы демократия» деп аударылады. Кітабында Токвиль соңғы бірнеше жүз жыл ішінде жүзеге асып жатқан демократиялық революцияны зерттейді. 1831 жылы Алексис де Токвиль мен Густав де Бомон француз үкіметі тарапынан американдық түрме жүйесін зерттеу үшін жіберілді. Кейінгі хаттарында Токвиль, өзінің және Бомонның ресми міндеттерін Америка қоғамын зерттеу үшін сылтау ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Олар сол жылдың мамыр айында Нью-Йорк қаласына келді және тоғыз ай бойы АҚШ-ты аралап, түрмелерді зерттеді, сондай-ақ американдық қоғам туралы, оның діни, саяси және экономикалық ерекшеліктері туралы ақпарат жинады. Екеуі 1831 жылдың жазында сол кездегі Төменгі Канада (қазіргі Квебек) және Жоғарғы Канада (қазіргі Онтарио) аймақтарында да бірнеше күн болды. Токвиль мен Бомон 1832 жылдың ақпан айында Францияға оралып, келесі жылы «Du système pénitentiaire aux États-Unis et de son application en France» (АҚШ-тағы түрме жүйесі және оның Францияда қолданылуы туралы) атты есебін ұсынды. Алғашқы басылым жарық көрген кезде Бомон басқа бір кітап – «Мари, немесе, L'esclavage aux États Unis» (Мари, немесе, Америка Құрама Штаттарындағы құлдық, 1835 жылы екі томдық түрінде жарық көрген) үстінде жұмыс істеп жатқан болатын. Бұл кітап – әлеуметтік сын және моральдық тұрғыдан дамыс қоғамдағы нәсілдердің бөлінуін және АҚШ-тағы құлдардың жағдайын сипаттайтын роман. «Америкадағы демократияны» аяқтамас бұрын Токвиль Бомонның зерттеуі одан да жан-жақты және терең болатынына сенді.

Пуритандық негіз

Токвиль АҚШ-ты зерттеуді пуритандықтардың үлесін түсіндіруден бастайды. Оның пікірінше, пуритандықтар АҚШ-тың демократиялық, теңдікке негізделген әлеуметтік мемлекетін құрды. Олар білім деңгейі жағынан тең болды және барлығы орта тапқа жатты. Бұдан өзге, Токвиль олардың Америкада дін мен саяси еркіндіктің ерекше үйлесімін жасағанын атап өтеді, мұндай құбылыс Еуропада, әсіресе Францияда сирек кездесетін. Ол пуритандықтардың негізін қалауын өзінің барлық еңбегінің "тұқымы" деп санайды.

Әйелдердің жағдайы

Токвиль АҚШ-тағы әйелдердің жағдайын зерттеген және жекелеген салалар тұжырымын анықтаған алғашқы әлеуметтік сыншылардың бірі болды. Екінші томның «Мәдениетке демократияның ықпалы» бөлімі АҚШ қоғамындағы әйелдердің мәртебесіне арналған оның байқауларына толы. Ол былай деп жазады: «Ешбір елде Америкадағыдай екі жынысқа екі анық әрекет жолын белгілеп беруге және оларды әрқашан екі бөлек жолмен бірге қадам басқануға мұқият көңіл бөлген емес». Ол аристократияның құлдырауы отбасыда әкелердің қыздарының некелерін бақылайтын патриархалдық билікті әлсіреткенін, яғни әйелдердің үйленбей, жоғары дәрежеде тәуелсіздікке ие болу мүмкіндігі пайда болғанын айтады. Керісінше, үйленген әйелдер «неке одағында» барлық тәуелсіздігінен айырылды, себебі «Америкада әкелік тәртіп [әйелдің әкесі тарапынан] өте бос, ал некелік байланыс өте қатаң». Дегенмен, тәуелсіздіктің жетіспеушілігіне қарамастан, ол Америка «әйелді көтеріп, оны еркекпен теңестіретініне» сенді және Францияға қарағанда Америкада әйелдерге көбірек заңдық қорғау бар екені үшін мақтады.

Қорытынды

Америка демократиясының негізгі тақырыбы – республикалық өкілді демократияның АҚШ-та қалай табысқа жеткенінің, ал көптеген басқа елдерде неге сәтсіздікке ұшырағанының талдауы. Токвиль Америка Құрама Штаттарындағы демократияның функционалдық аспектілерін өзінің туған Франциясындағы демократияның кемшіліктері деп есептейтін жағдайларға қолдануға тырысады. Токвиль АҚШ-тағы демократияның болашағы туралы болжам жасайды, демократияға қатысты ықтимал қауіптер мен демократияның өзіне туындауы мүмкін қауіптерді талқылайды. Ол демократияның «жұмсақ деспотизмге» айналуға бейім екеніне және көпшіліктің билігінің қалыптасу қаупіне сенімді. Ол АҚШ-та діннің күшті рөл атқаруының себебін үкіметтен бөлінуімен байланыстырады, мұндай бөліну барлық тараптарға ұнайтын еді. Ол бұл жағдайды Франциямен салыстырады, онда демократтар мен діндарлар арасында денсаусыздандыратын қайшылық болды, ол шіркеу мен мемлекет арасындағы байланысқа байланысты еді. Жақында жасалған зерттеулер Токвильдің зерттеу барысында афроамерикандық әйелдермен сөйлеспегенін көрсетті, бірақ олардың демократия, тәуелсіздік және бостандық туралы көзқарастары, егер құлдық жойылған болса, оның пікірлерімен үлкен дәрежеде сәйкес келетін еді. Саяси қоғамды терең талдау екінші томда жеке және азаматтық мәселелер саласы ретінде азаматтық қоғамның сипаттамасымен толықтырылды, бұл Гегельдің идеяларын көрсетеді. Токвиль әлеуметтік механизмдерде парадокс бар екенін байқады, кейін Токвиль эффектісі деп белгілі болған: «әлеуметтік жағдай жақсарған сайын әлеуметтік наразылық күшейеді». Ол әлеуметтік жағдай жақсарған сайын, әлеуметтік жеңілдіктерге деген жеккөрушіліктің өсуі мемлекеттің өзіне көбірек билікті шоғырландыруына әкелетінін жазды. Дегенмен, 1840 жылдан кейін Токвильдің АҚШ туралы көзқарасы өзгерді, бұл Крайту мен Дженнингстің «1840 жылдан кейінгі Америкадағы Токвиль: Хаттар және басқа жазбалар» еңбегінде айқын көрінеді.

Әсері

Америкадағы демократия екі томдық болып жарық көрді, біріншісі 1835 жылы, екіншісі 1840 жылы. Ол бірден Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында танымал болды, сонымен қатар француз халқына терең әсер етті. ХХ ғасырға келген кезде ол саяси ғылым, әлеуметтік ғылым және тарих салаларындағы классикалық еңбектердің біріне айналды. Бұл кітап американдық университеттерде саяси немесе әлеуметтік ғылымдар мамандығын таңдаған студенттерге жиі берілетін оқу материалы, сондай-ақ Кембридж, Оксфорд, Принстон және басқа да оқу орындарындағы саяси теорияға кіріспе курсының бір бөлігі. Гарвард профессоры Харви Мансфилд кітапқа жазған алғы сөзінде оны "демократия және Америка туралы жазылған ең үздік кітап" деп атады. Токвильдің еңбегі көптеген орынды болжамдары үшін жоғары бағаланады. Ол құлдықты жоюға байланысты туындауы мүмкін қайғы-қасіретті болжады, бұл Америка Құрама Штаттарын бөліп, Азамат соғысына әкелді, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шиеленіскен және Қырық жылдық суық соғысты тудырған Америка Құрама Штаттары мен Ресей арасындағы үлкен державалардың бәсекелестігін де көріп отырды. Америка экономикасындағы өнеркәсіптік сектордың өсуін атап өткен Токвиль, кейбір ғалымдардың пікірінше, еңбек құралына иелік ету арқасында өнеркәсіптік аристократияның пайда болатынын дұрыс болжаған. Ол "демократияның жақтастары осы бағытта әрдайым ұқыптылықпен қарауы керек" деп ескертті, өнеркәсіптің жолы жаңадан байыған таптың үстемдік етуіне мүмкіндік беретін қақпа екенін айтты, бірақ өнеркәсіптік аристократия бұрынғы аристократиядан ерекшеленетініне сенді. Екінші жағынан, Токвиль демократияның теңдік жағдайлары әдеби дамуды тежейді деген тұжырымында алшақ кетті. Америкадағы өнердің жай-күйіне қатысты бірнеше тараулар бойы көңіл көшірген ол, Эдгар Аллан По, Генри Дэвид Торо, Ральф Уолдо Эмерсон, Герман Мелвилл, Натаниел Хоторн және Уолт Уитман сияқты көрнекті жазушылардың тууымен болатын әдеби қайта жаралуды көре алмады. Сол сияқты, елдің ғылымға деген қызығушылығын материалдық игіліктерді өндіруді жеңілдетуге бағытталған қарапайым қолданбалармен шектеген ол, Американың таза ғылыми зерттеулер мен жаңалықтарға деген шексіз құштарлығын елестете алмады. Токвильдің пікірінше, демократияның кейбір жағымсыз салдары бар: көпшіліктің ой-пікірлерге қатысты билігі, материалдық игіліктерге құмарлық және жеке адамдардың оқшаулануы. Америкадағы демократия әртүрлі елдерде әртүрлі интерпретацияланды. Франция мен Америка Құрама Штаттарында Токвильдің еңбегі либералдық деп есептелді, ал Британ аралдарындағы прогрессивтік және консервативтік топтар оның еңбегін өздерінің ұстанымдарын қолдайтындығын түсіндірді.

Аудармалар

Токвиль, Алексис де, Америкадағы демократия, Генри Рив, ауд., қайта қараған басылым (2 том, Кембридж, 1862)
Токвиль, Америкадағы демократия (Артур Голдхаммер, ауд. ; Оливье Зунц, ред.) (Америка кітапханасы, 2004)
Токвиль, Америкадағы демократия (Джордж Лоуренс, ауд. ; J. P. Mayer, ред. ; Нью-Йорк: Perennial Classics, 2000)
Токвиль, Америкадағы демократия (Харви Мэнсфилд және Дельба Уинтроп, ауд., ред. ; Чикаго: Чикаго университеті баспасы, 2000)