Тюреннің әскери өмірі мен ерліктері

Кіріспе

Француз аристократы, генерал, Франция маршалы (1611–1675 жж.)

Анри де Ла Тур д’Овернь, Тюренн виконты (11 қыркүйек 1611 – 27 шілде 1675), көбінесе Тюренн деп аталады, француз генералы және Францияның генерал-маршалы дәрежесіне көтерілген алты маршалдың бірі. Ла Тур д’Овернь әулетінің ең көрнекті өкілі, ол бес онжылдық әскери қызметі барысында тарихтағы ең ұлы әскери қолбасшылардың бірі ретінде танылды. Гугенот отбасында, Франция маршалының ұлы ретінде дүниеге келген ол жас кезінде соғыс өнерімен танысты. Алғашқыда анасының туыстары Морис Нассау мен Фредерик Генридің басшылығымен Голландия армиясында ерікті болып қызмет етті, содан кейін Франция қызметінде мансабын жалғастырды. Оның жоғары тегі мен дәлелденген қабілеттері оны әскери иерархияда жылдам өрлеуге мүмкіндік берді. Ол 1638 жылы Брайсак бекінісін басып алып, Отыз жылдық соғыс кезінде көзге түсті. 1643 жылы Франция маршалы болып тағайындалған ол келесі жылы Баварияға қарсы шабуыл жасап, үш жылдық науқанда баварлық армияны жеңіп, Баварияның сайлаушысын бейбіт келісімге келтірді. Бірақ сайлаушы келісімді бұзды, ал 1648 жылы Тюренн шведтердің қолдауымен қайтадан шабуыл жасап, Цусмархаузенде императорлық армияны жеңіп, Баварияны бағындырды. Тюренн бастапқыда Фронды қолдағанмен, 1651 жылы патшалық қызметке оралды. Париждің шетінде Конде ханзадасының бүлікші әскерін жеңіп, қаланы қайта басып алып, Францияның ең ірі генералы атанды. Аррас (1654) және Дюнкерк (1658) шайқастарындағы испандарға қарсы жеңістері Испаниялық Нидерландтың көп бөлігін басып алуға және Испанияға қарсы соғысты жеңіспен аяқтауға әкелді. Екі жылдан кейін Людовик XIV оны Францияның генерал-маршалы етіп тағайындады. Абсолюттік монархияны қолдағанмен, ол тек 1668 жылы католицизмге көшті, саяси ынталандыруларға қарамастан, бұрын одан бас тартты. 1667 жылы Деволюция соғысы кезінде Тюренн испандық Нидерландыны ешқандай қарсылықсыз басып алды. 1672 жылы француздар Голландия Республикасына басып кірді және генерал-маршал Амстердамға дейін елді жаулап алды. Голландиялықтардың жерді су басуына байланысты, ол келесі жылы Киелі Рим империясына басып кірді, Эльбаға жетіп, Бранденбургті французға қарсы коалициядан бас тартуға мәжбүр етті. Эльзастың басып алыну қаупіне тап болған ол мансабын майдан жеңістерімен аяқтады, ең бастысы 1675 жылғы Туркхайм шайқасы және қыстың ортасында Вогеждер айналасындағы шебер стратегиялық маневр, нәтижесінде императорлық әскерлер Эльзастан ығыстырылды. Ол 1675 жылы Зальцбах шайқасында императорлық зеңбіректің оғынан қаза тапты.

Henri de La Tour d'Auvergne, vicomte de Turenne (11 September 161127 July 1675), commonly known as Turenne ty.ʁɛn, was a French general and one of only six Marshals to have been promoted Marshal General of France. The most illustrious member of the La Tour d'Auvergne family, his military exploits over his five decade career earned him a reputation as one of the greatest military commanders in history. Born to a Huguenot family, the son of a Marshal of France, he was introduced to the art of war at a young age. He first served as a volunteer in the Dutch States Army under the orders of his maternal uncles Maurice of Nassau and Frederick Henry before pursuing his career in the service of France, where his noble origins and proven qualities soon saw him rise to the top of the military hierarchy. He rose to prominence during the Thirty Years' War by capturing the fortress of Breisach in 1638. Promoted Marshal of France in 1643, he struck against Bavaria the following year, defeating the Bavarian army in three years of campaigning and forcing the Elector of Bavaria to make peace. The Elector soon broke the treaty and in 1648 Turenne invaded again with Swedish support, subduing the Imperial army at Zusmarshausen and pacifying Bavaria. Turenne initially supported the Fronde but returned to Royal service in 1651, emerging as France's foremost general by defeating the rebellious army of the Prince of Condé on the outskirts of Paris and re occupying the city. His triumphs against Spanish armies at Arras (1654) and at Dunkirk (1658) led to the overrunning of much of the Spanish Netherlands and brought the war against Spain to a victorious conclusion. Two years later, Louis XIV appointed him Marshal General of France. Although a supporter of absolute monarchy, he only converted to Catholicism in 1668, refusing to do so earlier despite political incentives. During the War of Devolution in 1667 Turenne captured the Spanish Netherlands practically without resistance. In 1672 the French invaded the Dutch Republic and the Marshal General conquered the country up to Amsterdam. Checked by the Dutch flooding of the land, he invaded the Holy Roman Empire the next year, reaching the Elbe and compelling Brandenburg to abandon the anti French coalition. Faced with the loss of Alsace to superior Allied forces, he crowned his career with a series of battlefield victories, most notably at Turckheim (1675) and a masterful strategic turning movement around the Vosges in mid winter that drove the Imperials from Alsace. He was killed by an Imperial cannonball at the battle of Salzbach in 1675.

Бастапқы өмірі

Ол Седан қаласында туған, Буйон герцогы Анри де Ла Тур д'Оверньнің екінші ұлы, оның екінші әйелі, Оранж князі Вильгельмнің қызы Елизабеттен. Әкесінен қалған ақшаның көп бөлігі кедейлерге таратылған. Ол гугеноттық білім алып, сол кездегі жас дворянға тән жаттығулардан өтті, бірақ дене мүшесінің кемістігі оның жетістіктеріне кедергі келтірді. Дегенмен, ол тарих және география саласында ерекше қабілет көрсетіп, Ұлы Александр мен Цезарьдың ерліктеріне қатты әсерленді. Алғашқыда оқуға құштар болмаса, кейін әкесі оның зияткерлік жалқаулығының әскерге қатысуына физикалық әлсіздігінен де көп кедергі келтіретінін айтқаннан кейін, өздігінен оқуға кірісті. 1623 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол дене шынықтырумен айналысып, табиғи кемшілігін жеңуге тырысты. Турен және анасы шын ниетпен кальвинистер болғандықтан, кардинал Ришельеге күдікпен қарады. Сондықтан Турен он төрт жасында әскери мансабын бастағанда, оны өзінің ағасы, Голландия штадхолдері және Оранж князі Морис лагерінде жалғастырды. Ол 80 жылдық соғыс кезінде Мористің жеке күзетіндегі сарбаз болып қызмет етті. 1625 жылы ағасы Мористің орнына штадхолдер және Оранж князі болған Нассаулық Фредерик Генрих 1626 жылы Туренге капитандық шен берді. Турен сол кездегі әдетке сәйкес әскерін өзі жаттықтырып, қайырымдылығы мен қарапайым өмірімен олардың құрметін алды. Оның ротасы әскердегі ең жақсы жаттығудан өткен және тәртіпті бөлім деп есептелді, ол сарбаздарынан тек тәртіпті ғана емес, жоғары моральдық қағидаларды да талап етті. Оның мейірімділігінен әскердің бәрі оны жақсы көретін. Жас офицер сол кездегі қамалдарға шабуыл жасауға қатысып, бекіністер мен қамал алу соғысы туралы көп нәрсе білді. 1629 жылы Турен Бой-ле-Дюк қамалында артиллерия және барлау командирі болып қызмет етті. Ол осы шайқастағы шеберлігі үшін ерекше мақтау алды, бірақ салғырттығы үшін сөгіс алды. Сонымен қатар, ол әскерді басқарудың, күзет орнатудың және барлау жүргізудің егжей-тегжейлерін үйренді. 1630 жылы Турен Нидерландыдан кетіп, Францияға қызметке түсті, оның себебі әскери мансабында жоғарылау мүмкіндігі және анасының француз тәжіне адалдық көрсетуге деген ниеті болды. Кардинал Ришелье оны дереу жаяу әскер полкының полковнигі етіп тағайындады. Бірақ ол Франциямен одақтас болған Оранж князімен ара-тұра қызмет етуін жалғастырды. Ол Антверпен маңындағы шайқастарға қатысып, Хендрик ван ден Бергке қарсы күресті. 1630 жылы Шомбергтің басшылығымен маңызды ештеңе болмаған науқанға қатысты, бірақ француз туы астындағы алғашқы маңызды қызметі 1634 жылы Лотарингиядағы Ла Моте қамалында болды, онда шабуылдағы батылдығы оған марашал де кемп (қазіргі генерал-майор шеніне тең) шеніне тез өрлеуге мүмкіндік берді. 1635 жылы Турен Луи де Ногарет де Ла Валеттің қол астында Лотарингияда және Рейнде қызмет етті. Француздар мен олардың одақтастары Майнцтің императорлық қамалын (8 тамыз 1635) бұзды, бірақ француз армиясы азық-түлік жетіспеушілігіне байланысты Метцке қайта шегінуге мәжбүр болды. Ол сол кездегі атақты император генерал Галласпен шайқасып, өзін ерекше танытты. Ол оларды қуушыларды жеңді, бірақ императорлық әскерлердің саны тым көп болғандықтан, оларды тоқтату мүмкін болмады. Жаңадан ұйымдастырылған армия 1636 жылы тағы да майданға шықты және Саверне (Заберн) қаласын басып алды, шабуыл кезінде ол ауыр жарақат алды. 1637 жылы Фландрия жорығына, соның ішінде Ландерсиді (26 шілде) басып алуға қатысты. 1638 жылдың соңында Саксония-Веймар (1608-1639) Бернардтың қол астында қызмет етіп, 17 желтоқсанда беріліп кеткен Брайсакқа шабуыл жасады. 1638 жылы Вье Брисахтың қуатты бекінісіне шабуыл жасап, 17 желтоқсанда оның капитуляциясын алды. Турен қазір Францияның ең жас және ең талантты генералдарының бірі ретінде танылды, ал Ришелье оны 1639-1640 жылдардағы Италия науқанында Гаркур графы Анри де Лотарингияның қол астында қолданды. 1639 жылы 19 қарашада Турен "Кьер жолы" шайқасы деп аталатын артқы сақшылар шайқасына қатысты, ол үшін көп мақтау алды, бірақ оқиғаны сипаттағанда өзінің ролін аздап бағалады. Касаль шайқасында 10 мың француз 20 мың испанды жеңді. Француз командирі Харкорт жақында қоршауға түсуге айналды, бірақ Тюренн жауды қорқытып, алдау арқылы жеңіске жетті. 1640 жылы Харкорт Касале Монферратоны құтқарып, Туриндегі принц Томас әскерін қоршап алды, бұл арада олар өз кезегінде цитадельдегі басқа француз күшін қоршап алды. Сол қыста ол француздар Савой ханзадасы Томас әскерлеріне қарсы тұтқан Турин цитаделін қайта жабдықтап берді. Француздар цитадельде тұрып берді, ал принц Томас 17 қыркүйекте 1640 жылы берілуге мәжбүр болды, Харкорттың қатарларын қоршаған төртінші армия да сол кезде шегінуге мәжбүр болды. Турен, енді генерал-лейтенант, жеңіске үлкен үлес қосты. Ол өзі 1641 жылғы науқанды басқарды және Кони, Чева және Мондови қалаларын басып алды. 1642 жылы ол француз әскерлерінің Руссильонды басып алғанда екінші командир болып қызмет етті. Осы кезде Ришелье Туреннің ағасы, Буйон герцогының қатысқан "Сен-Марс қастандығын" ашты.

The second son of Henri de La Tour d'Auvergne, Duke of Bouillon, sovereign Prince of Sedan, by his second wife Elizabeth, daughter of William the Silent, Prince of Orange, he was born at Sedan. It is said that much of his money found its way to the poor during his early life. He received a Huguenot education and the usual training of a young noble of the time, but physical infirmity hampered his progress, though he showed a marked skill at history and geography, and was greatly impressed by the exploits of Alexander the Great and Caesar. At first he was a lazy student but after his father started saying his intellectual laziness was as great a barrier to joining the army as his physical weakness, he began to study on his own accord. After his father's death in 1623, he devoted himself to bodily exercises and in a great measure overcame his natural weakness. Turenne and his mother were devout Calvinists and were suspicious of Cardinal Richelieu, so when Turenne began his military career at the age of fourteen, he did so in the camp of his uncle, Maurice of Nassau, the Stadtholder of Holland and Prince of Orange. He started as a private in Maurice's bodyguard during the Eighty Years' War. Frederick Henry of Nassau, who succeeded his brother Maurice as Stadtholder and Prince of Orange in 1625, granted Turenne a captaincy in 1626. Turenne personally drilled his troops, as was the custom at the time, and won their respect with his charity and simple lifestyle. His company was alleged to be the best drilled and most disciplined one in the army, he required of his soldiers not only discipline but also high moral standards. His kindness made him well liked among the entire army. The young officer took his part in the sieges of the period, learning much about fortifications and siege warfare. In 1629, Turenne served in the siege of Bois le Duc as commander of a artillery and reconnaissance. He won special commendation for his skill at this battle, but was reprimanded for recklessness. He also learned much about the details of leading an army, like posting guards and reconnaissance. In 1630 Turenne left the Netherlands and entered the service of France, motivated both by the prospect of military advancement but also because of his mother's desire to display loyalty to the French crown. Cardinal Richelieu immediately made him colonel of an infantry regiment. Yet he continued to serve with the prince of Orange at short intervals, who at the time had an alliance with France. He took part in successful fighting near Antwerp and fought against Hendrik van den Bergh. He took part in an uneventful campaign under Schomberg in 1630 but his first serious service under the French flag occurred at the siege of La Mothe in Lorraine by Marshal de la Force (1634), where his brilliant courage at the assault won him immediate promotion to the rank of maréchal de camp (equivalent to the modern grade of major general). In 1635 Turenne served under Louis de Nogaret de La Valette in Lorraine and on the Rhine. The French and their allies raised the Imperial siege of Mainz (8 August 1635), but the French army had to fall back on Metz for want of provisions. In the retreat he measured swords with the famous imperial General Gallas, and distinguished himself greatly. He managed to defeat his pursuers in battle but the Imperials were too numerous to be turned around. The reorganised army took the field again in 1636 and captured Saverne (Zabern), at the storming of which he was seriously wounded. In 1637 he took part in the campaign of Flanders, including the capture of Landrecies (26 July). In the latter part of 1638, serving under Bernhard of Saxe Weimar (1608–1639), he directed the assault on Breisach (reputedly the strongest fortress on the upper Rhine), which surrendered on 17 December. In led the assault on the powerful fortress of Vieux Brisach in 1638 and obtained its capitulation on December 17

Turenne had now gained a reputation as one of the foremost of the younger generals of France, and Richelieu next employed him in the Italian campaign of 1639–1640 under Henri de Lorraine, count of Harcourt. On 19 November 1639 Turenne fought in the famous rearguard action called the battle of the "Route de Quiers", for which he received a lot of credit though he only gave himself a small role in his own description of events. At the battle of Casal 10.000 Frenchmen defeated 20.000 Spanish. The French commander Harcourt was almost encircled but Turenne used deception to scare off the enemy and the battle was won. In 1640 Harcourt saved Casale Monferrato and besieged Prince Thomas' forces in Turin, which meanwhile besieged in their turn another French force in the citadel. That winter he re victualled the citadel of Turin, held by the French against the forces of Prince Thomas of Savoy. The French in the citadel held out, while Prince Thomas had to surrender on 17 September 1640, a fourth army which had invested Harcourt's lines being at the same time forced to retire. Turenne, by now lieutenant general, played a major role in the victory. He himself commanded during the campaign of 1641 and took Coni, Ceva and Mondovì. In 1642 he served as second in command of the French troops which conquered Roussillon. At this time Richelieu discovered the conspiracy of Cinq Mars in which Turenne's elder brother, the Duke of Bouillon, had become implicated.

Франция маршалы

Седан княздігінің француз тәжімен қарым-қатынасы Тюреннің ертедегі мансабына едәуір әсер етті; кейде герцог отбасын татуластыру үшін сарбазды алға жылжыту қажет болды, ал кейде герцог отбасының Ришелье немесе Мазаринге қарсы жасаған іс-қимылдары патша кеңесшілерінің даладағы генералына толық сенім артуына кедеріс келтірді. Сонымен қатар, Тюреннің протестанттық дінге берік адалдығы министрлермен қарым-қатынасында қосымша қиындықтар тудырды. Кардинал Ришелье оған 1643 жылы Италиядағы қолбасшылықты тапсырды, бұл уақытта Томас тарап ауысқан және Ришелье оған сенбеген болатын. Томас теория бойынша өзі қолбасшылық етіп тұрғанмен, тез арада Тюренге жорықты басқаруды тапсырды. Триноны алдап, испандықтарды әлсірету арқылы Тюрен бірнеше апта ішінде қаланы басып алды. 1643 жылдың 16 мамырында Франция маршалы атағына ие болды. Тюрен кардинал Мазариннің интригалары салдарынан қайта шақырылды, ол оның мансабын саботажға салуға тырысты. Бұл оның қажет болған жағдайда жақсы қолбасшы ретінде қолжетімді болуын білдірді. Француздар Туттлингендегі жеңіліснен кейін Тюрен қайтадан әрекетке кірісті. Келесі науқан оның мансабын одан әрі дамытуға септігін тигізді. Армияны жауынгерлік жағдайға келтіру үшін Тюрен өз қаражатымен 5000 атты әскерге ат, 4000 жаяу әскерге киім сатып алды. Қайта ұйымдастыру аяқталғаннан кейін, 1644 жылдың маусым айында Рейн өзенін Брейсахта кесіп өтіп, науқанды бастады. Ол Рейнге шегінгенге дейін Қара Орманда Гаспард фон Мерсиді жеңді. Ол қоршауға алынған Фрайбургті жеткіліксіз күшпен босата алмады, бірақ Енгхен герцогының әскері оған қосылды, ол кейін Grand Condé деп аталды. Герцог, патшалық үйдің ханзадасы ретінде, «Франция» және «Веймар» біріккен әскерлерінің бас қолбасшылығын алды. 1644 жылдың 3, 5 және 9 тамызында Франц фон Мерсидің бавариялықтарына қарсы Фрайбургтағы шайқас бірінші науқанның басты оқиғасы болды. Бұл шайқаста Тюрен жаудың қанатына тиімді шабуыл жасап өзін танытты. Француздар Филиппсбургті сәтті қоршауға алып, жеңіске жетті. Енгьен бас тарту алдында, қолбасшылықты Тюренге қалдырды. Сол уақытта Лотарингия герцогы жақын маңдағы Бахарашты қоршауға алды. Тюрен 500 сарбазбен Бахарахтың жанында үлкен лагерь құрды, Лоррейннің үлкен күштері шегінген деп сенді. Тюрен Крузнахтың маңызды бекінісін басып алып, екі әскер арасындағы жолды бұғаттады. Тюрен 1645 жылғы науқанды табысты алға жылжумен бастады, бірақ Мерси бавариялықтардың шашырап кеткенін және алыс екенін ойлатып, оны алдады, нәтижесінде ол күтпеген шабуылға ұшырап, Мергентхаймде жеңілді. Тюрен күштеріне бірігуге бұйрық бергенімен, оның бірінші сапындағы генералы Розен жағдай туралы хабардар болмады, бұйрыққа бағынбады, нәтижесінде Тюреннің негізгі күші жеңіске жеткен кезде жеңіліске ұшырады. Тюреннің әскері барлық артиллериясын, жүгін және жаяу әскерінің бес бөлігінен төртін жоғалтты. Тюрен Гессенге шегінді, бұл оның күштерінің француздарға, сондай-ақ Конде басшылығымен швед күштеріне және күшейткіштерге қосылуына әкелді, ол тағы да қолбасшылықты қабылдады. Шведтер көп ұзамай кетіп қалды, бірақ Энгьен әлі де 17 000 сарбаздың қол астында болды. Француздар Баварияға кіргенде, Мерсидің шегініп бара жатқан әскеріне жеткенше аз қарсылыққа тап болды. Мерси француздарға артиллериялық жекпе-жекте зардап шектірді және оларды Аллерхаймға шабуылда жеңіп, өз позициясын нығайту үшін уақыт тапты. Тюрен соғыспауға кеңес берді, бірақ Конде бұны қабылдамады. Конде Тюреннің шабуыл жоспарын қабылдады. Келесі шайқаста француздар жеңіске жетті, Мерси қаза тапты, бірақ француздар ауыр шығынға ұшырады. Денсаулығының нашарлауы Энгиенді көп ұзамай зейнеткерлікке шығуға мәжбүр етті, бұл Тюренге үшінші рет француз армиясының қолбасшылығын қалдырды. Ол императордың күштерімен кездесіп, кері шегінуге мәжбүр болды. Филиппсбургте Тюрен қайықтан жасалған көпір арқылы Рейн өзенін кесіп өтті. Бір айдан кейін ол 120 миль қашықтықтағы Трирге қарай жүріп, оны он жылдан астам империалистік оккупациядан кейін оның сайлаушысы Филипп Кристоф фон Сётерн үшін қайтарып алды. Осылайша Мозель өзенін Францияға басып алып, сол өзеннің қорғанысын жақсартуға кірісті. Енді Тюрен Францияға оралды, онда оған Шато Тьерри герцогтігі ұсынылды, оны Мазарин оның ағасына да уәде еткен, ол Тюрен мен оның бүлікші ағасының арасында сынық орнатуға тырысты, бірақ Тюрен кардиналдың не істеп жатқанын көрді және ағасына жасалған мәміле аяқталған жағдайда ғана қабылдады. 1646 жылы Тюрен әскери жетістіктерге қол жеткізді. Ол өз күшін Карл Густав Врангельдің басшылығымен шведтермен біріктіруге шешім қабылдады. Содан кейін біріккен әскерлер Дунай бойымен төмен қарай басып, Мюнхен мен Брегенцке дейін жетті. Соғыс Тюреннің 1658 жылы Дюнкерк маңындағы Дюн шайқасындағы күшті жеңілісінен кейін аяқталды, онда Кромвель жіберген ағылшын ветерандары елеулі рөл атқарды (3-14 маусым); бұл жеңіс 1658 жылғы тағы бір сәтті науқаннан кейін 1659 жылғы Пиреней келісіміне әкелді. 1661 жылы Мазарин қайтыс болғаннан кейін, Людовик XIV үкіметтің бағын өзіне алды және алғашқы қадамдарының бірі ретінде Тюренды «патшаның лагерьлері мен армияларының маршалы» етіп тағайындады. Маршалға Францияның констабль лауазымын қайта жандандыруды ұсынды (1627 жылы жойылған), егер маршал католик дініне қайтса. Тюрен бас тартты. Кальвинист ата-анасынан туған және протестанттық тәрбие алған ол 1639 жылы Ришельедің қызының біріне үйленуден бас тартты, ал кейін Мазариннің ұсынған ұқсас ұсынысын да қабылдамады. 1652 жылы Тюрен протестант маршалы де ла Форстың қызы Шарлотта де Каумонға үйленді, оған өте берілген болатын. Бірақ ол христиан дінінің екі жауынгерлік лагерьге бөлінуіне шын ниетпен қарсы болды. Ол көптеген тәуелсіз және бақытсыз секталардың ықпалына әрқашан күмәнмен қарады; ағылшын армиясы мен халқының тәуелсіздік тарихы оның санасында терең із қалдырды, және ағылшын пресвитериандарын патшалыққа итерген сол тәртіпсіздік қорқынышы Тюренды көбінесе Рим-католик шіркеуіне жақындатты. Оның әйелімен арасындағы хаттар екеуі де осы мәселе бойынша қол жетімді дәлелдерді қаншалықты мұқият зерттегенін көрсетеді, және екі жылдан кейін оның әйелі қайтыс болғаннан кейін, Боссюэнің сөздері мен кардинал де Буйонның көндіруі оны 1668 жылдың қазанында католик дініне өтуге итерді. 1667 жылы ол «патшаның лагерьлері мен армияларының» ыңғайлы ауасына оралды, француздықтардың Испан Нидерландысын басып өтуімен аяқталған әйгілі әскери шеруді (номиналды түрде Людовик XIV басшылығымен) басқарды. Одан кейін Конде, енді патшамен татуласқаннан кейін, Тюреннің сәттілігіне қарсы шығып, Деволюция соғысының аяқталу алдында 1668 жылдың ақпанында Франш-Конте облысын жылдам басып алды.

The relations of the principality of Sedan to the French crown markedly influenced the earlier career of Turenne; sometimes it proved necessary to advance the soldier to conciliate the ducal family, at other times the machinations of the ducal family against Richelieu or Mazarin prevented the king's advisers from giving their full confidence to their general in the field. Moreover, his steady adherence to the Protestant religion provided a further element of difficulty in Turenne's relations with the ministers. Cardinal Richelieu nevertheless entrusted him with the command in Italy in 1643 under prince Thomas, who had changed sides in the quarrel, and who was not trusted by Richelieu. Thomas, while in theory in command himself, quickly put Turenne in control of the campaign. Using deception to fool the Spanish into weakening the Trino Turenne took the town in a few weeks. He was promoted to Marshal of France (16 May 1643). Turenne was recalled due to the intrigues of Cardinal Mazarin, who was sabotaging Turenne's career. This meant that he was available in case of sudden need for a good commander. After the French suffered a devastating defeat at Tuttlingen, Turenne was thrown back into action. The following campaign would greatly advance his career. While molding the army back into fighting condition Turenne bought mounts for 5,000 cavalrymen and clothes for 4,000 infantrymen with his own money. The reorganization finished, Turenne began campaigning in June 1644, crossing the river Rhine at Breisach. He defeated Gaspard von Mercy in the Black Forest before retreating to the Rhine. Unable to relieve the besieged Freiburg with inferior numbers, he was quickly joined by a force under the Duke of Enghien, later to be known as the Grand Condé. The Duke, as a prince of the royal house, took the chief command of the united armies of "France" and "Weimar". The desperately fought battle of Freiburg against Franz von Mercy's Bavarians (3, 5 and 9 August 1644) proved the chief event of the first campaign. In this battle Turenne distinguished himself with a well executed strike at the enemy flank. The French continued on by successfully besieging Philippsburg. Before the capitulation Enghien withdrew and left Turenne in command. At the same time the Duke of Lorraine moved to besiege nearby Bacharach. Turenne took 500 men and built a huge camp near Bacharach, believing Turenne had a large force Lorraine retreated. Turenne continued on by taking the important fortress of Kreuznach and blocking the route between the two armies. Turenne began the 1645 campaign with a successful forward movement, but Mercy managed to deceive him into thinking the Bavarians were scattered and far away and he was taken by surprise and defeated at Mergentheim. While Turenne had quickly ordered his forces to unite one of his subordinates, general Rosen, was not informed on the situation, defied the order, leading to defeat while Turenne's main force was winning. Turenne's army lost all of its artillery and baggage and five sixths of its infantry. Turenne retreated to Hesse, which caused its forces to join the French as well as a Swedish force and reinforcements under Condé, who took command once again. The Swedes soon departed, but Enghien commanded still 17,000 men. The French marched into Bavaria with facing little opposition until they caught up with Mercy's retreating army. Mercy inflicted casualties on the French in an artillery duel and outmanoeuvred them in the march on Allerheim, buying time to fortify his position. Turenne advised not to fight but this was rejected by Condé. Turenne's plan of attack was accepted by Condé. The following battle was a French victory and Mercy was killed but the French had suffered heavily. Ill health forced Enghien to retire soon afterwards, leaving Turenne for the third time in command of the French army. He was met by superior imperial forces and forced to retreat. At Philippsburg, Turenne crossed the Rhine using a bridge made of boats. A month after his retreat Turenne marched 120 miles to Trier which he recaptured for its elector Philipp Christoph von Sötern after over a decade of imperialist occupation. Having taken control of the Moselle for France by this move he set upon improving the defence of that river. Turenne now returned to France where he was offered the Duchy of Château Thierry, which had also been promised to his brother, by Mazarin, who was trying to drive a wedge between Turenne and his rebellious brother, but Turenne saw what the cardinal was doing and accepted only if the transaction to his brother was completed. In 1646 Turenne obtained more military successes. He decided to unite his forces with the Swedish under Carl Gustaf Wrangel. then he command the combined army marched down the Danube and advanced as far as Munich and Bregenz,]]

The war eventually concluded soon after Turenne's crushing victory at the Battle of the Dunes near Dunkirk in 1658, in which a corps of English veterans sent by Cromwell played a notable part (3–14 June); a victory which, followed by another successful campaign in 1658, led to the Treaty of the Pyrenees in 1659. On the death of Mazarin in 1661, Louis XIV took the reins of government into his own hands, and as one of his first acts appointed Turenne "marshal general of the camps and armies of the king". He had offered to revive the office of Constable of France (suppressed in 1627) in Turenne's favour if the marshal would become a Roman Catholic. Turenne declined. Born of Calvinist parents and educated a Protestant, he had refused to marry one of Richelieu's nieces in 1639 and subsequently rejected a similar proposal from Mazarin. In 1652, Turenne married Charlotte de Caumont, a daughter of the Protestant Marshal de la Force, to whom he remained deeply attached. But he sincerely deplored the division of Christianity into two hostile camps. He had always distrusted the influence of many dissident and uncontrolled sects; the history of independence in the English army and people made a deep impression on his mind, and the same fear of indiscipline which drove the English Presbyterians into royalism drew Turenne more and more towards the Roman Catholic Church. The letters between him and his wife show how closely both studied available evidence on the matter, and in the end, two years after her death, the eloquence of Bossuet and the persuasions of his nephew, the Cardinal de Bouillon, persuaded him to become Catholic in October 1668. In 1667 he had returned to the more congenial air of the "Camps and Armies of the King", directing (nominally under Louis XIV) the famous Promenade Militaire in which the French overran the Spanish Netherlands. Soon afterwards Condé, now reconciled with the king, rivalled Turenne's success by the rapid conquest of the Franche Comté, shortly before the end of the War of Devolution in February 1668.

Голландия соғысы

1672 жылғы Людовик XIV-нің Голландия соғысында Турен король басқаратын армиямен бірге Голландияның біріккен провинцияларын Амстердам қақпаларына дейін басып алды. Луидің Оранж князіне ұсынған талаптары одан да күшті қарсылықты тудырды. Голландиялықтар бөгеттерді бұзып, Амстердам төңірегіндегі жерді суға батырды. Бұл әрекет патшаның Туренге сеніп тапсырған басшылығын толығымен тоқтатты. Осы жаңалық Еуропаны қозғалысқа келтірді, соғыс Германияға дейін жетті. Туренн Орта Рейн бойында табысты маневрлік соғыс жүргізді, ал Конде Эльзасты қорғады. 1673 жылғы қаңтарда Турен шабуылға шығып, Германияға терең еніп, Бранденбургтың Ұлы сайлаушысын бейбіт келісімге келтірді. Бірақ сол жылдың соңында танымал императорлық генерал Монтекукколи Туреннді толығымен озып кетті: Монтекукколи қарсыласынан қашып, голландиялықтармен бірігіп, маңызды Бонн қаласын басып алды. 1674 жылғы маусымда Туренн Синцхайм шайқасында жеңіске жетіп, Пфальц сайлау округін иеленді. Парижден келген бұйрық бойынша француз әскері елді кең аумақта қиратты. Күзде французға қарсы одақтастар қайтадан шабуылға шықты, олар тағы да Туреннді озаттыққа жеткізсе де, бейтарап Страсбург қаласының іс-әрекеті жаудың Рейн өзенін сол жердегі көпір арқылы кесіп өтуіне мүмкіндік берді, осыдан Туреннің сәтсіздігі туды. Содан кейін Енцхайм шайқасы болды; бұл Туренн үшін стратегиялық жеңіс болды, бірақ жағдайға елеулі әсер етпеді, ал желтоқсан айының басында одақтастар Эльзаста қалды. Ескі маршал мансабындағы ең қауесетті науқанын бастады. Қыстың ортасында Вогез тауының бір жағынан екінші жағына жылдам және құпия жорық жасалып, одақтастарды күтпеген жағдайға түсірді. Бірінші жетістіктерін нығайта отырып, Туренн жауды Туркхаймға дейін ығыстырып, 5 қаңтар 1675 жылы оларға ауыр жеңіліс сыйлады. Қала тұрғындарының қарсылық көрсеткеніне кек ретінде Туренн әскерлеріне қаланы тонауға және қалған халқын екі апта бойы қырғынға салуға рұқсат берді. Бірнеше апта ішінде ол Эльзасты толығымен қайта басып алды. Жазғы науқанда ол тағы да Монтекукколимен кездесті, екі қолбасшының да "стратегиялық шахмат ойындарының" ең жоғары деңгейін көрсеткеннен кейін, Туренн қарсыласын Салцбахта артықшылықсыз шайқасқа мәжбүр етті. Сонда, 27 шілдеде 1675 жылы, ол зеңбірек ядросынан алған жарақатынан дереу қаза тапты. Томас де Лонгвиль былай деп жазды: "Ол екі рет көзін ашып, сосын мәңгіге жұмып қойды". Оның қазасы туралы жаңалық жалпы халыққа қайғы әкелді.

In Louis XIV's Dutch War of 1672, Turenne accompanied the army commanded by the king which overran the Dutch United Provinces up to the gates of Amsterdam. The terms offered by Louis to the Prince of Orange only aroused a more bitter resistance. The Dutch opened the dikes and flooded the countryside around Amsterdam. This measure completely checked Turenne, whom the king had left in command. News of this event roused Europe to action, and the conflict spread to Germany. Turenne fought a successful war of manoeuvre on the middle Rhine while Condé covered Alsace. In January 1673 Turenne assumed the offensive, penetrated far into Germany, and forced the Great Elector of Brandenburg to make peace; later in the year, however, the famous imperial general Montecuccoli completely outmanoeuvred Turenne: Montecuccoli evaded his opponent, joined the Dutch and took the important place of Bonn. In June 1674, Turenne won the battle of Sinzheim, which made him master of the Electorate of the Palatinate. Under orders from Paris, the French wasted the country far and wide. In the autumn, the anti French allies again advanced, and though they again outmanoeuvred Turenne, the action of the neutral city of Strasbourg occasioned his failure by permitting the enemy to cross the Rhine by the bridge at that place. The battle of Enzheim followed; this proved a strategic victory for Turenne but hardly affected the situation, and, at the beginning of December, the allies remained in Alsace. The old marshal now made the most daring campaign of his career. A swift and secret march in mid winter from one end of the Vosges to the other took the allies by surprise. Sharply following up his first successes, Turenne drove the enemy to Turkheim, and there inflicted upon them a heavy defeat (5 January 1675). As revenge for the active resistance the inhabitants of the city had shown, Turenne let his troops loot it and massacre the remaining population for two weeks. In a few weeks he had completely recovered Alsace. In the summer campaign he once more faced Montecuccoli, and after the highest display of "strategic chess moves" by both commanders, Turenne finally compelled his opponent to offer battle at a disadvantage at Salzbach. There, on 27 July 1675, he was killed instantly due to wounds inflicted by a cannonball. Thomas de Longueville writes: "Twice he opened his eyes, and then he closed them forever." The news of his death produced universal sorrow.

Мұра

Тюреннің ең шешен отандастары оның мақтауларын жазды, ал Монтекукколидің өзі: "Бүгін адам өлді, ол адамзатқа ар-ұяқ әкелді" деп айқайлады. Оның денесі Сен-Дениге жеткізіліп, Франция патшаларымен бірге жерленді. Тіпті 1793 жылғы революционерлер де оған құрмет көрсетіп, монархтардың денелерін жаппай қабірге қойғанмен, Тюреннің сүйектерін 22 қыркүйекке дейін 1800 жылға дейін сақтап, содан кейін Наполеон оларды Париждегі Инвалидтар шіркеуіне апарып, олар әлі күнге дейін демалып жатыр. Наполеон барлық сарбаздарға "тарихтағы ұлы қолбасшылардың бірі ретінде Тюреннің жорықтарын оқып, қайта оқып шығуды" ұсынды, оны Ұлы Александр, Ганнибал, Ұлы Фредерик, Савой ханзадасы Евгений, Густав Адольф және Юлий Цезарьмен қатар қойды. Оның генерал ретіндегі даңқы Еуропадағы кез келген басқа қолбасшыдан артығырақ болды, өйткені сол кезде халық соғысты бұрынғыдан да сынды көзбен қарады, себебі оның әскери бейнесі сол заманғы соғыс өнерін толық бейнелейді (Принц де Лин). Стратегиялық сақтық пен логистикалық дәлдік, шағын шайқастардағы шапшаңдық және жағдайға қарамастан – жеңіс немесе жеңіліс – тұрақтылық, Тюреннің соғысқа деген дарынының ең маңызды ерекшеліктері болып табылады. Ол ірі шайқастардан қашып жүрді. "Аз қоршау, көп шайқас" деген қағидасын ұстанды. Оның үлкен қарсыласы Конде алғашқы шайқасында да, соңғы шайқасында да керемет өнер көрсеткенімен, Тюреннің жетістіктері күннен күнге артып отырды. Наполеон оның жасы ұлғайған сайын дарынының күшейетінін айтты, ал кейінірек жазушы, Аумале герцогы (Histoire des princes de la maison de Condé) оны былай сипаттады: "Оны білу үшін Сальцбахқа дейін оның жолын ұстауыңыз керек. Оның жағдайында әр күн жаңа жетістіктерді көрсетеді". Тюреннің мінезі қарапайым және құрметті сарбаздың табиғатын, көп сыпайылықты көрсетті, бірақ саясат әлемінде ол мүддесіз және орынсыз болды, Версальдің жарқыраған сарайы ұлы қолбасшының санасына әсер етпеді. Оның моральдық қағидалары, айыптауға келмейтін болса да, ол өмір сүрген дәуірдегіге қарағанда әлдеқайда қатаң болды. Ол негізінен тұрақты армиялардың қолбасшысы ретінде жұмыс істеді. Өмірін әскермен өткізді, олардың құрметіне қалай қол жеткізуді білді, қатаң тәртіпті сирек кездесетін жомарттықпен жұмсартты, ал оның әскері оны жолдас ретінде жақсы көріп, қолбасшы ретінде құрметтеді. Осылайша, Конденің дарыны әлдеқайда жан-жақты болғанымен, Тюреннің дарыны 17 ғасырдағы соғыс өнерін жақсы бейнелейді. Кішкентай, қымбат және жақсы даярланған тұрақты армиялар мен Людовик XIV дәуіріндегі династиялық соғыстар үшін Тюрен идеалды армия басшысы болды. Француз революциясы кезінде халық адамы ретіндегі беделі оның қабірін революционерлер бұзбаған ақсүйектердің қабірлерінің біріне айналдырды. Наполеон оны заманауи әскердің ең ұлы қолбасшысы деп бағалады. Савойлық Евгений Тюреннен жоғары мақталған кезде, жағымпаздануды Тюреннің есебінен жасалған жағымпаздану деп атады. Тюрен Морристің "Қазіргі заманның ұлы қолбасшылары" атты еңбегіндегі маңызды тұлғалардың бірі. Оның айтуынша, Тюреннің "қуатты дарыны" қазіргі заманғы соғысты қалыптастыруға үлкен үлес қосты.

Turenne's most eloquent countrymen wrote his éloges, and Montecuccoli himself exclaimed, "Il est mort aujourd'hui un homme qui faisait honneur à l'homme" (A man is dead today who did honour to Man). His body, taken to St Denis, was buried with the Kings of France. Even the revolutionaries of 1793 respected it, and, while they reburied the bodies of the monarchs in a mass grave, they preserved the remains of Turenne at the Jardin des Plantes until 22 September 1800, when Napoleon had them removed to the church of the Invalides at Paris, where they still rest. Napoleon recommended all soldiers to "read and re read" the campaigns of Turenne as one of the great captains of history, placing him among Alexander the Great, Hannibal, Frederick the Great, Prince Eugene of Savoy, Gustavus Adolphus, and Julius Caesar. His fame as a general rivalled that of any other in Europe at a period when the populace studied war more critically than ever before, for his military character epitomized the art of war of his time (Prince de Ligne). Strategic caution and logistic accuracy, combined with a brilliant dash in small combats and constancy under all circumstances—of success or failure—perhaps emerge as the salient points of Turenne's genius for war. Great battles he avoided. "Few sieges and many combats" he used as his maxim. And, unlike his great rival Condé, who appeared as brilliant in his first battle as in his last, Turenne improved day by day. Napoleon said of him that, his genius grew bolder as it grew older, and a later author, the Duke of Aumale (Histoire des princes de la maison de Condé), took the same view when he wrote: "To know him, you must follow him up to Salzbach. In his case, every day signalled some progress”. In his character Turenne showed little more than the nature of a simple and honourable soldier, endowed with much tact; but in the world of politics he seemed disinterested and out of place, the glittering court of Versailles held no sway in the mind of the great commander. His morals, if not beyond reproach, were at least more austere than those prevalent in the age in which he lived. He operated essentially as a commander of regular armies. He spent his life with the troops; he knew how to win their affection; he tempered a severe discipline with rare generosity, and his men loved him as a comrade no less than they admired him as a commander. Thus, though Condé's genius appeared far more versatile, Turenne's genius best represents the art of war in the 17th century. For the small, costly, and highly trained regular armies, and the dynastic warfare of the age of Louis XIV, Turenne functioned as the ideal army leader. During the French Revolution his reputation as a man of the people made his tomb one of the few nobles’ tombs not destroyed by the Revolutionaries. Napoleon rated him the greatest modern commander. Eugene of Savoy when praised above Turenne called the flattery ingratiating at the expense of Turenne. Turenne is one of the subjects of Morris’ work “Great commanders of modern times”. According to him the “powerful genius” of Turenne greatly contributed to shaping modern warfare.

Көркем шығармаларда

Франция маршалы Тюренн Эрик Флинт пен Дэвид Вебер жазған бірнеше тарихи балама әңгімелерде бейнеленген. Олардың ішінде "1633" және "1634: Балтық соғысы" кітаптары бар. Тюренн сонымен қатар Г.А. Хентидің "Қылышпен жеңілген" атты тарихи романында да кездеседі.