Кіріспе
Конде әулеті Бурбон әулетінің тармағының әміршісі және француз әскери басшысы Людовик II де Бурбон, Конде әміршісі (8 қыркүйек 1621 – 11 желтоқсан 1686), «le Grand Condé» деп аталатын француз әскери қолбасшысы. Талантты тактик және стратег, ол Францияның ең ұлы генералдарының бірі саналады, әсіресе Отыз жылдық соғыстағы жеңістерімен және франко-голландия соғысындағы науқандарымен танымал. Бурбон әулетінің үлкен кадет тармағының мүшесі Конде жас кезінен-ақ ерекше әскери шеберлігін көрсетті және Отыз жылдық соғыс кезінде, әсіресе 1643 жылы Испанияға қарсы Рокрой шайқасында көзге түсті. Ол Франциядағы күшті және ықпалды тұлғаға айналды, бұл оны жас Людовик XIV-нің регенті Анна Австрия және оның премьер-министрі Мазарин үшін қауіпті етті. Фронда көтерілісі кезінде Конде бастапқыда тәжді қолдады, бірақ кейін Мазариннің бұйрығымен түрмеге қамалды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол ашық көтеріліс ұйымдастырып, Туреннен жеңілгенге дейін патша әскерлерімен соғысты, содан кейін Испанияға қашып кетті. Ол Франко-испан соғысының соңғы кезеңінде испан әскерлеріне басшылық етті. 1659 жылғы Пиреней шартынан кейін Конде XIV Людовик тарапынан кешіріліп, Францияға оралды. Ол корольдің адал қолдаушысы болды, Шантиль заманында тыныш өмір сүрді және Мольер мен Расин сияқты әдеби тұлғалармен байланыс жасады. Испанияға қарсы Деволюция соғысы мен франко-голландия соғысында Францияның әскери жетістіктеріне жаңа үлес қосса да, оның жеке өмірі бақытсыз неке және әйелі, Ришельедің немересі Клер Клеменс де Майе Брезеден алшақтаумен қиындыққа толы болды. Конде 1686 жылы 65 жасында қайтыс болды. Оның ұрпақтарының арасында Франция мен Италия тағына қазіргі үміткерлер, сондай-ақ Испания мен Бельгия патшалары бар.
Louis II de Bourbon, Prince of Condé (8 September 1621 – 11 December 1686), known as le Grand Condé , was a French military commander. A brilliant tactician and strategist, he is regarded as one of France's greatest generals, particularly celebrated for his triumphs in the Thirty Years' War and his campaigns during the Franco Dutch War. A member of a senior cadet branch of the House of Bourbon, Condé demonstrated exceptional military prowess from a young age and distinguished himself during the Thirty Years' War, in particular at the Battle of Rocroi against Spain in 1643. He became a powerful and influential figure in France, which made him a threat to Anne of Austria, regent for the young Louis XIV, and her prime minister Mazarin. During the Fronde revolt, Condé initially supported the crown but was later imprisoned on Mazarin's orders. After his release, he launched an open rebellion and fought the royal forces until his defeat by Turenne, after which he defected to Spain. He commanded Spanish forces during the final phase of the Franco Spanish War. Following the Treaty of the Pyrenees in 1659, Condé was pardoned by Louis XIV and returned to France. He became a loyal supporter of the king, living a quiet life at the Château de Chantilly and associating with literary figures such as Molière and Racine. Despite his renewed contributions to France's military success in the War of Devolution against Spain and the Franco Dutch War, his personal life was marred by his unhappy marriage and estrangement from his wife, Claire Clémence de Maillé Brézé, a niece of Richelieu. Condé died in 1686 at the age of 65. His descendants include the present day pretenders to the thrones of France and Italy, and the kings of Spain and Belgium.
Өмірбаян
Парижде Конде ханзадасы Генри II де Бурбон мен Шарлотта Маргарита де Монтморенсидің ұлы ретінде дүниеге келді және ол бірден Энгхен герцогы атағымен марапатталды. Оның әкесі Франция королі Генрих IV-нің алыс туысы болса, анасы Францияның ең беделді герцогтық отбасыларының бірінің мұрагері еді. Әкесі оның толыққанды білім алуын қамтамасыз етті, ол алты жыл бойы Бурж қаласындағы иезуиттер мектебінде тарих, құқық және математиканы оқыды. Содан кейін ол Париждің Корольдік академиясына қабылданды. Он жеті жасында, әкесінің болмауына байланысты, ол Бургундияны басқарды. 1640 жылы әскерге қатысудан бұрын, әкесі оны кардинал Ришельедің қызы Клер Клеменс де Майе Брезеге ұзатты. Патшаның жеке бөлмесінің уәзірі Франсуа Пуссардың қызы Марта дю Вигенге ғашық болғанына қарамастан, ол әкесінің қалауымен он үш жастағы келініне үйленуге мәжбүр болды. Ол күйеуіне үш бала дүниеге келтіргенімен, Энгхен кейіннен оның Шаторуда қамауда ұсталуын ақтау үшін басқа ер адамдармен адалдықтан айырылғанын мәлімдеді, бірақ бұл айыпқа көптеген адамдар сенбеді. Әйгілі Сен-Симон оның сырт келбеті тартымсыз және жайпақ болғанын мойындаса да, оның ізгілігін, діншілдігін және қатал мазақтауларға қарсы шыққан төзімділігін жоғары бағалады. Энгхен Аррастың қоршауына ерекше көзге түсіп қатысты. Сонымен қатар, ол Ришельедің құрметіне ие болды, ол Кардиналмен бірге Синқ Марс қастандығы кезінде және кейін Перпиньян қоршауында (1642) шайқасты.
Отыз жылдық соғыс
1643 жылы Енгиен солтүстік Франциядағы испандықтарға қарсы күштерді басқаруға тағайындалды. Оған Франсиско де Мело қарсы тұрды, және Еуропадағы ең қатал сарбаздар саналған испан армиясының терциосы (үштен бірі) қарсы шықты. Рокруа шайқасында Енгиеннің өзі шешуші жеңісті жоспарлап, басқарды. Үзіліссіз табысқа толы науқаннан кейін Енгиен жеңіспен Парижге оралды және мәжбүрлі және жек көретін некесін бірқатар махаббат оқиғаларымен ұмытуға тырысты (Ришелье 1642 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол некесін жоюға тырысты, себебі Мле дю Вигеанға үйленуді үміттенеді, бірақ ол 1647 жылы кармелиттер орденіне қосылды). Кондені Парижден шығарып жіберу үшін Мазарин оған Габсбургтерге қарсы күштерді Каталониядағы Орақшылар соғысы деп аталатын көтеріліске басшылық етуді ұсынды. 1648 жылға қарай бұл испандықтар, Францияның қолдауымен каталондық аристократия және каталондық шаруалар арасындағы күрделі, көп жақты қақтығысқа айналды. Мазариннің күткенідей, Конде көпке қол жеткізе алмады; алайда, Нидерландта испандықтардың қайта жандануы оның 1648 жылдың тамызында Ленс шайқасында жеңіске жеткеніне әкелді. Аристократия жаңа салықтарға қарсы қару көтергенде, Конде Анн Австрийская оны сарайға қайта шақырды. Ол Париж Парламентін тез бағындырды, және Парламенттік Фронд 1649 жылдың наурызында Руэй бейбіт шартымен аяқталды. Тақ пен аристократия арасындағы нәтижесіндегі белгісіз күш тепе-теңдігі Кондені өзі көтеріліске түсуге шабыттандырды, осымен ақсүйектер Фрондысы басталды. 1650 жылдың қаңтарында ол Конти және Лонгвильмен бірге тұтқындалды; Винсенн түрмесіне қамалды, және оған оқуға материал қажет пе деп сұрағанда, ол екі жыл бұрын сол түрмеден қашқан М. де Бофордың естеліктеріне деген ниетін білдірді. Тюренн мен оның інісі Буйон герцогы тұтқындалудан құтылғандардың қатарында болды; олар тұтқындардың босатылуын талап етті, бұл ақсүйектер Фрондысы мен парламенттік Фронд арасындағы қысқа мерзімді одаққа әкелді. 1651 жылдың ақпанында босатылғаннан кейін екі бүлікші тараптың мүдделерінің әртүрлілігі одақтардың өзгеруіне әкелді, нәтижесінде тақ пен Парламент Конденің жоғары аристократиясының партиясына қарсы болды. Тюренн басқаратын патша әскерлері 1652 жылдың шілдесінде Сен-Антуан Фабуры шайқасында Кондені жеңіп, Фронды әскери қауіп ретінде тоқтатты. Конде Монпенсье герцогинясы париждіктерді қақпаларды ашуға көндірген кезде ғана құтылды; қыркүйекте ол бірнеше адалдарымен бірге Испанияға қашты. 1656 жылы Валенсиенде Тюреннге қарсы жеңіске қарамастан, 1658 жылдың маусымында Дюн шайқасында жеңіліс 1659 жылғы Пиреней келісіміне әкелді. Күн патшасының алдында тізе бүгіп, Конде кешірілді және бұрынғы атақтарына ие болды, бірақ тәуелсіз ханзада ретіндегі билігі жойылды.
Оңалту
Конде Людовик XIV-нің адал қолдаушысы болды, өзінің ағасы Генри II де Монморенсиден мұра еткен Шантильи сарайында тыныш өмір сүрді. Ол мұнда Мольер, Расин, Бойло, Ла Фонтен, Николь, Бурдалуэ және Боссуэ сияқты көрнекті әдебиетшілердің тобын жинады. Осы кезде Польшадағы патшалық сайлауына байланысты поляктар арасында күрделі келіссөздер жүргізілді, бастапқыда Конденің ұлы Анри Жюль де Бурбон, кейін Конде өзі қатысты. Бұл келіссөздер 1674 жылы король Людовик XIV-нің ветосы және Джон Собиескинің сайлануымен аяқталды. 1664 жылы поляк мәселесімен және Фуке атынан араласуымен ғана бұзылған ханзаданың зейнеткерлік өмірі 1668 жылы аяқталды. 1666-1667 жылдардағы Деволюция соғысы кезінде Конде соғыс министрі, маркиз де Лувуаға Франш-Конте облысын басып алу жоспарын ұсынды, оның іске асырылуы оған тапсырылды және сәтті орындалды. Ол енді король Людовик XIV-нің қамқорлығына толыққанды қайта оралды және Туренмен бірге 1672 жылы голландиялықтарға қарсы атақты науқанда француз әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Толхус шайқасында (12 маусым) Рейн өзенін форсировать еткен кезде ауыр жарақат алды, содан кейін Эльзаста императорларға қарсы әскерге басшылық етті. 1673 жылы ол қайтадан Төменгі елдерде болды, ал 1674 жылы Ораньелік Вильгельм III-ке қарсы Сенеф шайқасында өзінің соңғы үлкен шайқасына қатысты. 11 тамызда болған бұл шайқас ғасырдың ең қиын шайқастарының бірі болды, Конде жастық шағындағы батылдығын көрсетіп, үш жылқысын өлтірді. Оның соңғы науқаны 1675 жылы Рейнде болды, онда армия Туреннің қазасынан кейін бас қолбасшысынан айырылды; ол сақтықпен және жүйелі стратегиясымен Раймондо Монтекукколидің императорлық әскерінің шабуылын тойтарды. Осы науқаннан кейін, тыңшылық пен шектен тыс іс-әрекеттерден ерте шаршап, подаградан азап шеккен Конде Шантильи сарайына оралды, онда соңғы он бір жылын тыныш зейнеткерлікте өткізді. Өмірінің соңында Конде Бурдалу, Пьер Николь және Боссуэмен жақын қарым-қатынаста болды және өзін діни амалдарға арнады. 1685 жылы оның жалғыз аман қалған немересі Луи де Бурбон, Луи мен оның сүйіктісі Мадам де Монтеспанның ең үлкен қызы Луиза Франсуазаға үйленді. 1686 жылдың ортасында Луиза Франсуаза, кейін «Мадам ла Герцогиня» деп аталған, Фонтенблода талма ауруына шалдықты; Конде оны емдеуге көмектесті және Луидің оны қауіпсіздігі үшін көруіне кедергі жасады. Луиза Франсуаза аман қалса да, Конде оның денсаулығына байланысты уайымнан ауыр сырқатқа шалдықты деген қауесет тарады. Ол 1686 жылдың 11 қарашасында Фонтенблода алпыс бес жасында қайтыс болды және Конде князьдерінің дәстүрлі зират орны – Валерияда жерленді. Бурдалу оның өлім төсегінде болды, ал Боссуэ оның аза тұру сөздерін айтты. Клер Клеменс де Мейльге үйлену арқылы 600 000 ливр және көптеген жерлер алғанымен, Конде өмір бойы әлеуметтік жағдайы төмен адамға күштеп үйленгеніне наразы болды. Луиге жазған соңғы хатында ол әйелінің елден қуылған күйінде қалуын өтінді. Ол 1694 жылға дейін өмір сүрді.
Тақырыбы
Людовик 1641 жылғы ақпанда Париждегі Корольдік сарайында Франция королі Людовик XIII, Австрияның Аннасы және Францияның Гастон қатысуымен Урбайн де Майедің қызы Клер Клеменс де Майеге үйленді. Олардың балалары: Анри Жюль де Бурбон, Энгьен герцогы (29 шілде 1643, Париж – 1 сәуір 1709, Париж), кейін Конде ханзадасы болды, Пфальц ханшайымы Аннаға үйленді, "Пфальц ханшайымы" деп аталды және балалары болды. Луи де Бурбон, Бурбон герцогы (20 қыркүйек 1652, Бордо – 11 сәуір 1653, Бордо), нәресте кезінде қайтыс болды. X де Бурбон, Бурбон қызы (1657, Бреда – 28 қыркүйек 1660, Париж), бала кезінде қайтыс болды.
Henri Jules de Bourbon, Duke of Enghien (29 July 1643, Paris – 1 April 1709, Paris), who later succeeded as Prince of Condé, married Princess Anne of the Palatinate "Princess Palatine" and had children. Louis de Bourbon, Duke of Bourbon (20 September 1652, Bordeaux – 11 April 1653, Bordeaux), died in infancy. X de Bourbon, Mademoiselle de Bourbon (1657, Breda – 28 September 1660, Paris), died in childhood.
Мұра
Оның әдістемелік позициялық соғыс жүргізуге қабілетті екендігі оның ең ірі қарсыластары – Туренне мен Монтекукулиге қарсы жасаған жорықтарынан көрінеді. Бірақ Конде өз заманының ұлы генералдарымен салыстырылуға лайық болған себебі – шайқасқа деген құлшынысы, жылдам шешім қабылдауы және өз полкіне ең ауыр шығындарға дайын тұруға мәжбүрлеген қатал еркі. Гранд Конде қайтыс болғаннан кейін Людовик XIV оны «мемлекетімдегі ең ұлы адам» деп атады. 1643 жылы Рокрой шайқасында француз әскерін күтпеген және шешуші жеңіске жеткізгені оны Францияда ұлы генерал және халық қаһарманы ретінде бекітті. Маршал де Туренмен бірге ол Француздарды отыз жылдық соғыстағы қолайлы бейбіт келісімге жеткізді. Фронда кезінде ол екі тараптан да қолдау көрді, бастапқыда Мазаринді қолдады, кейіннен князьдік оппозицияның жетекшісіне айналды. Фронда жеңілгеннен кейін ол испан қызметіне өтіп, Аррас, Валенсиен және Дюнкерк сияқты қалаларда олардың әскерлерін Францияға қарсы жетектеді. Пиреней келісімінен кейін 1659 жылы ғана Францияға оралды, бірақ көп ұзамай қайтадан әскери қолбасшылыққа ие болды. Конде Деволюция соғысы кезінде Франш-Контеді бағындырды және Франко-голланд соғысында Туренмен бірге француз әскерін басқарды. Оның соңғы жорығы 1675 жылы болды, Туреннің қазасынан кейін император әскерінің шабуылын тойтарып, қолбасшылықты өз мойнына алды. Конде – тамаша тактик, көрнекті стратег және Францияның ең ұлы генералдарының бірі саналады. Оның шедеврі – Рокрой шайқасы әскери стратегияны зерттейтін студенттер үшін оқу материалы ретінде пайдаланылады. Оның ұрпақтарының арасында Франция мен Италия тағына талапкерлер, сондай-ақ Испания мен Бельгия патшалары бар. Ол Джулиан Гловердің «Ватель» фильмінде сомдалды.