Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркі тектес асыл тектілердің мұрагерлік атағы, Әзірбайжандағы ауыл.
Hereditary title of nobility of Turkic origin
the village in Azerbaijan
Атабег, Атабек немесе Атабей – түркі тектес асыл тектілердің мұрагерлік атағы, монархқа бағынышты және тәж мұрагерін тәрбиелеуге міндеттелген елдің немесе провинцияның билеушісін көрсетеді. Бұл атақ алғаш рет ерте Селжұқ түркілері қолданған, олар оны парсы визирі Низам әл-Мүлкке берген. Кейіннен ол Грузия Корольдігінде, бірінші Армено-грузин Мхарградзели әулетінде әскери атақ ретінде, содан кейін Самцхе князьдары ретінде Жакели әулетінде қолданылды.
Atabeg, Atabek, or Atabey is a hereditary title of nobility of Turkic origin, indicating a governor of a nation or province who was subordinate to a monarch and charged with raising the crown prince. The first instance of the title's use was with early Seljuk Turks who bestowed it on the Persian vizier Nizam al Mulk. It was later used in the Kingdom of Georgia, first within the Armeno Georgian family of Mkhargrdzeli as a military title and then within the house of Jaqeli as princes of Samtskhe.
Атаудың шығу тегі мен мағынасы
Атабег сөзі түркі тіліндегі «ата», яғни «шежірелі ата» немесе «әке» сөздерінен құралған. Кейбір дереккөздерде «бег» сөзінің де ирандық тегі болғаны айтылады (мысалы, «бағ»/«бег» және «дад», яғни «билеуші» сөздерінен құралған Бағдат сияқты). Алайда Герхард Дёрфердің пікірінше, «бег» сөзі түркі тілінен шыққан болуы мүмкін – сөздің шығу тегі бүгінгі күнге дейін даулы. «Атабег» атағы 12 ғасырдан бастап Таяу Шығыста Сәлжұқтардың билігі тұсында кеңінен таралды. Бұл атақ Месопотамияда (Ирак) да жиі қолданылды. Сәлжұқ әмірі қайтыс болғанда, оның кәмелетке жетпеген ұрпақтары қалса, жас әмірлерді қорғап, бағыт-бағдар беру үшін қамқор тағайындалатын. Көбінесе бұл қамқорлар қайтыс болған аналарына үйленіп, оларға асырап алушы әке рөлін атқаратын. Түркімен тайпаларында, Персиядағыдай, «атабег» шені «ханнан» жоғары тұратын. «Атабег» атағы Мамлюк Мысырындағы офицерлерге де берілді, олардың кейбіреулері Осман империясына қосылғанға дейін сұлтан атанды. Сәлжұқтардың билігі аяқталғаннан кейін бұл атақ сирек қолданылды. Әзірбайжанның Атабектерін, яғни Ильдениз (Ильдегоз) әулетін сипаттағанда «Атабег е Азам» (Ұлы Атабег) атағы қолданылып, олардың Сәлжұқ сұлтандарына қараған жоғары мәртебесін, күшін және ықпалын білдірген. Парсы тілінде «Атабек е Азам» стилі кейде шаһтың «Вазир е Азам» (Ұлы визир) атағының синонимі ретінде қолданылды, атап айтқанда 1834–1835 жылдары Мирза Аболғасем Фарахани, Га'ем Магам үшін, 1848–1851 жылдары Мирза Мұхаммед Таги Хан, Әмір е Кабир үшін, 1906–1907 жылдары Мирза Али Асғар Хан, Амин ол Солтан үшін және соңғы рет 1916 жылы Қажар ханзадасы, генерал-майор Шахзаде Сұлтан 'Абду'л Маджид Мирза, Эйн ол Дуле үшін.
The word atabeg is a compound of the Turkic word ata, "ancestor", or "father" Beg is stated in some sources as being of Iranian origin (as in the compound Baghdad from bag/beg and dad, "lord" given). However, according to Gerhard Doerfer, the word beg may have possibly been of Turkic origin – the origin of the word still remains disputed to this day. The title Atabeg was common during the Seljuk rule of the Near East starting in the 12th century. It was also common in Mesopotamia (Iraq). When a Seljuk prince died, leaving minor heirs, a guardian would be appointed to protect and guide the young princes. These guardians would often marry their wards' widowed mothers, thus assuming a sort of surrogate fatherhood. Amongst the Turkmen tribes, as in Persia, the rank was senior to a khan. The title Atabeg was also in use for officers in Mamluk Egypt; some of them were proclaimed sultan before the incorporation into the Ottoman Empire. After the end of Seljuk rule, the title was used only intermittently. When describing the Atabegs of Azerbaijan, the Ildeniz (Ildegoz) dynasty, the title Atabeg e Azam (Great Atabeg) was used, to denote their superior standing, power and influence on the Seljuk sultans. In Persian, the style Atabek e Azam was occasionally used as an alternative title for the Shah's Vazir e Azam (Grand Vizier), notably in 1834–35 for Mirza Abolghasem Farahani, Gha'em Magham, in 1848–51 for Mirza Mohammed Taghi Khan, Amir e Kabir, in 1906–07 for Mirza Ali Asghar Khan, Amin ol Soltan, and finally in 1916 for a Qajar prince, Major General Shahzadeh Sultan 'Abdu'l Majid Mirza, Eyn ol Douleh.
Таяу Шығыста
Он екінші ғасырдан бастап атабегтер бірнеше әулет құрып, Сәлжұқ әмірлерінің ұрпақтарын олардың түрлі биліктерінен ығыстырды. Бұл әулеттерді қуатты әмірлердің сарайында және әскерде жоғары лауазымдарда болған, азат етілген мамлюктар негіздеді. Әмірлер қайтыс болған соң, олар бірінші кезекте әмірлердің ұрпақтары үшін билікке уәкілдік етті, содан кейін өздерінің билеушілерінің тағын басып алды. Тогтекин (1103–1128) негізін қалаған атабег әулеті Дамаскіде болды. 1101 жыл шамасында Диярбақырдағы Кайфада бекінген Сокман (Сөкмен) және оның інісі Илғази негізін салған солтүстік-шығыстағы басқа атабег "мемлекеттері" пайда болды. Мосул қаласы Мавдуд ибн Альтунташ билігінде болды, кейіннен Аксункүр және Зенги сияқты атабегтер басқарды. Зенги 1128 жылы Мосул атабегі болды және көп ұзамай Солтүстік Месопотамия мен Сирияның (Алеппоны қоса алғанда) көп бөлігінің тәуелсіз билеушісі ретінде орнықты. Луристанның солтүстік бөлігі, бұрын Лурикучик ("Кіші Луристан") деп аталған, 17 ғасырдың басынан бастап, соңғы атабег Шах Верди хан парсы шахы Аббас I-ге тәуелсіздігінен айырылды, ал провинцияның басқаруы Хусейн ханға, қарсыластың тайпасының басшысына берілді. Бірақ Хусейнге атабег орнына вали, яғни губернаторлық лауазымы берілді. Хусейн ханның ұрпақтары осы лауазымды сақтап қалды. Луристанның оңтүстік бөлігіндегі Ұлы Луристан 1160 жылдан 1424 жылға дейін Фазлевие атабегтерінің басқаруымен тәуелсіз мемлекет болды. Оның астанасы Иадж болды, қазір Маламирдегі үйінділер мен қираған орындар ғана қалды.
Beginning in the twelfth century the atabegs formed a number of dynasties, and displaced the descendants of the Seljukid emirs in their various principalities. These dynasties were founded by emancipated Mamluks, who had held high office at court and in camp under powerful emirs. When the emirs died, they first became stadtholders for the emirs' descendants, and then usurped the throne of their masters. There was an atabeg dynasty in Damascus founded by Toghtekin (1103–1128). Other atabeg "kingdoms" sprang up to the north east, founded by Sokman (Sökmen), who established himself at Kaifa in Diyarbakır about 1101, and by his brother Ilghazi. The city of Mosul was under Mawdud ibn Altuntash, and was later ruled by atabegs such as Aksunkur and Zengi. Zengi became Atabeg of Mosul in 1128 and soon established himself as an independent ruler of much of northern Mesopotamia and Syria (including Aleppo). The northern part of Luristan, formerly known as Lurikuchik ('Little Luristan'), was governed by independent princes of the Khurshidi dynasty, styled atabegs, from the beginning of the 17th century when the last atabeg, Shah Verdi Khan, was removed by Persian Shah Abbas I and the government of the province given to Husain Khan, the chief of a rival tribe. Husain, however, was given the gubernatorial title of vali instead of atabeg. The descendants of Husain Khan retained the title. Great Luristan, in the southern part of Luristan, was an independent state under the Fazlevieh atabegs from 1160 until 1424. Its capital was Idaj, now only represented by mounds and ruins at Malamir.
Кавказда
Грузия Корольдігінде атабег – Грузияның Тамар патшайымы 1212 жылы Мхаргрдзели әулетінің өкілдеріне берген ең жоғары сарайлық лауазымдардың бірі. Грузия атабегі – визир және тақ мұрагерінің жетекші тәрбиешісі. Көп жағдайда атабег лауазымы әмір-пасалар (бас қолбасшы) лауазымымен біріктірілетін. 1334 жылы бұл атақ Самцхе княздығын билеген Якели әулетіне мұрагерлік болып өтті. Сондықтан бұл билік Самцхе Саатабаго деп аталды, соңғы сөз "атабегтердің" деген мағынаны білдіреді.
In the Kingdom of Georgia, atabeg was one of the highest court titles created by Queen Tamar of Georgia in 1212 for her powerful subjects of the Mkhargrdzeli family. The atabeg of Georgia was a vizier and a Lord High Tutor to Heir Apparent. Not infrequently, the office of atabeg was combined with that of amirspasalar (commander in chief). In 1334, the title became hereditary in the Jaqeli family who ruled the Principality of Samtskhe. Therefore, this entity came to be denominated as Samtskhe Saatabago, the latter element meaning "of the atabags".