Кіріспе

Құс түрі – Монтегюнің қасқырбурышы (Circus pygargus) – қасқырбурыш тұқымдасына жататын көшпенді жыртқыш құс. Оның кең таралған атауы британдық табиғатты зерттеуші Джордж Монтегюдің құрметіне берілген.

Таксономия

Монтегюдің қарақұйрығын алғаш рет 1758 жылы швед табиғат зерттеушісі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында Falco pygargus есімді екі атаумен сипаттаған. Цирк туысын 1799 жылы француз табиғат зерттеушісі Бернард Жермен де Ласепед енгізді. Туыс атауы ежелгі грек тілінен шыққан. "Цирк" сөзі kirkos сөзінен келген, ол айналып ұшатын, мүмкін тауық қасқыры деп аталатын жыртқыш құсқа сілтеме жасайды (kirkos, "шеңбер"), ал "пигаргус" грек тіліндегі pugargos сөзінен алынған қазіргі латын тілі, "puge" – "құйрық" және "argos" – "жарық ақ" деген мағынаны білдіреді. Бұл түр есімі бұрын Монтегю қарақұйрығы жеке түр ретінде анықталмас бұрын тауық қасқырына қолданылған.

Қауырсын

Жыныстық диморфизм осы түрдің қауырсындарында ерекше айқын байқалады. Ересек еркектердің қауырсыны жалпы ақшыл сұр түсті болып келеді, ал қанат ұштары қара болып кескінделген. Басқа суыртқылардан айырмашылығы, осы түрдің қанаттарының екінші қауырсындарында жоғары және төмен жағында қара жолақтар болады, сондай-ақ қарны мен қабырғаларында қызыл қоңыр жолақтар кездеседі. Ересек аналықтардың қауырсыны ақшыл және қарақұйрық суыртқылардың қауырсынына ұқсас. Төменгі жағы көбінесе ақшыл сары қоңыр түсті, құрсағында бойлық жолақтар және қанат жапқыштарында дақтар болады. Жоғарғы жағы біркелкі қара қоңыр түсті, бірақ құйрық үстіндегі ("бұрыш") және қанаттың ортаңғы жапқыштары ақшыл. Жастардың қауырсыны аналықтардың қауырсынына ұқсас, бірақ құрсағы мен қанат астындағы жапқыштарында дақтар болмайды, олар біркелкі қызыл қоңыр түсті болады. Осы түрде меланистік форма да жиі кездеседі. Осындай формадағы еркек әдеттегіден әлдеқайда қараңғырақ болады, басы қара, жоғарғы жағы қоңыр қара, ал төменгі жағы сұр түсті. Меланистік аналықтың түсі шоколадтық қоңыр, бірақ қауырсындары сұр түсті. Ішінара меланистік түрлер де кездеседі.

Ұшу

Монтегюдің қайыңшары ерекше нәзік ұшады, қуатты әрі әсем қанат соққылары оған жеңілдік пен сергектік сезімін береді. Нағыз сарбаз сияқты, ол төменінен даланы аралап ұшып, қанаттарын айқын оң диэдр бұрышымен ұстайды.

Аң-таң болу қаупі

Монтегюдің қайыңын сол аймақта кездесетін бірнеше түрмен шатастыру мүмкін. Олардың ең жақын түрлері – тазықайыр және аққұба қайың. Еркектерін басқа түрлерден оңай ажыратуға болады, себебі оның қауырсыны тазықайыр немесе аққұба қайың еркектеріне қарағанда айқын түрде қараңғырақ және көбірек дақтанған. Дегенмен, ұрғашыларын және жас құстарын ажырату қиынырақ. Әдетте Монтегюдің қайыңы ұшқанда тазықайырдан жіңішкелеу болып көрінеді, оның құйрығы ұзын, қанаттары ұзын және тар, ал қанат ұштары сүйір болады. Сонымен қатар, оның ұшуы тазықайырдан әдемі, қанат соғуы серпімді, шағалайдың қанат соғуына ұқсайды. Ұрғашы аққұба және Монтегюдің қайыңын ажырату ең қиын, мұндай жағдайда пропорциялары ұқсас болғандықтан, жақсы жағдайда ғана мүмкін болады. Аққұба қайыңның ұрғашылары мен жас құстарындағы мойынға айналған ақ түсті белгісі – ең анықтайтын белгі, ол Монтегюдің қайыңында жоқ.

Тіршілік ету ортасы

Бұл түрді негізінен орташа ендіктегі, көбінесе қоңыржай климатты аймақтарда, сондай-ақ Жерорта теңізі және боралдық аймақтарда кездестіруге болады. Ол негізінен жазық жерлерде, әсіресе өзен аңғарларында, жазықтарда және көлдер мен теңіз жағалауларында ұялайды. Бұл құс ылғалды жерлерде де көбейе алады, бірақ олар көбінесе батпақтарға қарағанда кішкентай және құрғақ болады. Одан бөлек, ол сортаңдарда, құмды төбелерде, қамыс далаларында және далада да кездеседі. Бұталы жерлерде, мырыш немесе жусан өскен жерлерде, сондай-ақ жас қылқан жапырақты ағаштар егілген аймақтарда да бейімделе алады. Егер басқа қолайлы орта болмаса, бұл тоқылдақ ерте жинау кезінде осал болатын егістік жерлерде ұялайды. Олардың ішінде ол шөптік далаларды және бидай, арпа, сұлы және рапс сияқты астық дақылдарын таңдайды. Батыс Еуропада халықтың 70%-ға жуығы жасанды ортада көбейеді. Қысқасы, Монтегюдің тоқылдағына көбейіп өсу үшін үлкен ашық кеңістік қажет, онда жер бетіндегі өсімдіктер жеткілікті биіктікте болуы керек, олар жасырынуға мүмкіндік береді, бірақ тым көп өспеуі керек. Ол еркек және ұрғашы екі құстың да демалып, көбейетін аймақты қарауға болатын тіреулерді ұнатады: олар қоршау бағаналары, кішкентай ағаштар немесе тасты тік жарлар болуы мүмкін. Кез келген маусымда аң аулағанда ол азықтың жақсы көрінуіне мүмкіндік беретін төмен немесе сирек өсімдік жамылғысы бар жерлерді артық көреді. Тығыз қоныстанған аймақтардан әдетте аулақ болады және бұзылуға өте сезімтал.

Тамақ және жем-шөп алу әдістері

Тамақтың негізгі бөлігі ұсақ кеміргіштер, кішкентай құстар, құс жұмыртқалары, жорғалаушылар (жыландарды қоса алғанда) және ірі жәндіктерден (көбінесе сандық тұрғыдан басым Orthoptera) құралады.

Халық санының өсуі

Батыс Палеарктикадағы популяция 35 000 – 50 000 жұпқа бағаланады. Әлемдік популяция белгісіз және 150 000 мен 200 000 аралығында болуы мүмкін (Birdlife International, 2004). Бұл белгісіздіктің себебі, әлемдік популяцияның көп бөлігі Ресей және бұрынғы Кеңес республикаларында орналасқан, онда олардың саны нақты анықталмаған. 20 ғасыр бойы эволюциясы парадоксалды болды. Ғасырдың басында, 1940 жылдарға дейін, адамдардың қудалауынан басқа жыртқыштар саны азайған кезде, Монтегюдің қарғышы өзінің популяциясын және көбею ареалын кеңейтті, 1900 жылдары Данияда алғаш рет көбейді және басқа жерлерде де көптеп табылды. Бірақ 1940 жылдан бастап оның саны тез азайды. Бұл бірнеше теріс факторларға байланысты: біріншіден, DDT және басқа да қоршаған ортаға зиянды пестицидтердің кең қолданылуы қарғыштардың өзіне зиян келтірді, сонымен қатар олардың азығы – әсіресе ірі жәндіктердің де азаюына себеп болды. Ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруі, қарқынды егіншілікке көшу де қарғыштарға қысым көрсетуде, өсімдіктердің тез өсуі егістік жерлерде ұялайтын құстардың ұяларын жинау машиналарымен жойылмай тұрып, көбейтуді аяқтауына кедерілді. Жалпы жағымсыз тенденцияға қарамастан, Швеция немесе Германия сияқты жерлерде популяцияның өскен жергілікті жағдайлары да бар.