Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1362 жылдан 1370 жылға дейін.

Папа Урбан V (Urbanus V; 1310 – 19 желтоқсан 1370), туған Гийом де Гримоар, 28 қыркүйек 1362 жылдан 1370 жылдың желтоқсанында қайтыс болғанға дейін Католик шіркеуінің басшысы болды және сонымен қатар Әулие Бенедикт орденінің мүшесі еді. Ол Авиньоннан шыққан жалғыз киеленген папа болды. Папа болып сайланғаннан кейін де ол қарапайым және шарапатты өмір сүру арқылы Бенедикт ережесін сақтауын жалғастырды. Оның мінез-құлқы байлыққа дағдыланған жақтастарына әрдайым ұнамады. Урбан V бүкіл понтификаты бойында реформалар жасауға ұмтылды және шіркеулер мен монастырларды қалпына келтіру мен салуды қадағалады. Папалық таққа сайланғаннан кейін алға қойған мақсаттарының бірі – Шығыс және Батыс шіркеулерін қайта біріктіру болды. Оның екі бауыры, Этьен мен Анжель, болашақ кардинал, және бір әпкесі Дельфин болды. 1327 жылы Гийом Гримоар Марсельге жақын орналасқан, ежелгі Сен-Виктор аббаттығының қарауындағы шағын Ширак монастырында Бенедикттік монах болды. Ол жаңашылдық курсын өту үшін Сен-Викторға жіберілді. Монастырлық ант бергеннен кейін, 1334 жылы Ширактағы өз монастырында дін қызметкері болып тағайындалды. Монпельеде әдебиет және құқық пәндерін оқыды, содан кейін Тулуза университетіне ауысты, онда төрт жыл заңгерлік мамандықты оқыды. 1342 жылдың 31 қазанында Канондық құқық бойынша докторлық дәрежесін алды. Папа Климент VI-ның Auxerre епархиясындағы Notre-Dame du Pré (de Priorato) шіркеуінің преоры болып тағайындалды, ол 1352 жылға дейін Saint-Germain-en-Auxerre лауазымына дейін осы қызметте болды. Ол тәртіптік және қаржылық реформаларды бастады. Оның жаңа епискобы Жан д’Оксои (1353–1359), Сенс архиепискобы Гийом де Мелунмен бірге, олардың меймандостығына үлкен талаптар қойды, ал соңғысы Гримоар қарсылық көрсеткен жаңа талаптарды енгізуге тырысқанда, архиепископ оған физикалық зорлық көрсетті, бірақ ол бұған қарамастан мойынсұнбады. Гримоар Папалық куриядағы Әулие Бенедикт орденінің бас прокуроры болды. Ол Монпелье, Париж және Авиньон қалаларында оқытқан белгілі канонист еді. Ол Клермон епискобы Пьер де Айгрефюйль (1349–1357) тарапынан өзінің бас викарі болып тағайындалды, бұл іс жүзінде ол епископтың атынан епархияны басқарды дегенді білдірді. Епископ Пьер Узеске ауыстырылғанда (1357–1366), Гийом Гримонд Узестің бас викарі болды. 1352 жылдың 13 ақпанында Гийомды Папа Климент VI Сен-Жермен-ан-Оксер монастырының аббаты етіп тағайындады. 1359 жылы қала мен аббаттық ағылшындар тарапынан басылып алынды және ауыр салықтарға ұшырады.

Бірінші тапсырма

1352 жылдың жазында Папа Клемент VI абат Гийомді міндеттемемен шақырды. Солтүстік Италия архиепископ Джованни Висконти бастаған Милан Висконтилерінің мүдделеріне байланысты біраз уақыттан бері хаоста болды. Ол Ломбардияның көп бөлігін басып алды, Папаның Болонья қаласын тартып алды және Флоренция территориясының шекарасына шабуыл жасады. Католик шіркеуінің территориясын сақтап қалу үшін Папа архиепископ Висконтиді Болоньяның викарийі етіп тағайындау жоспарын жасады. Ол 1352 жылдың 27 сәуірінде Висконтилерді барлық бұзушылықтарынан босататын және Солтүстік Италияның көп бөлігін беріп жіберетін келісімге қол қойды. Папа тіпті оларға берілетін жәрдемақының алғашқы төлемін жасады. Висконтилер болса, келісімнің шарттарын орындауға ниеттенбеді, оның бірі – Болонья Легациясын Папалыққа қайтару еді, Авиньондағы жақсы сөздері мен уәделеріне қарамастан. 26 шілдеде абат Гримоард пен Аквилея соборының деканы Мсгр. Аззо Манци да Реджио Папа Клементтен жағдайды реттеу үшін апостолдық нунций ретінде Солтүстік Италияға бару туралы жазбаша нұсқау алды. Гийом Висконтилерден, заңсыз басып алушылардан Болонья қаласын қабылдап, оны Папалық викарийі Джованни Висконтиге тапсыруы және келісімге бағынбаған тараптарды шіркеу санкцияларымен қорқытуы керек еді. Ол мұны 1352 жылдың 2 қазанында іске асырды. Гийомға шығындары үшін күніне 8 алтын флорин, ал оның серігі Анзоға 4 флорин бөлінді. Миланда болғанда ол архиепископты Сицилия королі мен патшайымымен аяқталып жатқан келісімді жаңаруға да көндірді.

Екінші тапсырма

1354 жылы абат Гримоард Италияға тағы да, бұл жолы Римге жіберілді, онда Апостольдық камераның істері шешілуі керек болды. Сондай-ақ, Киелі Петр базиликасындағы қалыптасқан ауыр тәртіпсіздіктерді реттеу қажеттігі туды. 1361 жылдың тамызында ол Марсельдегі Сент-Виктор аббаттығының аббаты болып сайланды. Тағайындалғаннан кейін де, ол кем дегенде келесі оқу жылына дейін профессор болып сабақ беруді жалғастырды.

Үшінші тапсырма

Кардинал Гил Альварес Каррильо де Альборноз 1353 жылы Италияға Витербоның танымал Джованни ди Викосын, сондай-ақ Риминидің Малатесталарын және Форлидің Орделаффи отбасын бақылауға алу үшін жіберілді. 1360 жылы абат Гийом архиепископ Висконтидің немересі және мұрагері Бернабо Висконтимен айналысу арқылы оған көмектесуге жіберілді. Олардың қақтығысы соншалықты жауыздай және қауіпті болды, абат бірден кетіп, өзінің вассалының сатқындығы туралы Папа Иннокентийге хабарлады. Папа оны дереу Италияға қайтарды, бірақ, қуанышқа орай, Кардинал Альборноздың Болоньяны қоршаған Висконти әскерін толық жеңгені жағдайды едәуір жеңілдетті. Дегенмен, папа болып сайланғаннан кейін Гримуард Бернабо Висконтиді анафемаға ұшыратты. Ол Францияға оралып, Ауриол қаласына шегінді, онда 1362 жылдың 10 маусымында табылған. Оның Ауриолға шегіну себебін іздеудің қажеті жоқ. 1361 және 1362 жылдары Францияның оңтүстігінде тағы да оба індеті өршіп кетті. Кардинал Пьер де Прес 1361 жылдың 16 мамырында қайтыс болды; Кардинал Петрус де Фореста 1361 жылдың 7 маусымында қайтыс болды; Кардинал Гийом Фариньер 1361 жылдың 17 маусымында қайтыс болды; Кардинал Гийом Корт, O. Cist., 1361 жылдың 12 маусымында қайтыс болды; Кардинал Петрус Бертранди 1361 жылдың 13 шілдесінде қайтыс болды; Кардинал Жан де Караман 1361 жылдың 1 тамызында қайтыс болды; Кардинал Бернард де ла Тур 1361 жылдың 7 тамызында қайтыс болды; Кардинал Франческо дельи Атти 1361 жылдың 25 тамызында қайтыс болды; және Кардинал Пьер де Крос 1361 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Бұған қоса, 1361 жылы шамамен 6000 адам және 100-ден астам епископ қайтыс болды деп есептелді. Кардинал Николас Розелли (1357–1362) Таррагонадан 1362 жылдың 28 наурызында Майоркада қайтыс болды, бірақ обадан емес.

Неаполь қаласы

Неаполь патшасы Людовик I 1362 жылғы 25 мамырда қайтыс болды. Бұл билік үшін күрестің басталуына себеп болды, королева Иоанна I күйеуінен жоғалтқан билігін қайтаруға тырысты, сонымен қатар оның келесі күйеуі кім болатынын анықтау үшін жарыс өтті. Аббат Гильям 27 маусымда Авиньонға шақырылып, Неапольге жіберілді. Ол Неапольдің феодалдық билеушісі, Папа Иннокентий VI-ның тілектерін жеткізіп, кеңес беруге тиіс болды. Оңтүстікке сапар барысында ол Монте-Кассинодағы ұлы бенедиктин аббаттығына барды, онда жер сілкінісі мен епископтардың немқұрайлылығы салдарынан физикалық және ұйымдық тұрғыдан нашарлаған жағдайын көріп, өкінді. Папа болғаннан кейін ол жағдайды түзетуге кірісті және 1367 жылғы 31 наурызда Кассино епархиясын таратып, монастырды аббаттың толық бақылауына қайтарды.

Папалық

1362 жылдың қыркүйегінде Рим папасы Иннокентий VI қайтыс болғанда, Гримоард Италиядағы апостолдық нунций болды. Авиньонға шақыру туралы хабар жеткен кезде ол қайда болғаны белгісіз. Неаполь – бұл жай ғана болжам, ал басқа мүмкіндіктер – Флоренция мен Ломбардия. Папа Иннокентий VI 1362 жылдың 12 қыркүйегінде қайтыс болды. Оның орнын басушыны сайлау үшін өткен конклав 22 қыркүйекте, Әулие Маврикий мерекесі күні Авиньондағы Апостолдық сарайда ашылды. Жиырма бір кардиналдың жиырмасы қатысты. Италиядағы лауазымында тек кардинал Альборноз ғана қалды. Жиырма кардиналдың он сегізі француз текті, ал алтауы – лимузендік. Жиырма бір кардиналдың оны – Папаның туыстары болды. Лимузен кардиналдарының ықпалы азайып, олардың отаны жақында ағылшындардың бақылауына өткендіктен, Франция короліне адал он үш кардинал қорқынышқа ұшырады. Кардиналдар Хели де Тальеран мен Гай де Булонь өзінің сайлануға лайық екенін ойлады. Флоренциялық жылнамашы Маттео Виллани он бес кардиналдың Кардиналдар алқасының палаташысы болған лимузен және Папа Климент VI-ның ағасы Хью Роджерді сайлауға немесе тіпті сайлап алғанын айтады. Кардинал бұл ұсыныстан бас тартты. Виллани оқиғаның осы нұсқасын жеткізген жалғыз дереккөз. Бұл мәлімет, сонымен қатар, Жан де Фруасардың баяндамасына қайшы келеді, ол Тальеран мен Гай де Булонь арасындағы келіспеушілік салдарынан екі тараптың да мүшелері қажетті дауыс санының үштен екісін жиная алмағанын мәлімдейді. Лимузен кардиналдарының бірі, Гийом д’Агрефёйль, кардиналдардың назарын абат Гийом Гримоардқа аударды. 28 қыркүйекте олар Гримоарды жаңа Папа етіп сайлады. Оған нәтиже туралы бастапқыда хабарланбады, керісінше, Конклавпен «кеңесу» үшін дереу Авиньонға оралуы сұралды. Кардиналдар француз Папасының сайлануына римдіктердің реакциясынан қорқып, сайлау нәтижесін Гримоардтың бір айдан кейін, қазан айының соңында келгенше жасырып қалды. Римдіктер біраз уақыттан бері римдік, немесе кем дегенде итальяндық Папаны талап етіп келді және олардың сайлануын білген жағдайда Гвильямның саяхатына кедергі келтіруінен қауіптенді. Ол келген соң Гримоард сайлануын қабылдап, Папалық есімді Урбан V деп қабылдады. Жаңа есімін неге таңдағаны туралы сұраққа Гримоард: «Осы есімді тағыған барлық Папалар қасиетті болған» деді деп айтылады. Гримоард сайланған кезде тіпті епископ та емес еді, сондықтан таққа отырғызу рәсімінен бұрын шіркеуге қатыстыруы керек болды. Бұл рәсім 6 қарашада Кардинал Андуин Обер, Остия епискобы, Гримоардтың алдыңғы Папасы Иннокентий VI-ның туысы жасады. Остия епискобының Папаны епископқа қатыстырудың дәстүрлі құқығы болды. Шіркеуге қатыстыру рәсімінің соңында Урбан V-ге тәж кигізілді. Оның басына кім тәж кигізгені туралы мәлімет жоқ. Бұл құқық Папа Климент VI-ның туысы, кардинал Гийом де ла Юджие болған кардинал протодиаконға тиесілі болды. Урбан V – Авиньон Папалығы дәуіріндегі алтыншы Папа болды. Урбан V Рим Папасы Иннокентий VI-ның туысы Арно Аубертті де Папалық туыс ретінде сақтап қалды. Ол 1361 жылы өзінің ағасынан шіркеудің қаржы бөлімінің басшысы, Папаның палата қызметкері деген өте маңызды лауазымды алған еді. Ол осы лауазымда Урбан V пен Григорий XI билік құрған кезеңге дейін, яғни 1371 жылға дейін қызмет етті. Папалық үйді басқарумен қатар, бұл лауазым Аубертті Авиньон епархиясында Папаның уақытша викарі және Вениссин графтығының әкімшісі етіп тағайындады. 1363–1364 жылдары қыс өте суық болды, әсіресе қаңтар, ақпан және наурыз айларында, Рона мұзымен қатып, адамдар мен көліктер мұз үстінен жүре алатын болды. Алайда Папа, адамдар кездейсоқ құлап, суға батып кетуі мүмкін деп қорқып, мұны істеуге тырысқандарды қауымнан шығаратынын мәлімдеді. Каркассонның жанында атпен жүрген бір адам суықтан мерт болды, бірақ аты өлген адамды арқасында үйіне жеткізе алды. Көптеген кедейлер, әйелдер мен балалар суықтан қайтыс болды.

Білім реформаторы және қамқоршысы

Папа ретінде Урбан V бенедиктиндік ережеге сәйкес өмір сүрді және монахтық киімін киді. Бірақ, монах тәрбиесінде реформа – жаңа шешімдер іздеу емес, тәртіп арқылы идеалды құндылықтар мен принциптерге қайта оралу екенін есте ұстау керек. Ал заңгерлік білімі бар адам үшін реформа – қалыптасқан шешімдер мен үлгілерді кодификациялау және күшіне енгізу мәселесі болды. Папа Урбан V әділет әкімшілігінде маңызды реформалар жасады және білімді жан-жақты қолдады. Ол Венгрияда университет ашты. 1363 жылдың 14 сәуірінде Павия университетіне Studium Generale мәртебесін берді. Тулузадағы теология факультетіне Париж университетімен бірдей құқықтар берді. Монпельеде медицина мектебін жаңартты және Сент-Бенедикт колледжін құрды, оның шіркеуі көптеген өнер туындыларымен безендіріліп, кейін қаланың кафедралық соборына айналды. Кэзакта колледж шіркеуін, Испаньякта шіркеу мен кітапхананы салдырды. Грисак қамалы орналасқан Бедюэс маңындағы төбеде ата-анасының денелері жерленген шіркеу салдырды және 1363 жылғы желтоқсан айындағы папалық бұйрығында алты діни қызметкер, сондай-ақ диякон мен субдиаконнан тұратын колледж құрғаны айтылады. Урбан V 1364 жылдың қыркүйегінде толық папалық мақұлдау алған Краков университетінің құрылуына алдын ала келісім берді. Ол барлық сыныптан 1000-нан астам студентке кітаптар мен ең жақсы профессорларды ұсынды. Рим маңында жүзімдіктер отырғызды. Яһудилерге зиян келтірген немесе оларды күштеп дінге өтуге мәжбүрлеген және крещение рәсімінен өткізген әркімді қауымнан шығару жазасын тағайындады.

Әскери науқандар

Урбан V билігінің басты ерекшелігі – папалықты Римге қайтару және оның қуатты қарсыластарын сол жердегі уақытша билікке бағындыру болды. Ол өзінің ағасы, кардинал Анжеликус Гримоарды Солтүстік Италияға легат ретінде жіберді. 1362 жылы Урбан бүкіл Италияда Бернабо Висконтиге, Джангалеаццо Висконтиге және олардың туыстарына қарсы, шіркеудің мүліктерін тонаушылар деп айыпталғандарға қарсы крест жорығын жариялауға бұйрық берді. 1363 жылдың наурыз айында Бернабо еретик деп жарияланды. Дегенмен, Рим папасы Урбан келесі жылдың наурыз айында бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды, бұл мәселені реттеу үшін Италияға жаңадан тағайындалған кардинал Андроин де ла Рошты, Клунидің бұрынғы аббатын апостолдық легат ретінде жіберді. Содан кейін император Карл IV-нің аралық тілегі арқылы Урбан Бернабоға қарсы айыптауды алып тастады, Бернабоға өте тиімді бейбіт келісімге қол қойғаннан кейін ғана Болоньяны иеленді. 1365 жылдың мамыр айында император Карл Авиньонға келді, онда ол Рим папасымен бірге толық императорлық киімде пайда болды. Одан кейін ол өзінің домендерінің бірі болған Арльге барып, архиепископ Пьер де Крос, OSB-нің қолынан корольдік тәж киді. Урбан V-тің басты арманы түріктерге қарсы крест жорығын ұйымдастыру болды. 1363 жылы Францияның Иоанн II патшасы және Кипрдің Петр I патшасы Авиньонға келді, сонда түріктерге қарсы соғыс жариялау туралы шешім қабылданды. Крест жорығына ең ынталы болғандар – Урбан мен Петр болды. Француздар Жүз жылдық соғыстағы соңғы жеңілістерден шаршаған еді, ал олардың көшбасшыларының кейбіреуі әлі де Англияда тұтқын болып отырды. Папа 1363 жылдың қасиетті сенбі күні арнайы рәсім өткізіп, екі патшаға және кардинал Хели де Талейранға крест белгісін тақты. Иоанн II экспедицияның ректоры және бас қолбасшысы болып тағайындалды. Кардинал де Талейран экспедицияның апостолдық легаты болып тағайындалды, бірақ ол экспедиция басталғанға дейін, 1364 жылдың 17 қаңтарында қайтыс болды. Армияны жинау мүмкін емес болып шықты, ал Иоанн патша Англиядағы түрмеге қайтып оралды. Ол 1364 жылдың 8 сәуірінде Лондонда қайтыс болды. Кипр патшасы Петр, Иоанн патшаның Англиядағы тұтқындыққа оралуына және кардинал де Талейранның өліміне көңілі қалды, ол қолға түскен барлық әскерін жинап, 1365 жылы Александрияға сәтті шабуыл жасады (11 қазан 1365). Алайда, қосымша көмек келмеді, және жаудың күші крестоносшылардан әлдеқайда басым екенін көрген Петр қаланың тоналып, өртелуін бұйырды, содан кейін шегінді. Ол Сирия мен Египет жағалауларын 1369 жылы қаза тапқанға дейін шабуылдауын жалғастырды. Алайда, Урбан крест жорығына және оның салдарына тікелей қатыспады. Урбан билігінде 1366 жылы Савойяның Амадейі мен Венгрияның Людовигі де крест жорығын ұйымдастырды. Бастапқыда олар сәттілікке жетті, тіпті Амадей Галлиполиді басып алды. Бірақ бастапқы табыстарға қарамастан, олардың әрқайсысы кері шегінуге мәжбүр болды.

Римге және кері

Италиядағы қиындықтардың жалғасуы және Петрарка мен Швецияның Бриджит сияқты тұлғалардың тілектері Урбан V-ті Римге аттануға мәжбүр етті, бірақ ол өз викарийі, кардинал Альборноздың сонау қайтыс болғанын білді. Ол кардиналдың мәйітін Ассизиге жеткізіп, Сент-Франциск базиликасына жерледі. Папа 1367 жылғы 16 қазанда Рим қаласына келді, ол өзінің епархиясына аяқ басқан соңғы алпыс жылдың алғашқы папасы болды. Ол дін қызметкерлері мен халық тарапынан қуанышпен қарсы алынды. Император Карл IV-тің Санкт-Петерде қатысуына және императрица Елизаветаның басына тәж кигізуіне (1368 жылғы 1 қараша) қарамастан, үкімет орнын өзгерту оның билігін арттырмағаны көп ұзамай анық болды. Римде ол Кипр патшасы Петр I, Неаполь патшасы Иоанна I-ден құрмет алды және Византия императоры Иоанн V Палеологтың имандылығын қабылдады. Римде тұратын және Бриджиттер ордені деп аталатын жаңа діни орденге рұқсат алуға тырысқан Швецияның Бриджитті 1370 жылы Францияға қайта оралуға дайындалып жатқанда Монтефиасконеде Папаның алдына келді. Болашақ папа, кардинал Пьер Роджер де Бофорттың куәлігінде, Римді тастаса Папаның қайтыс болатынын болжады. Француз кардиналдарының шұғыл талабына тойтарыс бере алмай, Папалық мемлекеттердің бірнеше қалалары көтерілісші болып тұрса да, Урбан V 1370 жылғы 5 қыркүйекте Корнетодан Францияға кемеге мінді және сол айдың 27-сінде Авиньонға жетті. Бірнеше күннен кейін ол ауыр сырқатқа шалдықты. Өлімінің жақындағанын сезіне, ол өзінің жақындарына жақын болу үшін Папа сарайынан жақын маңдағы ағасы Анжелик де Гримоардтың үйіне көшіруді сұрады, оны кардинал қызметіне тағайындаған еді. Ол 1370 жылғы 19 желтоқсанда қайтыс болды. Ол сегіз жыл, бір ай және он тоғыз күн Папа болды. Оның денесі бастапқыда Авиньондағы Сент-Мари-де-Домп соборындағы Иоанн XXII капелласына қойылды. 1371 жылғы 31 мамырда оның мәйіті Марсельдегі Сент-Виктор монастырына көшірілді, онда ол өзі үшін сәнді мазар салған еді.

Қасиетті деп жариялау

Рим папасы Григорий XI өзінің ізінен келген папаның қасиеттілікке ие екенін анықтау процесін бастады. V Урбанның айтылған кереметтері мен ізгіліктері жазылып алынды. Бірақ бұл іс 1379 жылы Римде тоқтап қалды. 1390 жылы Авиньонда антипапа Климент VII-нің бұйрығымен тоқтатылды. Батыс схизмасы процестің тоқтауына себеп болды, бірақ ол ғасырлар өткен соң қайта жанданып, 1870 жылдың 10 наурызында Папа Пий IX-тың V Урбанды қасиетті деп жариялауына әкелді.